İçeriğe geç
Mantık Bilimi

Hegel · Mantık Bilimi

Birinci Kitap. Varlık Öğretisi › İkinci Kısım. Büyüklük (Kemiyet) › İkinci Bölüm. Miktar › Giriş – B. Yaygın ve Yeğin Miktar

113Miktar —ilk anlamıyla, genel olarak bir belirliliği ya da sınırı olan kemiyet— tam belirliliği içinde sayıdır.

Miktar, ikinci olarak, önce yaygın miktara ayrılır; bunda sınır, var olan çoğulluğun kısıtlanması olarak bulunur; sonra bu varoluş kendi için varlığa geçtiğinde yeğin miktara, dereceye ayrılır. Derece kendi için olduğundan ve bunda ilgisiz sınır olduğundan, aynı ölçüde dolaysızca kendi dışındadır, belirliliğini bir başkasında taşır. Miktar, hem yalın biçimde kendi içinde belirlenmiş olmak hem de belirliliğini kendi dışında taşımak ve onun için kendi dışını göstermek arasındaki bu konmuş çelişki olarak,

üçüncü olarak, kendi kendisinde dışsal olarak konmuş olan şey sıfatıyla kemiyetçe sonsuzluğa geçer.

A. Sayı

Kemiyet miktardır, yani bir sınırı vardır; hem sürekli hem ayrık büyüklük olarak. Bu türler arasındaki farkın burada önce hiçbir anlamı yoktur.

Kemiyet, aşılmış kendi için varlık olarak, sınırına karşı daha baştan kendinde ve kendi için ilgisizdir. Ama bu yüzden sınır, yani bir miktar olmak, ona aynı ölçüde ilgisiz de değildir; çünkü kemiyet Bir'i, mutlak belirlenmiş olmayı, kendi momenti olarak içinde taşır; bu moment, sürekliliği ya da birliği üzerinde konmuş olarak, onun sınırıdır; ama bu sınır Bir olarak, yani kemiyetin genel olarak hâline geldiği şey olarak kalır.

113

C. Begrenzung der Quantität Die diskrete Größe hat erstlich das Eins zum Princip und ist zweitens Vielheit der Eins, drittens ist sie wesentlich stätig, sie ist das Eins zugleich als Aufgehobenes, als Einheit, das Sich-kontinuiren als solches in der Diskretion der Eins. Sie ist daher als Eine Größe gesetzt, und die Bestimmtheit derselben ist das Eins, das an diesem Gesetztseyn und Daseyn ausschließendes Eins, Grenze an der Einheit ist. Die diskrete Größe als solche soll unmittelbar nicht begrenzt seyn; aber als unterschieden von der kontinuirlichen ist sie als ein Daseyn und ein Etwas, dessen Bestimmtheit das Eins und als in einem Daseyn auch erste Negation und Grenze ist. Diese Grenze, außer dem, daß sie auf die Einheit bezogen und die Negation an derselben ist, ist als Eins auch auf sich bezogen; so ist sie umschließende, befassende Grenze. Die Grenze unterscheidet sich hier nicht zuerst von dem Etwas ihres Daseyns, sondern ist als Eins unmittelbar dieser negative Punkt selbst. Aber das Seyn, das hier begrenzt ist, ist wesentlich als Kontinuität, vermöge der es über die Grenze und dieß Eins hinausgeht, und gleichgültig dagegen ist. Die reale diskrete Quantität ist so eine Quantität, oder Quantum,--die Quantität als ein Daseyn und Etwas. Indem das Eins, welches Grenze ist, die vielen Eins der diskreten Quantität in sich befaßt, setzt sie dieselben ebenso wohl als in ihm aufgehobene; sie ist Grenze an der Kontinuität überhaupt als solcher, und damit ist hier der Unterschied von kontinuirlicher und diskreter Größe gleichgültig; oder richtiger, sie ist Grenze an der Kontinuität der einen sosehr als der andern; beide gehen darein über, Quanta zu seyn. Zweites Kapitel. Quantum Das Quantum, zunächst Quantität mit einer Bestimmtheit oder Grenze überhaupt,--ist in seiner vollkommenen Bestimmtheit die Zahl. Das Quantum unterscheidet sich zweitens zunächst in extensives, an dem die Grenze als Beschränkung der daseyenden Vielheit ist, alsdann indem dieses Daseyn ins Fürsichseyn übergeht,--in intensives Quantum, Grad, welches als fürsich und darin als gleichgültige Grenze ebenso unmittelbar außersich, seine Bestimmtheit an einem anderen hat. Als dieser gesetzte Widerspruch, so einfach in sich bestimmt zu seyn und seine Bestimmtheit außer sich zu haben und für sie außer sich zu weisen, geht das Quantum drittens, als das an sich selbst äußerliche Gesetzte in die quantitative Unendlichkeit über. A. Die Zahl. Die Quantität ist Quantum, oder hat eine Grenze; sowohl als kontinuirliche wie als diskrete Größe. Der Unterschied dieser Arten hat hier zunächst keine Bedeutung. Die Quantität ist als das aufgehobene Fürsichseyn schon an und für sich selbst gegen ihre Grenze gleichgültig. Aber damit ist ihr ebenso die Grenze, oder ein Quantum zu seyn, nicht gleichgültig; denn sie enthält das Eins, das absolute Bestimmtseyn, in sich als ihr eigenes Moment, das also als gesetzt an ihrer Kontinuität oder Einheit ihre Grenze ist, die aber als Eins, zu dem sie überhaupt geworden, bleibt.

114Bu Bir böylece miktarın ilkesidir, ama kemiyetin Bir'i olarak. Bu yüzden, ilkin, süreklidir, birliktir; ikinci olarak ayrıktır: Bir'lerin kendinde var olan (sürekli büyüklükte olduğu gibi) ya da konmuş (ayrık büyüklükte olduğu gibi) çoğulluğudur ve bu Bir'ler birbirleriyle eşitliğe, o sürekliliğe, aynı birliğe sahiptir. Üçüncü olarak bu Bir, yalın sınır olarak birçok Bir'in olumsuzlamasıdır da: başkalığını kendinden dışlamasıdır, öteki miktarlara karşı kendini belirlemesidir. Bu bakımdan Bir α) kendi kendisiyle ilişkili, β) kuşatan ve γ) başkasını dışlayan sınırdır.

Bu belirlenimlerde tam olarak konmuş miktar sayıdır. Tam olarak konmuş olma, sınırın çoğulluk olarak var olmasında ve böylece birlikten ayrılmasında yatar. Sayı bu yüzden ayrık büyüklük olarak görünür; ama birlikte aynı ölçüde sürekliliği de taşır. Bu yüzden tam belirlilik içindeki miktardır da; çünkü sınır onda belirli çoğulluk olarak bulunur ve bu çoğulluk, mutlak belirli olan Bir'i ilke edinmiştir. Süreklilik ise —Bir'in onda yalnızca kendinde, aşılmış olarak bulunduğu şey— birlik olarak konduğunda belirsizliğin biçimidir.

Salt miktar olarak miktar genel olarak sınırlanmıştır; sınırı onun soyut, yalın belirliliğidir. Ama sayı olduğu ölçüde bu sınır kendi içinde çeşitli olarak konmuştur. Sınır, varoluşunu oluşturan birçok Bir'i içerir; ama onları belirsiz bir tarzda içermez, sınırın belirliliği onların içine düşer: sınır başka varoluşu, yani başka çokları dışlar ve kuşattığı Bir'ler belirli bir kümedir, adettir. Sayıda bulunduğu biçimiyle ayrıklık olan bu adete karşı öteki moment birim, yani adetin birliği, sürekliliğidir. Adet ile birim sayının momentlerini oluşturur.

Adet bakımından ayrıca, onu oluşturan birçok Bir'in sınırda nasıl bulunduğuna daha yakından bakmak gerekir. Adet için çoklardan oluştuğu ifadesi doğrudur; çünkü Bir'ler onda aşılmış olarak değil, var olarak bulunur; yalnızca dışlayıcı sınırla birlikte konmuşlardır ve bu sınıra karşı ilgisizdirler. Ama sınır onlara karşı ilgisiz değildir. Varoluşta sınırın varoluşla ilişkisi önce şöyle görünmüştü: varoluş, olumlayıcı olan olarak, sınırının beri yanında kalıcı olarak durur; olumsuzlama olan sınır ise dışarıda, onun kenarında bulunur. Aynı şekilde birçok Bir'de de onların kesilmesi ve başka Bir'lerin dışlanması, kuşatılmış Bir'lerin dışına düşen bir belirlenim gibi görünür. Ama orada sınırın varoluşa nüfuz ettiği, onunla aynı yere kadar uzandığı ve bu yüzden bir şeyin, belirlenimi gereği, sınırlanmış, yani sonlu olduğu ortaya çıkmıştı. — Kemiyet alanında da sözgelimi yüz sayısını, yalnız yüzüncü Bir çokları yüz olacak şekilde sınırlıyormuş gibi tasavvur ederiz. Bu bir bakıma doğrudur; ama öte yandan yüz Bir arasında hiçbiri öncelik taşımaz, çünkü hepsi yalnızca eşittir; her biri aynı ölçüde yüzüncüdür. Demek ki hepsi, sayıyı yüz yapan sınıra aittir; sayı, belirliliği için hiçbirinden vazgeçemez. Dolayısıyla ötekiler yüzüncü Bir'e karşı, sınırın dışında ya da yalnızca içinde kalan, genel olarak sınırdan farklı bir varoluş oluşturmaz. Adet bu yüzden kuşatan, sınırlayan Bir'in karşısında duran bir çoğulluk değildir; bu sınırlamayı, yani belirli bir miktarı kendisi oluşturur. Çoklar bir sayı oluşturur: bir iki, bir on, bir yüz vb.

