Kavram
tyrannis
- Yunanca
- τυραννίς / τύραννος
- Latince
- tyrannis / tyrannus
- Almanca
- Tyrannis / Tyrann
- Fransızca
- tyrannie / tyran
- İngilizce
- tyranny
- Türkçe
- tyrannis / tyrannos (transliterasyon)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Yunancada tyrannos soylu ya da halk desteğiyle, geleneksel yasal yollar dışında iktidarı ele geçiren tek yöneticidir (Korinthos'ta Kypselos, Atina'da Peisistratos). Beşinci yüzyılda Atina dēmokratia'sı sözcüğü olumsuz bir karşıt kavram olarak kullanır. Platon bu siyasal anlamı üç yönde derinleştirir: (1) düzenler dizisinde en son ve en kötü düzen olarak tyrannis dēmokratia'nın aşırı özgürlüğünden doğar (Devlet 562a–564a); (2) tyrannikos anēr, psykhē'sinde zorunlu olmayan ve yasa tanımaz arzuların önderi olarak Erōs'un "tyrannos'luk" ettiği insan tipidir (572e–575a); (3) tyrannos'un yaşamı, adaletin mutlulukla ilişkisini sınayan uç örnektir: en adaletsiz olan en perişandır (576b–580c). Böylece siyasal kavram bir psykhē kuramına dönüşür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik | Arkhilokhos; Solon | Yasa dışı yoldan ele geçirilen tek adam yönetimi; Solon'un tyrannis'i reddi | |
| Klasik | Herodotos III 80–82 | Pers soylularının düzen tartışması: tek adam yönetiminin hybris'e yatkınlığı | |
| Klasik | Platon, Devlet VIII–IX; Devlet Adamı 291d–303b | Dēmokratia'dan doğan en kötü düzen; tyrannos ruhlu psykhē; en perişan yaşam | Devlet |
| Klasik | Aristoteles, Politika III 7, V 10–11 | Monarkhia'nın sapkın biçimi: yönetenin kendi çıkarı için tek başına yönetimi; tyrannis'i koruma yolları | |
| Latin / Ortaçağ | Cicero, De re publica; Salisburyli John | Kralın bozulmuş biçimi; tyrannos'u öldürmenin meşruluğu tartışması |
Dönüşüm: Arkaik dönemde nötr, hatta imrenilen bir iktidar biçiminden (Arkhilokhos'ta Gyges'in serveti ve tyrannis'i) beşinci yüzyıl dēmokratia ideolojisinde olumsuz karşıt kavrama; Platon'da ise dışsal bir iktidar biçiminden içsel bir psykhē hastalığına. Değer işareti tersine döner: gücün doruğu, özgürlüğün en dibi olur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τυραννίς (tyrannis) / τύραννος (tyrannos); τυραννικός (tyrannikos); τυραννεῖν / τυραννεῖσθαι | Muhtemelen Anadolu (Lydia) kökenli alıntı sözcük; Yunancada ilk kez Arkhilokhos'ta (Gyges'in "tyrannis"i, fr. 19 West) geçer. Platon'da Theaitetos 174d, Devlet Adamı 276d–e ve 291d–303b'de düzen adı; Devlet VIII 562a–IX 580c'de merkezî kavram. |
| Latince | tyrannis / tyrannus | Yunancadan alıntı; Cicero'da (De re publica II) rex'in bozulmuş biçimi. |
| Almanca / Fransızca | Tyrannis, Tyrann / tyrannie, tyran | Çoğu çeviride doğrudan alıntı; Almanca literatürde "Tyrannis" arkaik dönemin tek adam yönetimleri için teknik terim. |
| İngilizce | tyranny |
Türkçe karşılığı
tyrannis / tyrannos (transliterasyon); sıfat: "tyrannos ruhlu" (tyrannikos).
"Zorba" dersem Devlet 566d–e'deki güler yüzlü, vaatler dağıtan, borç silen ilk tyrannos görünmez olur; Platon'un tyrannos'u önce halkın önderidir (prostatēs, 565c–d), sonra kurda dönüşür. "Müstebit" dersem IX. Kitap'taki asıl tezi, yani tyrannos'un kendisinin en köle, en yoksul ve en korku dolu psykhē olduğunu (577c–578a) peşinen gölgelerim: Platon'da tyrannos her şeyi dilediği gibi yapan değil, "istediğini en az yapan"dır (577e).
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde τυραννίς / τύραννος = "tyrannis / tyrannos" (transliterasyon; Devlet Adamı 291d kararı), τυραννικός = "tyrannos ruhlu" (Devlet 545c), τυραννεῖσθαι = "tyrannos'ça yönetilmek". Not, Devlet 562a'da açıldı.
Atıf ve kaynak notu
Sözcük Platon'dan önce de siyasal bir terimdir; Platon'a ait olan, tyrannis'i bir psykhē düzeni olarak kuramlaştırması ve düzenler dizisinin (aristokratia → timokratia → oligarkhia → dēmokratia → tyrannis) son halkası yapmasıdır. Modern "totalitarizm" ya da "diktatörlük" okumaları geriye yansıtmadır; Platon'un tyrannos'u bir ideolojinin değil, doymak bilmeyen arzunun ürünüdür.
İlgili kavramlar
- eros (tyrannos Erōs: arzunun psykhē'de tek başına hükümdar olması, 573b–575a)
- mania (erōs'un mızraklı muhafızı olarak çılgınlık, 573a–b)
- isonomia (dēmokratia'nın aşırı özgürlüğünden aşırı köleliğe dönüşüm, 563e–564a)
- eudaimonia (en adaletsiz olanın en perişan olduğu tezi, 576b–580c)
- psyche (kent–psykhē benzerliği, 577c–e)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tiranlık, tiran, tiranlığa, tirana, tiranlığını, tiranlıklara
Metinlerde işaretlendiği yerler
15 yer · 7 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.