114

Dieß Eins ist also das Princip des Quantums, aber das Eins als der Quantität. Dadurch ist es erstlich kontinuirlich, es ist Einheit; zweitens ist es diskret, an sich seyende (wie in der kontinuirlichen) oder gesetzte (wie in der diskreten Größe) Vielheit der Eins, welche die Gleichheit miteinander, jene Kontinuität, dieselbe Einheit haben. Drittens ist dieß Eins auch Negation der vielen Eins als einfache Grenze, ein Ausschließen seines Andersseyns aus sich, eine Bestimmung seiner gegen andere Quanta. Das Eins ist insofern sich α) auf sich beziehende, (β) umschließende, und (γ) Anderes ausschließende Grenze. Das Quantum in diesen Bestimmungen vollständig gesetzt, ist die Zahl. Das vollständige Gesetztseyn liegt in dem Daseyn der Grenze als Vielheit und damit ihrem Unterschiedenseyn von der Einheit. Die Zahl erscheint deswegen als diskrete Größe, aber sie hat an der Einheit ebenso die Kontinuität. Sie ist darum auch das Quantum in vollkommener Bestimmtheit; indem in ihr die Grenze als bestimmte Vielheit, die das Eins, das schlechthin bestimmte, zu seinem Principe hat. Die Kontinuität, als in der das Eins nur an sich, als Aufgehobenes ist,--gesetzt als Einheit,--ist die Form der Unbestimmtheit. Das Quantum nur als solches ist begrenzt überhaupt, seine Grenze ist abstrakte, einfache Bestimmtheit desselben. Indem es aber Zahl ist, ist diese Grenze als in sich selbst mannigfaltig gesetzt. Sie enthält die vielen Eins, die ihr Daseyn ausmachen, enthält sie aber nicht auf unbestimmte Weise, sondern die Bestimmtheit der Grenze fällt in sie; die Grenze schließt anderes Daseyn, d. i. andere Viele aus, und die von ihr umschlossenen Eins sind eine bestimmte Menge, --die Anzahl, zu welcher als der Diskretion, wie sie in der Zahl ist, das andere die Einheit, die Kontinuität derselben, ist. Anzahl und Einheit machen die Momente der Zahl aus. Von der Anzahl ist noch näher zu sehen, wie die vielen Eins, aus denen sie besteht, in der Grenze sind; von der Anzahl ist der Ausdruck richtig, daß sie aus den Vielen besteht, denn die Eins sind in ihr nicht als aufgehoben, sondern sind in ihr, nur mit der ausschließenden Grenze gesetzt, gegen welche sie gleichgültig sind. Aber diese ist es nicht gegen sie. Beim Daseyn hatte sich zunächst das Verhältniß der Grenze zu demselben so gestellt, daß das Daseyn als das affirmative diesseits seiner Grenze bestehen blieb, und diese, die Negation, außerhalb an seinem Rande sich befand; ebenso erscheint an den vielen Eins das Abbrechen derselben und das Ausschließen anderer Eins als eine Bestimmung, die außerhalb der umschlossenen Eins fällt. Aber es hat sich dort ergeben, daß die Grenze das Daseyn durchdringt, soweit geht als dieses, und daß Etwas dadurch seiner Bestimmung nach begrenzt, d. i. endlich ist.--So stellt man im Quantitativen der Zahl etwa Hundert so vor, daß das hundertste Eins allein die Vielen so begrenze, daß sie Hundert seyen. Einer Seits ist dieß richtig; anderer Seits aber hat unter den hundert Eins keines einen Vorzug, da sie nur gleich sind; jedes ist ebenso das Hundertste; sie gehören also alle der Grenze an, wodurch die Zahl Hundert ist; diese kann für ihre Bestimmtheit keines entbehren; die anderen machen somit gegen das hundertste Eins kein Daseyn aus, das außerhalb der Grenze oder nur innerhalb ihrer, überhaupt verschieden von ihr wäre. Die Anzahl ist daher nicht eine Vielheit gegen das umschließende, begrenzende Eins, sondern macht selbst diese Begrenzung aus, welche ein bestimmtes Quantum ist; die Vielen machen eine Zahl, Ein Zwei, Ein Zehn, Ein Hundert u.s.f. aus.

115Sınırlayan Bir şimdi başkasına karşı belirlenmiş olmadır, sayının başka sayılardan ayrılmasıdır. Ama bu ayrılma keyfiyetçe bir belirlilik olmaz, kemiyetçe kalır, yalnızca karşılaştıran dışsal refleksiyona düşer; sayı Bir olarak kendi içine dönmüş kalır ve başkalarına karşı ilgisizdir. Sayının başkalarına karşı bu ilgisizliği onun özsel belirlenimidir; kendinde belirlenmiş olmasını, ama aynı zamanda kendi dışsallığını oluşturur. — Sayı böylece sayısal bir Birdir: mutlak belirlenmiş olan, ama aynı zamanda yalın dolaysızlığın biçimini taşıyan ve bu yüzden başkasıyla ilişkisi kendisine tamamen dışsal kalan Bir. Sayı olan Bir olarak, belirliliği başkasıyla ilişki olduğu ölçüde, onu kendi momentleri olarak kendi içinde, birim ile adet arasındaki farkta taşır; adet de Bir'lerin çoğulluğudur, yani bu mutlak dışsallık Bir'in kendi içindedir. — Sayının ya da genel olarak miktarın kendi içindeki bu çelişkisi miktarın keyfiyetidir; bu çelişki onun ileriki belirlenimlerinde gelişir.

Not 1.

Mekân büyüklüğü ile sayı büyüklüğü genellikle öyle iki tür olarak görülür ki mekân büyüklüğü kendi başına sayı büyüklüğü kadar belirli bir büyüklük sayılır; farkları yalnızca süreklilik ve ayrıklık gibi farklı belirlenimlerde olacak, miktar olarak ise aynı basamakta duracaklardır. Geometri genel olarak mekân büyüklüğünde sürekli büyüklüğü, aritmetik ise sayı büyüklüğünde ayrık büyüklüğü konu edinir. Ama konularının bu eşitsizliğiyle birlikte, sınırlamanın ya da belirlenmiş olmanın da eşit bir tarzına ve yetkinliğine sahip değildirler. Mekân büyüklüğü yalnızca genel olarak sınırlamaya sahiptir; mutlak belirli bir miktar olarak ele alınacaksa sayıya ihtiyaç duyar. Geometri, salt geometri olarak, mekân şekillerini ölçmez, ölçme sanatı değildir; onları yalnızca karşılaştırır. Tariflerinde de belirlenimler kısmen kenarların, açıların eşitliğinden, eşit uzaklıktan alınır. Böylece çember, yalnızca içindeki bütün olası noktaların bir merkezden eşit uzaklıkta olmasına dayandığı için, belirlenmek için hiçbir sayıya ihtiyaç duymaz. Eşitliğe ya da eşitsizliğe dayanan bu belirlenimler hakiki anlamda geometriktir. Ama yetmezler; başka şekiller için, örneğin üçgen ve dörtgen için sayı gerekir. Sayı, ilkesinde, yani Bir'de, kendi için belirlenmiş olmayı içerir; bir başkasının yardımıyla belirlenmiş olmayı, yani karşılaştırma yoluyla belirlenmeyi içermez. Mekân büyüklüğü noktada Bir'e karşılık gelen belirliliğe sahiptir gerçi; ama nokta kendi dışına çıktığı ölçüde bir başkası olur, çizgiye dönüşür. Özünde yalnızca mekânın Bir'i olduğu için, ilişki içinde bir sürekliliğe dönüşür ve bu süreklilikte noktasallık, kendi için belirlenmiş olma, Bir aşılmıştır. Kendi için belirlenmiş olma kendi dışında olmada korunacaksa, çizgi bir Bir'ler kümesi olarak tasavvur edilmeli ve sınırı, yani birçok Bir'in belirlenimini kendi içine almalıdır; demek ki çizginin —aynı şekilde öteki mekân belirlenimlerinin— büyüklüğü sayı olarak alınmalıdır.

115

Das begrenzende Eins ist nun das Bestimmtseyn gegen Anderes, Unterscheidung der Zahl von andern. Aber diese Unterscheidung wird nicht qualitative Bestimmtheit, sondern bleibt quantitativ, fällt nur in die vergleichende äußerliche Reflexion; die Zahl bleibt als Eins in sich zurückgekehrt, und gleichgültig gegen Andere. Diese Gleichgültigkeit der Zahl gegen Andere ist wesentliche Bestimmung derselben; sie macht ihr An-sich-bestimmtseyn, aber zugleich ihre eigene Äußerlichkeit aus.--Sie ist so ein numerisches Eins, als das absolut bestimmte, das zugleich die Form der einfachen Unmittelbarkeit hat, und dem daher die Beziehung auf anderes völlig äußerlich ist. Als Eins, das Zahl ist, hat es ferner die Bestimmtheit, insofern sie Beziehung auf Anderes ist, als seine Momente in ihm selbst, in seinem Unterschiede der Einheit und der Anzahl, und die Anzahl ist selbst Vielheit der Eins d. i. es ist in ihm selbst diese absolute Äußerlichkeit.--Dieser Widerspruch der Zahl oder des Quantums überhaupt in sich ist die Qualität des Quantums, in deren weitern Bestimmungen sich dieser Widerspruch entwickelt. Anmerkung 1. Die Raumgröße und Zahlgröße pflegen so als zwei Arten betrachtet zu werden, daß die Raumgröße für sich so sehr bestimmte Größe als die Zahlgröße wäre; ihr Unterschied bestünde nur in den verschiedenen Bestimmungen der Kontinuität und Diskretion; als Quantum aber stünden sie auf derselben Stufe. Die Geometrie hat im Allgemeinen in der Raumgröße die kontinuirliche, und die Arithmetik in der Zahlgröße die diskrete Größe zum Gegenstande. Aber mit dieser Ungleichheit des Gegenstandes haben sie auch nicht eine gleiche Weise und Vollkommenheit der Begrenzung oder des Bestimmtseyns. Die Raumgröße hat nur die Begrenzung überhaupt; insofern sie als ein schlechthin bestimmtes Quantum betrachtet werden soll, hat sie die Zahl nöthig. Die Geometrie als solche mißt die Raumfiguren nicht, ist nicht Meßkunst; sondern vergleicht sie nur. Auch bei ihren Definitionen sind die Bestimmungen zum Theil von der Gleichheit der Seiten, Winkel, der gleichen Entfernung hergenommen. So bedarf der Kreis, weil er allein auf die Gleichheit der Entfernung aller in ihm möglichen Punkte von einem Mittelpunkte beruht, zu seiner Bestimmung keiner Zahl. Diese auf Gleichheit oder Ungleichheit beruhenden Bestimmungen sind ächt geometrisch. Aber sie reichen nicht aus, und zu andern z. B. Dreieck, Viereck, ist die Zahl erforderlich, die in ihrem Princip, dem Eins das Für-sich-bestimmtseyn, nicht das Bestimmtseyn durch Hülfe eines Andern, also nicht durch Vergleichung enthält. Die Raumgröße hat zwar an dem Punkte die dem Eins entsprechende Bestimmtheit; der Punkt aber wird, insofern er außer sich kommt, ein Anderes, er wird zur Linie; weil er wesentlich nur als Eins des Raumes ist, wird er in der Beziehung, zu einer Kontinuität, in der die Punktualität, das Für-sich-Bestimmtseyn, das Eins, aufgehoben ist. Insofern das Für-sich-Bestimmtseyn im Außersichseyn sich erhalten soll, muß die Linie als eine Menge von Eins vorgestellt werden, und die Grenze, die Bestimmung der vielen Eins, in sich bekommen, d. h. die Größe der Linie--eben so der anderen Raum-Bestimmungen--muß als Zahl genommen werden.

116Aritmetik sayıyı ve sayının şekillerini ele alır; ya da daha doğrusu onları ele almaz, onlarla işlem yapar. Çünkü sayı ilgisiz belirliliktir, atıldır; dışarıdan harekete geçirilmeli ve ilişkiye sokulmalıdır. İlişki tarzları hesap işlemleridir. Aritmetikte bunlar birbiri ardına sıralanır ve birinin ötekine bağlı olduğu açıkça görülür. Ama ilerleyişlerine yön veren ip aritmetikte ortaya çıkarılmaz.

Oysa sayının kavram belirleniminin kendisinden, ders kitaplarında bu öğelerin sunuluşunun haklı olarak talep edebileceği sistemli düzen kolayca çıkar. Bu yol gösterici belirlenimlere burada kısaca dikkat çekilecektir.

Sayı, ilkesi olan Bir yüzünden, genel olarak dışsal biçimde bir araya getirilmiş bir şeydir, hiçbir iç bağlantı içermeyen düpedüz analitik bir şekildir. Böyle yalnızca dışsal olarak üretilmiş bir şey olduğundan, her hesap sayı üretmektir, bir saymadır, daha belirli söylersek: bir toplamadır. Hep aynı şeyi yapan bu dışsal üretmede bir farklılık ancak toplanacak sayıların birbirlerine karşı farkında yatabilir; böyle bir fark da başka bir yerden, dışsal bir belirlenimden alınmalıdır.

Sayının belirliliğini oluşturan keyfiyet farkı, gördüğümüz gibi, birim ile adet arasındaki farktır; hesap işlemlerinde ortaya çıkabilecek her kavram belirliliği bu yüzden bu farka indirgenir. Sayılara miktar olarak ait olan fark ise dışsal özdeşlik ve dışsal farktır, yani eşitlik ve eşitsizlik; bunlar refleksiyon momentleridir ve Öz'ün belirlenimleri arasında, fark bahsinde ele alınacaktır.

Ayrıca şunu da önceden belirtmek gerekir: sayılar genel olarak iki tarzda üretilebilir: ya bir araya getirerek ya da önceden bir araya getirilmiş olanları ayırarak. Her ikisi de aynı tarzda belirlenmiş bir sayma türünde gerçekleştiğinden, sayıları bir araya getirmeye olumlu hesap işlemi denebilecek olan, ayırmaya da olumsuz hesap işlemi denebilecek olan karşılık gelir; hesap işleminin kendi belirlenimi ise bu karşıtlıktan bağımsızdır.

Bu açıklamalardan sonra sıra hesap tarzlarını göstermeye gelir. Sayının ilk üretimi, çokları salt çoklar olarak, yani her biri yalnızca Bir olarak konmuş olanları bir araya getirmektir: numaralamak. Bir'ler birbirine karşı dışsal olduğundan, kendilerini duyusal bir imge altında sunarlar ve sayının üretildiği işlem parmaklarla, noktalarla vb. sayıp dökmektir. Dörtün, beşin vb. ne olduğu ancak gösterilebilir. Kaç tanesinin bir araya alınacağında durma noktası, sınır dışsal olduğu için, rastlantısal, keyfî bir şeydir. — Hesap işlemlerinin ilerleyişinde ortaya çıkan adet ile birim farkı, ikili, onlu vb. bir sayı sistemini temellendirir; böyle bir sistem bütünüyle, hangi adetin her seferinde yeniden birim olarak alınacağına dair keyfîliğe dayanır.

116

Die Arithmetik betrachtet die Zahl und deren Figuren, oder vielmehr betrachtet sie nicht, sondern operirt mit denselben. Denn die Zahl ist die gleichgültige Bestimmtheit, träge; sie muß von außen bethätigt und in Beziehung gebracht werden. Die Beziehungsweisen sind die Rechnungsarten. Sie werden in der Arithmetik nach einander aufgeführt, und es erhellt, daß eine von der andern abhängt. Der Faden, der ihren Fortgang leitet, wird jedoch in der Arithmetik nicht herausgehoben. Aus der Begriffsbestimmung der Zahl selbst aber ergiebt sich leicht die systematische Zusammenstellung, auf welche der Vortrag dieser Elemente in den Lehrbüchern einen gerechten Anspruch hat. Diese leitenden Bestimmungen sollen hier kurz bemerklich gemacht werden. Die Zahl ist um ihres Principes, des Eins, willen ein äußerlich Zusammengefaßtes überhaupt, eine schlechthin analytische Figur, die keinen inneren Zusammenhang enthält. Weil sie so nur ein äußerlich Erzeugtes ist, ist alles Rechnen das Hervorbringen von Zahlen, ein Zählen oder bestimmter: Zusammenzählen. Eine Verschiedenheit dieses äußerlichen Hervorbringens, das nur immer dasselbe thut, kann allein in einem Unterschiede der Zahlen gegeneinander, die zusammengezählt werden sollen, liegen; solcher Unterschied muß selbst anderswoher und aus äußerlicher Bestimmung genommen werden. Der qualitative Unterschied, der die Bestimmtheit der Zahl ausmacht, ist der, den wir gesehen, der Einheit und der Anzahl; auf diesen reducirt sich daher alle Begriffsbestimmtheit, die in den Rechnungsarten vorkommen kann. Der Unterschied aber, der den Zahlen als Quantis zukommt, ist die äußerliche Identität und der äußerliche Unterschied, die Gleichheit und Ungleichheit, welches Reflexionsmomente, und unter den Bestimmungen des Wesens beim Unterschiede, abzuhandeln sind. Ferner ist noch vorauszuschicken, daß Zahlen im Allgemeinen auf zwei Weisen hervorgebracht werden können, entweder durch Zusammenfassen oder durch Trennen bereits zusammengefaßter;--indem beides bei einer auf dieselbe Weise bestimmten Art von Zählen Statt findet, so entspricht einem Zusammenfassen von Zahlen, was man positive Rechnungsart, ein Trennen, was man negative Rechnungsart nennen kann; die Bestimmung der Rechnungsart selbst, ist von diesem Gegensatze unabhängig. Nach diesen Bemerkungen folgt hiermit die Angabe der Rechnungsweisen. Das erste Erzeugen der Zahl ist das Zusammenfassen von Vielen als solchen, d. i. deren jedes nur als Eins gesetzt ist,--das Numeriren. Da die Eins äußerliche gegeneinander sind, stellen sie sich unter einem sinnlichen Bilde dar, und die Operation, durch welche die Zahl erzeugt wird, ist ein Abzählen an den Fingern, an Punkten u.s.f. Was Vier, Fünf u.s.f. ist, kann nur gewiesen werden. Das Abbrechen, wie viel zugefaßt werden soll, ist, indem die Grenze äußerlich ist, etwas Zufälliges, Beliebiges.--Der Unterschied von Anzahl und Einheit, der im Fortgange der Rechnungsarten eintritt, begründet ein System, dyadisches, dekadisches u.s.f.--von Zahlen; ein solches beruht im Ganzen auf der Beliebigkeit, welche Anzahl konstant wieder als Einheit genommen werden soll.

117Numaralamayla ortaya çıkan sayılar yeniden numaralanır. Böyle dolaysızca konmuş olduklarından henüz birbirleriyle hiçbir ilişki içinde belirlenmemişlerdir; eşitliğe ve eşitsizliğe karşı ilgisizdirler, birbirlerine göre rastlantısal büyüklüktedirler, bu yüzden genel olarak eşit olmayan sayılardır: toplama. — 7 ile 5'in on iki ettiğini, 7'ye parmaklarla ya da başka bir yolla 5 Bir daha numaralanarak eklenmesiyle öğreniriz; sonucu da ardından bellekte, ezbere tutarız; çünkü işin içinde içsel hiçbir şey yoktur. Aynı şekilde 7 × 5 = 35 olduğunu da parmaklarla vb. sayarak biliriz: bir yediye bir yedi daha numaralanarak eklenir, bu beş kez yapılır ve sonuç yine ezbere tutulur. Bu numaralamanın, yani toplamları ve çarpımları bulmanın zahmetinden, yalnızca ezberlenmesi gereken hazır toplama ve çarpım tablolarıyla kurtulunur.

Kant (Saf Aklın Eleştirisi'nin Giriş'inde, V) 7 + 5 = 12 önermesini sentetik bir önerme olarak görmüştür. "İlk bakışta," der, "insan bunun yedi ile beşin toplamı kavramından çelişki ilkesine göre çıkan salt analitik bir önerme olduğunu düşünebilir" (elbette!). Toplam kavramı, bu iki sayının bir araya getirileceğine, hem de sayılar olarak dışsal, yani kavramsız bir tarzda bir araya getirileceğine dair soyut belirlenimden başka bir şey ifade etmez: yediden başlayarak, adedi beş olarak belirlenmiş olan eklenecek Bir'ler tükenene kadar numaralamaya devam edilecektir; sonucun bilinen adı da on ikidir. "Ama," diye sürdürür Kant, "daha yakından bakılırsa, 7 + 5 toplamı kavramının iki sayının tek bir sayıda birleşmesinden başka bir şey içermediği görülür; bununla, ikisini bir araya getiren bu tek sayının hangisi olduğu asla düşünülmüş olmaz"; "böyle mümkün bir toplama dair kavramımı ne kadar ayrıştırırsam ayrıştırayım, onda on ikiyi bulamam." Toplamı düşünmenin, kavramı ayrıştırmanın, o sorundan sonuca geçişle elbette hiçbir ilgisi yoktur. "Bu kavramların ötesine geçmek, görünün, beş parmağın vb. yardımına başvurmak ve böylece görüde verilmiş beşin birimlerini yedi kavramına eklemek gerekir," diye ekler. Beş elbette görüde verilmiştir, yani keyfî olarak tekrarlanan Bir düşüncesinin tamamen dışsal biçimde bir araya getirilmesidir; ama yedi de aynı ölçüde bir kavram değildir; ortada ötesine geçilecek hiçbir kavram yoktur. 5 ile 7'nin toplamı, iki sayının kavramsız bağlanması demektir; yediden itibaren beşler tükenene kadar böyle kavramsızca sürdürülen numaralamaya, tıpkı Bir'den itibaren numaralamaya olduğu gibi, bir araya getirme, bir sentezleme denebilir; ama bu, tamamen analitik nitelikte bir sentezlemedir, çünkü bağlantı tümüyle yapılmış bir bağlantıdır; onda tamamen dışsal olarak önde durmayan hiçbir şey ne vardır ne de içine girer. 5'i 7'ye ekleme postulatının genel olarak numaralama postulatıyla ilişkisi, bir doğruyu uzatma postulatının bir doğru çizme postulatıyla ilişkisi gibidir.

117

Die durch das Numeriren entstandenen Zahlen werden wieder numerirt; und indem sie so unmittelbar gesetzt sind, sind sie noch ohne alle Beziehung auf einander bestimmt, gleichgültig gegen Gleichheit und Ungleichheit, von zufälliger Grösse gegen einander,--daher ungleiche überhaupt;--Addiren.--Daß 7 und 5 Zwölfe ausmacht, erfährt man dadurch, daß zu den 7 noch 5 Eins an den Fingern oder sonst hinzunumerirt werden,--wovon das Resultat nachher im Gedächtnisse, auswendig, behalten wird; denn Innerliches ist nichts dabei. Ebenso daß 7 x 5 = 35 ist, weiß man durch das Abzählen an den Fingern u.s.f., daß zu einem Sieben noch eins hinzu numerirt, dieß fünf Mal bewerkstelligt, und das Resultat gleichfalls auswendig behalten wird. Die Mühe dieses Numerirens, der Erfindung der Summen, Produkte, ist durch die fertigen Eins und Eins oder Eins mal Eins, die man nur auswendig zu lernen hat, abgethan. Kant hat (in der Einleitung zur Kritik der reinen Vernunft V.) den Satz: 7 + 5 = 12, als einen synthetischen Satz betrachtet. "Man sollte," sagt er, "anfänglich zwar denken, (gewiß!) er sey ein bloß analytischer Satz, der aus dem Begriffe einer Summe von Sieben und Fünf nach dem Satz des Widerspruchs erfolge." Der Begriff der Summe heißt weiter nichts, als die abstrakte Bestimmung, daß diese zwei Zahlen zusammengefaßt werden sollen, und zwar als Zahlen auf eine äußerliche, d. i. begrifflose Weise,--daß von Sieben weiter numerirt werden soll, bis die hinzuzufügenden Eins, deren Anzahl auf Fünf bestimmt ist, erschöpft worden; das Resultat führt den sonst bekannten Nahmen Zwölfe. "Allein," fährt Kant fort, "wenn man es näher betrachtet, so findet man, daß der Begriff der Summe von 7 + 5 nichts weiter enthalte, als die Vereinigung beider Zahlen in eine einzige, wodurch ganz und gar nicht gedacht wird, welches diese einzige Zahl sey, die beide zusammenfaßt;"--"ich mag meinen Begriff von einer solchen möglichen Summe noch so sehr zergliedern, so werde ich doch darin die Zwölfe nicht antreffen." Mit dem Denken der Summe, Zergliederung des Begriffs, hat der Übergang von jener Aufgabe zu dem Resultat allerdings nichts ⟦zu⟧ thun; "man muß über diese Begriffe hinausgehen und die Anschauung, fünf Finger u.s.f. zu Hülfe nehmen und so die Einheiten der in der Anschauung gegebenen Fünf zu dem Begriffe von Sieben hinzuthun," fügt er hinzu. Fünf ist allerdings in der Anschauung gegeben, d. h. ein ganz äußerliches Zusammengefügtseyn des beliebig wiederholten Gedankens, Eins; aber Sieben ist ebenso wenig ein Begriff; es sind keine Begriffe vorhanden, über die man hinausgeht. Die Summe von 5 und 7 heißt die begrifflose Verbindung beider Zahlen, das so begrifflos fortgesetzte Numeriren von Sieben an, bis die Fünfe erschöpft sind, kann man ein Zusammenfügen, ein Synthesiren, gerade wie das Numeriren von Eins an, nennen--ein Synthesiren, das aber gänzlich analytischer Natur ist, indem der Zusammenhang ein ganz gemachter, nichts darin ist noch hineinkommt, was nicht ganz äußerlich vorliegt. Das Postulat 5 zu 7 zu addiren verhält sich zu dem Postulate, überhaupt zu numeriren, wie das Postulat eine gerade Linie zu verlängern, zu dem, eine gerade Linie zu ziehen.

118Sentezleme ifadesi ne kadar boşsa, bunun a priori gerçekleştiği belirlenimi de o kadar boştur. Saymak elbette bir duyum belirlenimi değildir; Kant'ın görü belirlemesine göre a posteriori için geriye yalnızca duyum belirlenimi kalır. Saymak olsa olsa soyut görü zemininde bir uğraştır; Bir kategorisiyle belirlenen ve bütün öteki duyum belirlenimlerinden olduğu kadar kavramlardan da soyutlanan bir görü zemininde. A priori genel olarak yalnızca belirsiz bir şeydir; duygu belirlenimi de, dürtü, duyu vb. olarak, apriorilik momentini, mekân ve zamanın mevcut olan şeyler olarak, yani zamansal ve mekânsal olan olarak a posteriori belirlenmiş olduğu kadar kendi üzerinde taşır.

Bununla bağlantılı olarak, Kant'ın saf geometrinin temel ilkelerinin sentetik niteliğine dair iddiasının da aynı ölçüde sağlam bir şey içermediği eklenebilir. Kant bu ilkelerden birçoğunun gerçekten analitik olduğunu belirttiğinden, o tasavvura örnek olarak yalnızca iki nokta arasındaki doğru çizginin en kısa çizgi olduğu temel ilkesini öne sürer. "Doğru kavramım büyüklüğe dair hiçbir şey içermez, yalnızca bir keyfiyet içerir; demek ki en kısa kavramı ona tümüyle sonradan eklenir ve hiçbir ayrıştırmayla doğru çizgi kavramından çıkarılamaz; burada görünün yardımına başvurulmalıdır, sentez ancak onun aracılığıyla mümkündür." — Ama burada da söz konusu olan genel olarak doğru kavramı değil, doğru çizgidir; doğru çizgi ise daha baştan mekânsal, görülmüş bir şeydir. Doğru çizginin belirlenimi (ya da istenirse kavramı) herhâlde şundan başka bir şey değildir: düpedüz yalın çizgidir; yani kendi dışına çıkışında (noktanın sözde hareketinde) düpedüz kendi kendisiyle ilişkidedir; uzamında hiçbir türlü belirlenim farklılığı, başka bir noktayla ya da kendi dışındaki bir çizgiyle hiçbir ilişki konmuş değildir; düpedüz kendi içinde yalın yöndür. Bu yalınlık elbette onun keyfiyetidir; doğru çizgiyi analitik olarak tarif etmek zor görünecek olsa, bu yalnızca yalınlık ya da kendi kendisiyle ilişki belirlenimi yüzünden olurdu; yalnızca, refleksiyonun belirlerken önünde öncelikle bir çokluk, başkaları aracılığıyla bir belirleme bulduğu için. Oysa uzamın kendi içindeki yalınlığı olan bu belirlenimi, başkası tarafından belirlenmemişliğini kavramak, kendi başına hiç de zor değildir; Öklid'in tarifi bu yalınlıktan başka bir şey içermez. — Bu keyfiyetin kemiyet belirlenimine (en kısaya) geçişi ise, ki sentetik olanı bu geçiş oluşturacaktı, tamamen analitiktir. Çizgi mekânsal olduğu için genel olarak kemiyettir; miktar için söylendiğinde en yalın olan en az olandır, bir çizgi için söylendiğinde de en kısa olandır. Geometri bu belirlenimleri tarife bir sonuç önerme (corollarium) olarak ekleyebilir; ama Arkhimedes, Küre ve Silindir Üzerine kitaplarında (bkz. Hauber'in çevirisi, s. ) doğru çizginin bu belirlenimini temel ilke olarak koymakla en yerinde olanı yapmıştır. Bunu, Öklid'in paralel doğrulara ilişkin belirlenimi temel ilkeler arasına koyması kadar doğru bir anlamda yapmıştır; çünkü o belirlenimi bir tarif hâline getirmek için geliştirmek de mekânsallığa dolaysızca ait olmayan, daha soyut keyfiyet belirlenimleri, az önceki yalınlık, yön eşitliği ve benzeri gibi belirlenimler gerektirirdi. Bu eskiler bilimlerine plastik bir karakter de vermiş, sunuşlarını sıkı biçimde malzemelerinin kendine özgülüğü içinde tutmuş, bu yüzden bu malzemeye yabancı türden olacak şeyi dışarıda bırakmışlardır.

118

So leer als der Ausdruck Synthesiren ist, ist die Bestimmung, daß es a priori geschehe. Zählen ist allerdings keine Empfindungsbestimmung, die für das a posteriori nach der kantischen Bestimmung von Anschauung allein übrig bleibt, und Zählen ist wohl eine Beschäftigung auf dem Boden des abstrakten Anschauens, d. i. welches durch die Kategorie des Eins bestimmt und wobei von allen anderen Empfindungsbestimmungen, ebenso sehr als auch von Begriffen abstrahirt ist. Das a priori ist überhaupt etwas nur Vages; die Gefühlsbestimmung hat als Trieb, Sinn u.s.f. ebenso sehr das Moment der Aprioritaet in ihr, als Raum und Zeit als existirend, Zeitliches und Räumliches, a posteriori bestimmt ist. Im Zusammenhange hiermit kann hinzugefügt werden, daß Kants Behauptung von der synthetischen Beschaffenheit der Grundsätze der reinen Geometrie ebenso wenig etwas Gründliches enthält. Indem er angiebt, daß mehrere wirklich analytisch seyen, so ist allein der Grundsatz, daß die gerade Linie zwischen zwei Punkten die kürzeste ist, für jene Vorstellung angeführt. "Mein Begriff vom Geraden enthalte nämlich nichts von Größe, sondern nur eine Qualität; der Begriff des Kürzesten komme also gänzlich hinzu, und könne durch keine Zergliederung aus dem Begriffe der geraden Linie gezogen werden; Anschauung müsse also hier zu Hülfe genommen werden, vermittelst deren allein die Synthesis möglich sey."--Es handelt sich aber auch hier nicht von einem Begriffe des Geraden überhaupt, sondern von gerader Linie, und dieselbe ist bereits ein Räumliches, Angeschautes. Die Bestimmung (oder wenn man will, der Begriff) der geraden Linie ist doch wohl keine andere als daß sie die schlechthin einfache Linie ist, d. i. in dem Außersichkommen (der sogenannten Bewegung des Punktes) schlechthin sich auf sich bezieht, in deren Ausdehnung keine Art von Verschiedenheit der Bestimmung, keine Beziehung auf einen anderen Punkt, oder Linie außerhalb ihrer gesetzt ist, hält;--die schlechthin in sich einfache Richtung. Diese Einfachheit ist allerdings ihre Qualität, und wenn die gerade Linie schwer analytisch zu definiren scheinen sollte, so wäre es nur um der Bestimmung der Einfachheit oder Beziehung auf sich selbst willen, und bloß weil die Reflexion beim Bestimmen zunächst vornehmlich eine Mehrheit, ein Bestimmen durch andere, vor sich hat; es ist aber für sich schlechthin nichts Schweres, diese Bestimmung der Einfachheit der Ausdehnung in sich, ihrer Bestimmungslosigkeit durch Anderes, zu fassen;--Euklids Definition enthält nichts Anderes als diese Einfachheit.--Der Übergang nun aber dieser Qualität zur quantitativen Bestimmung (des Kürzesten), welcher das Synthetische ausmachen sollte, ist ganz nur analytisch. Die Linie ist als räumlich, Quantität überhaupt; das Einfachste, vom Quantum gesagt, ist das Wenigste, und dieß von einer Linie gesagt, ist das Kürzeste. Die Geometrie kann diese Bestimmungen als Corollarium zur Definition aufnehmen; aber Archimedes in seinen Büchern über Kugel und Cylinder (s. Haubers Übers. S. ) hat am zweckmäßigsten gethan, jene Bestimmung der geraden Linie als Grundsatz hinzustellen, in ebenso richtigem Sinne, als Euklides die Bestimmung, die Parallellinien betreffend, unter die Grundsätze gestellt hat, da die Entwickelung dieser Bestimmung, um zu einer Definition zu werden, gleichfalls nicht der Räumlichkeit unmittelbar angehörige, sondern abstraktere qualitative Bestimmungen, wie vorhin Einfachheit, Gleichheit der Richtung und dergleichen erfordert hätte. Diese Alten haben auch ihren Wissenschaften plastischen Charakter gegeben, ihre Darstellung streng in der Eigenthümlichkeit ihres Stoffes gehalten, daher das ausgeschlossen, was für denselben heterogener Art gewesen wäre.

119Kant'ın a priori sentetik yargılarda ortaya koyduğu kavram —aynı ölçüde ayrılmaz olan farklı olanın kavramı, kendi üzerinde ayrılmaz bir fark olan özdeş olanın kavramı— felsefesinin büyük ve ölümsüz yanlarındandır. Bu kavram görüde de elbette mevcuttur, çünkü kavramın kendisidir ve her şey kendinde kavramdır; ama o örneklerde seçilmiş belirlenimler onu sergilemez. Tersine sayı ve sayma bir özdeşlik ve bir özdeşlik üretimidir, ama yalnızca düpedüz dışsal olan, yalnızca yüzeysel bir sentezdir: Bir'lerin birliğidir, öyle Bir'lerin ki kendi üzerlerinde birbirleriyle özdeş değil, dışsal, kendi başlarına ayrılmış olarak konmuşlardır. Doğru çizgide ise iki nokta arasındaki en küçük çizgi olma belirleniminin temelinde, tersine, yalnızca kendi üzerinde farkı olmayan soyut özdeş olanın momenti yatar.

Bu aradan toplamanın kendisine dönüyorum. Ona karşılık gelen olumsuz hesap işlemi olan çıkarma, aynı ölçüde tamamen analitik bir ayırmadır; toplamada olduğu gibi birbirlerine karşı yalnızca genel olarak eşit olmayan sayılar olarak belirlenmiş sayılara ayırmadır.

  1. Bir sonraki belirlenim, numaralanacak sayıların eşitliğidir. Bu eşitlik sayesinde sayılar bir birim olur ve böylece sayıda birim ile adet farkı ortaya çıkar. Çarpma, kendileri bir adet olan birimlerden bir adedi toplama işidir. Burada iki sayıdan hangisinin birim, hangisinin adet olarak verildiği, dört kere üç mü denildiği —bunda dört adet, üç birimdir— yoksa tersine üç kere dört mü denildiği önemsizdir. — Yukarıda, çarpımın ilk kez bulunmasının yalın numaralamayla, yani parmaklarla vb. saymakla yapıldığı belirtilmişti; çarpımın sonradan dolaysızca söylenebilmesi, bu çarpımların derlemesine, çarpım tablosuna ve onun ezbere bilinmesine dayanır.

Bölme, farkın aynı belirlenimine göre olumsuz hesap işlemidir. Burada da iki çarpandan, bölen ile bölümden hangisinin birim, hangisinin adet olarak belirlendiği aynı ölçüde önemsizdir. Bölme işi, bir sayının (birimin) verilmiş bir sayıda kaç kez (adet) bulunduğunu görmek diye ifade edildiğinde, bölen birim, bölüm adet olarak belirlenir; tersine, bir sayıyı verilmiş bir adette eşit parçalara bölmek ve böyle bir parçanın (birimin) büyüklüğünü bulmak gerektiği söylendiğinde, bölen adet, bölüm birim olarak alınır.

  1. Birbirlerine karşı birim ve adet olarak belirlenmiş iki sayı, sayı olarak birbirlerine karşı hâlâ dolaysızdır ve bu yüzden genel olarak eşit değildir. Bundan sonraki eşitlik, birim ile adetin kendisinin eşitliğidir; böylece sayının belirleniminde yatan belirlenimlerin eşitliğine doğru ilerleyiş tamamlanır. Bu tam eşitliğe göre sayma üs almadır (olumsuz hesap işlemi kök almadır); ilk olarak da bir sayının kareye yükseltilmesidir. Bu, numaralamanın kendi içinde tam belirlenmiş olmasıdır: burada 1) toplanan çok sayıda sayı aynıdır ve 2) bunların çoğulluğu ya da adedi, birçok kez konan sayıyla, yani birimle aynıdır. Sayının kavramında bundan başka bir fark sunabilecek belirlenim yoktur; sayıda yatan farkın daha ileri bir denkleştirilmesi de gerçekleşemez. Kareden daha yüksek kuvvetlere yükseltme biçimsel bir devamdır: bir yandan, çift üslerde, yalnızca kare almanın tekrarıdır; öte yandan, tek kuvvetlerde, eşitsizlik yeniden ortaya çıkar. Yeni çarpan (örneğin önce küpte) hem adetle hem birimle biçimsel olarak eşit olsa da, birim olarak adete (kareye; 3'e karşı 3 · 3'e) karşı eşit olmayan bir şeydir; dördün küpünde ise bu daha da belirgindir; orada birim olan sayının kendisiyle çarpılacağı adet, yani 3, bu sayının kendisinden farklıdır. — Bu belirlenimler, kavramın özsel farkı olarak, adet ve birim olarak kendinde mevcuttur; kendi dışına çıkışın kendi içine tam olarak geri dönmesi için bunların denkleştirilmesi gerekir. Az önce sergilenen şeyde ayrıca, bir yandan yüksek dereceli denklemlerin çözümünün neden ikinci dereceye indirgemekten ibaret olması gerektiğinin, öte yandan da tek üslü denklemlerin neden yalnızca biçimsel olarak belirlendiğinin ve tam da kökler rasyonel olduğunda bunların neden ancak sanal bir ifadeyle, yani köklerin olduğu ve ifade ettiği şeyin karşıtı olan bir ifadeyle bulunabildiğinin temeli yatar. — Söylenenlere göre aritmetiğin karesi, düpedüz belirlenmiş olmayı tek başına kendi içinde taşır; bu yüzden daha ileri biçimsel kuvvetleri olan denklemler ona indirgenmelidir; tıpkı geometride dik üçgenin, Pythagoras teoreminde sergilenen kendi içinde düpedüz belirlenmiş olmayı içermesi ve bu yüzden bütün öteki geometrik şekillerin tam belirlenim için ona indirgenmesi gerektiği gibi.

    119

    Der Begriff, den Kant in den synthetischen Urtheilen a priori aufgestellt hat,--der Begriff von Unterschiedenem, das ebenso untrennbar ist, einem Identischen, das an ihm selbst ungetrennt Unterschied ist, gehört zu dem Grossen und Unsterblichen seiner Philosophie. Im Anschauen ist dieser Begriff, da er der Begriff selbst und Alles an sich der Begriff ist, freilich gleichfalls vorhanden; aber die Bestimmungen, die in jenen Beispielen herausgenommen sind, stellen ihn nicht dar; vielmehr ist die Zahl und das Zählen eine Identität und Hervorbringen einer Identität, die schlechthin nur äußerlich, nur oberflächliche Synthese ist, eine Einheit von Eins, solchen, die vielmehr als an ihnen nicht identisch mit einander, sondern äußerliche, für sich getrennte, gesetzt sind; in der geraden Linie hat die Bestimmung, die kleinste zwischen zwei Punkten zu seyn, vielmehr nur das Moment des abstrakt Identischen, ohne Unterschied an ihm selbst, zu Grunde zu liegen. Ich kehre von dieser Unterbrechung zum Addiren selbst zurück. Die ihm entsprechende, negative Rechnungsart, das Subtrahiren, ist das ebenso ganz analytische Trennen in Zahlen, die wie im Addiren, nur als Ungleiche überhaupt gegeneinander bestimmt sind. 2. Die nächste Bestimmung ist die Gleichheit der Zahlen, die numerirt werden sollen. Durch diese Gleichheit sind sie eine Einheit, und es tritt hiermit an der Zahl der Unterschied von Einheit und Anzahl ein. Die Multiplikation ist die Aufgabe, eine Anzahl von Einheiten, die selbst eine Anzahl sind, zusammenzuzählen. Es ist dabei gleichgültig, welche von den beiden Zahlen als Einheit und welche als Anzahl angegeben, ob viermal drei, wo Vier die Anzahl, und drei die Einheit ist, oder umgekehrt dreimal vier, gesagt wird.--Es ist oben schon angegeben, daß das ursprüngliche Finden des Produkts durch das einfache Numeriren, d. i. das Abzählen an den Fingern u.s.f. bewerkstelligt wird; das spätere unmittelbare Angebenkönnen des Produkts beruht auf der Sammlung jener Produkte, dem Einmaleins, und dem Auswendig-Wissen desselben. Die Division ist die negative Rechnungsart nach derselben Bestimmung des Unterschieds. Es ist ebenso gleichgültig, welcher von beiden Faktoren, der Divisor oder der Quotient, als Einheit oder als Anzahl bestimmt wird. Der Divisor wird als Einheit und der Quotient als Anzahl bestimmt, wenn die Aufgabe der Division ausgesprochen wird, daß man sehen wolle, wie oft (Anzahl) eine Zahl (Einheit) in einer gegebenen enthalten sey; umgekehrt wird der Divisor als Anzahl und der Quotient als Einheit genommen, wenn gesagt wird, man soll eine Zahl in eine gegebene Anzahl gleicher Theile theilen und die Grösse solchen Theils (der Einheit) finden. 3. Die beiden Zahlen, welche als Einheit und Anzahl gegeneinander bestimmt sind, sind als Zahl noch unmittelbar gegeneinander, und daher überhaupt ungleich. Die weitere Gleichheit ist die der Einheit und der Anzahl selbst; so ist der Fortgang zur Gleichheit der Bestimmungen, die in der Bestimmung der Zahl liegen, vollendet. Das Zählen, nach dieser vollständigen Gleichheit ist das Potenziren, (die negative Rechnungsart das Wurzelausziehen)--und zwar zunächst das Erheben einer Zahl ins Quadrat,--das vollkommene Bestimmtseyn des Numerirens in sich selbst, wo 1) die vielen Zahlen, die addirt werden, dieselben sind, und 2) deren Vielheit oder Anzahl selbst dieselbe ist mit der Zahl, die vielmal gesetzt wird, die Einheit ist. Es sind sonst keine Bestimmungen in dem Begriffe der Zahl, die einen Unterschied darbieten könnten; noch kann ein weiteres Ausgleichen des Unterschiedes, der in der Zahl liegt, Statt finden. Erhebung in höhere Potenzen als in das Quadrat, ist eine formelle Fortsetzung Theils--bei den geraden Exponenten,--nur eine Wiederholung des Quadrirens, Theils bei den ungeraden Potenzen--tritt wieder die Ungleichheit ein; bei der nämlich formellen Gleichheit (z.B. zunächst beim Kubus) des neuen Faktors mit der Anzahl sowohl als mit der Einheit, ist er als Einheit, gegen die Anzahl (das Quadrat, 3 gegen 3. 3) ein Ungleiches; noch mehr beim Kubus von Vier, wo die Anzahl, 3, nach der die Zahl, die die Einheit ist, mit sich multiplicirt werden soll, von dieser selbst verschieden ist.--Es sind an sich diese Bestimmungen als der wesentliche Unterschied des Begriffs, die Anzahl und die Einheit, vorhanden, welche für das vollständige In-sich-Zurückgehen des Außer-sich-gehens auszugleichen sind. In dem so eben Dargestellten liegt weiter der Grund, warum Theils die Auflösung der höheren Gleichungen in der Zurückführung auf die quadratische bestehen muß, Theils warum die Gleichungen von ungeraden Exponenten sich nur formell bestimmen, und gerade wenn die Wurzeln rational sind, diese sich nicht anders als durch einen imaginären Ausdruck, d. h. der das Gegentheil dessen ist, was die Wurzeln sind und ausdrücken, finden lassen.--Das Quadrat der Arithmetik enthält nach dem Angegebenen, allein das Schlechthin-Bestimmtseyn in sich; weswegen die Gleichungen mit weitern formellen Potenzen darauf zurückgeführt werden müssen, gerade wie das rechtwinklichte Dreieck in der Geometrie das Schlechthin-in-sich-Bestimmtseyn enthält, das im pythagoräischen Lehrsatz exponirt ist, weswegen auch darauf für die totale Bestimmung alle anderen geometrischen Figurationen reducirt werden müssen.

    120

Mantıksal olarak kurulmuş bir yargıya göre ilerleyen bir öğretim, üsler öğretisini orantılar öğretisinden önce ele alır. Orantılar, ikinci hesap işleminin belirlenimini oluşturan birim ile adet farkına bağlanır gerçi; ama birim ile adetin yalnızca moment olduğu dolaysız miktarın Bir'inden dışarı çıkarlar; bu farka göre ilerleyen belirlenim de miktarın kendisine hâlâ dışsal kalır. Oranda sayı artık dolaysız miktar olarak bulunmaz; miktar o zaman belirliliğini dolayım olarak taşır. Kemiyet oranı aşağıda ele alınacaktır.

Hesap işlemlerinin burada belirtilen ilerleyen belirlenimi için, bunun hesap işlemlerinin felsefesi, sözgelimi iç anlamlarının açıklanması olmadığı söylenebilir; çünkü gerçekte kavramın içkin bir gelişmesi değildir. Ama felsefe, doğası gereği kendi kendisine dışsal bir malzeme olan şeyi ayırt etmeyi bilmelidir: böyle bir malzemede kavramın ilerleyişinin ancak dışsal bir tarzda gerçekleşebileceğini, kavramın momentlerinin de ancak kendi dışsallıklarının kendine özgü biçimi içinde, burada eşitlik ve eşitsizlik olarak bulunabileceğini bilmelidir. Kavramın belirli bir biçiminin ait olduğu, yani mevcudiyet olarak bulunduğu alanları ayırt etmek, gerçek nesneler üzerine felsefe yapmanın özsel bir şartıdır; böylece ne dışsal ve rastlantısal olan kendine özgülüğü içinde ideler tarafından bozulur, ne de bu ideler malzemenin uygunsuzluğu yüzünden çarpıtılıp biçimselleştirilir. Kavram momentlerinin o dışsal malzemede, sayıda göründüğü dışsallık ise burada uygun biçimdir; bu momentler nesneyi anlaşılır olduğu biçimiyle sunduklarından, ayrıca hiçbir spekülatif talep içermedikleri ve bu yüzden kolay göründükleri için, öğeler üzerine yazılmış ders kitaplarında kullanılmayı hak ederler.

Not 2.

Bilindiği gibi Pythagoras akıl ilişkilerini ya da felsefî düşünceleri sayılarla sunmuştur; daha yeni zamanlarda da düşünceleri onlara göre düzenlemek ya da onlarla ifade etmek için felsefede sayılardan ve onların ilişki biçimlerinden, üsler vb.'den yararlanılmıştır. — Pedagojik bakımdan sayı, iç görünün en uygun nesnesi; sayıların ilişkileriyle hesap yaparak uğraşmak da tinin kendine en has ilişkilerini ve genel olarak özün temel ilişkilerini görüye getirdiği etkinlik sayılmıştır. — Sayıya bu yüksek değerin ne ölçüde yakışabileceği, ortaya çıktığı biçimiyle kavramından anlaşılır.

Sayıyı kemiyetin mutlak belirliliği, öğesini de ilgisizleşmiş fark olarak gördük: kendinde belirlilik, ama aynı zamanda tamamen yalnızca dışsal olarak konmuş belirlilik. Aritmetik analitik bir bilimdir; çünkü nesnesinde ortaya çıkan bütün bağlantılar ve farklar nesnenin kendisinde yatmaz, ona tamamen dışarıdan yüklenmiştir. Aritmetiğin, kendinde iç ilişkileri olan somut bir nesnesi yoktur; öyle ilişkiler ki önce bilmeden gizli kalsın, nesnenin dolaysız tasavvurunda verilmemiş olsun, ancak bilgi edinme çabasıyla ortaya çıkarılsın. Aritmetik kavramı ve onunla birlikte kavrayan düşünce için bir görevi içermemekle kalmaz, onun karşıtıdır. Bağlanan şey, zorunluluktan yoksun olan bağlantıya karşı ilgisiz olduğu için, düşünce burada aynı zamanda kendisinin en uç dışlaştırılması olan bir etkinlik içindedir: düşüncesizlik içinde hareket etmek ve hiçbir zorunluluğa elverişli olmayanı bağlamak gibi zorlayıcı bir etkinlik içinde. Nesne, dışsallığın kendisinin soyut düşüncesidir.

120

Ein nach einem logisch gebildeten Urtheile fortschreitender Unterricht handelt die Lehre von den Potenzen vor der Lehre über die Proportionen ab; diese schließen sich zwar an den Unterschied von Einheit und Anzahl an, der die Bestimmung der zweiten Rechnungsart ausmacht, aber sie treten aus dem Eins des unmittelbaren Quantums, in welchem Einheit und Anzahl nur Momente sind, heraus; die Fortbestimmung nach demselben bleibt ihm selbst auch noch äußerlich. Die Zahl im Verhältnisse ist nicht mehr als unmittelbares Quantum; es hat seine Bestimmtheit dann als Vermittelung; das quantitative Verhältniß wird im Nachfolgenden betrachtet. Von der angegebenen Fortbestimmung der Rechnungsarten kann gesagt werden, daß sie keine Philosophie über dieselben, keine Darlegung etwa ihrer innern Bedeutung sey, weil sie in der That nicht eine immanente Entwickelung des Begriffes ist. Aber die Philosophie muß dieß zu unterscheiden wissen, was seiner Natur nach ein sich selbst äußerlicher Stoff ist, daß dann an einem solchen der Fortgang des Begriffs nur auf äußerliche Weise geschehen, und dessen Momente auch nur in der eigenthümlichen Form ihrer Äußerlichkeit, wie hier Gleichheit und Ungleichheit, seyn können. Die Unterscheidung der Sphären, in welche eine bestimmte Form des Begriffs gehört, d. h. als Existenz vorhanden ist, ist ein wesentliches Erforderniß zum Philosophiren über reale Gegenstände, um nicht das Äußerliche und Zufällige durch Ideen in seiner Eigenthümlichkeit zu stören, wie diese Ideen durch die Unangemessenheit des Stoffes zu entstellen und formell zu machen. Jene Äußerlichkeit aber, in welcher die Begriffsmomente an jenem äußerlichen Stoffe, der Zahl, erscheinen, ist hier die angemessene Form; indem sie den Gegenstand in seinem Verstande darstellen, auch da sie keine spekulative Anforderung enthalten und daher leicht erscheinen, verdienen sie in den Lehrbüchern der Elemente angewendet zu werden. Anmerkung 2. Bekanntlich hat Pythagoras Vernunftverhältnisse oder Philosopheme in Zahlen dargestellt, auch in neueren Zeiten ist von ihnen und Formen ihrer Beziehungen, wie Potenzen u.s.f. in der Philosophie Gebrauch gemacht worden, um die Gedanken darnach zu reguliren oder damit auszudrücken.--In pädagogischer Rücksicht ist die Zahl für den geeignetsten Gegenstand des innern Anschauens, und die rechnende Beschäftigung mit Verhältnissen derselben für die Thätigkeit des Geistes gehalten worden, worin er seine eigensten Verhältnisse und überhaupt die Grundverhältnisse des Wesens zur Anschauung bringe. --Wiefern der Zahl dieser hohe Werth beikommen könne, geht aus ihrem Begriffe hervor, wie er sich ergeben hat. Die Zahl sahen wir als die absolute Bestimmtheit der Quantität, und ihr Element als den gleichgültig gewordenen Unterschied;--die Bestimmtheit an sich, die zugleich völlig nur äußerlich gesetzt ist. Die Arithmetik ist analytische Wissenschaft, weil alle Verknüpfungen und Unterschiede, die an ihrem Gegenstande vorkommen, nicht in ihm selbst liegen, sondern ihm völlig äußerlich angethan sind. Sie hat keinen konkreten Gegenstand, welcher innere Verhältnisse an sich hätte, die zunächst für das Wissen verborgen, nicht in der unmittelbaren Vorstellung von ihm gegeben, sondern erst durch die Bemühung des Erkennens herauszubringen wären. Sie enthält nicht nur den Begriff und damit die Aufgabe für das begreifende Denken nicht, sondern ist das Gegentheil desselben. Um der Gleichgültigkeit des Verknüpften gegen die Verknüpfung, der die Nothwendigkeit fehlt, willen, befindet sich das Denken hier in einer Thätigkeit, die zugleich die äußerste Entäußerung seiner selbst ist, in der gewaltsamen Thätigkeit, sich in der Gedankenlosigkeit zu bewegen und das keiner Nothwendigkeit Fähige zu verknüpfen. Der Gegenstand ist der abstrakte Gedanke der Äußerlichkeit selbst.

121Dışsallığın bu düşüncesi olarak sayı aynı zamanda duyusal çeşitlilikten yapılmış bir soyutlamadır; duyusal olandan, dışsallığın kendisinin soyut belirleniminden başka bir şey tutmamıştır; böylece duyusal olan sayıda düşünceye en çok yaklaştırılmıştır. Sayı, düşüncenin kendi kendini dışlaştırmasının saf düşüncesidir.

Duyusal dünyanın üzerine yükselen ve kendi özünü bilen tin, kendi saf tasavvuru için, özünün ifadesi için bir öğe ararken, düşüncenin kendisini bu öğe olarak kavramadan ve onu sunmak için saf tinsel ifadeyi kazanmadan önce, sayıyı, bu içsel, soyut dışsallığı seçmeye kapılabilir. Bu yüzden bilim tarihinde sayının erkenden felsefî düşüncelerin ifadesi için kullanıldığını görürüz. Sayı, küllî olanı duyusal olana bulaşmış hâlde kavrayan eksikliğin son basamağıdır. Eskiler, sayının duyusal olanla düşünce arasında ortada durduğunun belirli bilincine sahiptiler. Aristoteles Platon'dan (Metafizik I, 5) şunu aktarır: Platon'a göre şeylerin matematiksel belirlenimleri duyusal olanın ve idelerin dışında, ikisinin arasında durur; duyusal olandan görünmez (ebedî) ve hareketsiz olmalarıyla, idelerden ise çok ve birbirine benzer olmalarıyla ayrılırlar; ide ise düpedüz kendisiyle özdeş ve kendi içinde birdir. — Gadesli Moderatus'un bu konuda daha ayrıntılı, iyice düşünülmüş bir refleksiyonu Malkhos'un Pythagoras'ın Hayatı'nda (Rittershusius baskısı, s. 30 vd.) aktarılır. Moderatus, Pythagorasçıların sayılara yönelmesini, temel ideleri ve ilk ilkeleri henüz akılda açıkça kavrayamamış olmalarına bağlar; çünkü bu ilkeleri düşünmek de söylemek de zordur; sayılar öğretimde işaret olarak iyi iş görür. Pythagorasçılar bunda başka şeylerin yanı sıra geometricileri taklit etmişlerdir: geometriciler cismanî olanı düşüncelerle ifade edemedikleri için şekiller kullanır ve "bu bir üçgendir" derler; ama bununla, göze görünen çizimin üçgen sanılmasını değil, yalnızca üçgenin düşüncesinin tasavvur edilmesini isterler. Pythagorasçılar da böylece birliğin, aynılığın ve eşitliğin düşüncesini, her şeyin uyumunun, bağlantısının ve korunmasının temelini, yani kendi kendisiyle özdeş olanı Bir olarak ifade etmişlerdir vb. — Pythagorasçıların sayı ifadesinden düşünce ifadesine de, eşit ve eşit olmayanın, sınırın ve sonsuzluğun açıkça adı konmuş kategorilerine de geçtiklerini belirtmeye gerek yok. Daha o sayı ifadeleriyle ilgili olarak (aynı yerde, s. 31'e notlarda, Photios'taki bir Pythagoras'ın Hayatı'ndan, s. 772) Pythagorasçıların monas ile Bir'i birbirinden ayırdıkları aktarılır: monası düşünce olarak, Bir'i ise sayı olarak almışlardır; aynı şekilde İki'yi aritmetik olan için, dyas'ı (orada herhâlde böyle okunmalı) belirsizin düşüncesi için. — Bu eskiler önce sayı biçimlerinin düşünce belirlenimleri için yetersizliğini çok doğru görmüşler, sonra da aynı ölçüde doğru olarak, düşünceler için o ilk geçici çarenin yerine kendine özgü bir ifade talep etmişlerdir. Bugün düşünce belirlenimlerinin yerine yeniden sayıların kendisini ve üsler gibi sayı belirlenimlerini, sonra sonsuz büyüğü, sonsuz küçüğü, sonsuza bölünmüş biri ve kendileri de çoğu zaman ters yüz olmuş bir matematiksel formalizm olan böyle başka belirlenimleri koymayı ve o aciz çocukluğa geri dönmeyi övgüye değer, hatta sağlam ve derin bir şey sayanlardan, düşünüşlerinde ne kadar daha ileri gitmişlerdi!

121

Als dieser Gedanke der Äußerlichkeit ist die Zahl zugleich die Abstraktion von der sinnlichen Mannigfaltigkeit; sie hat von dem Sinnlichen nichts als die abstrakte Bestimmung der Äußerlichkeit selbst behalten; hierdurch ist dieses in ihr dem Gedanken am nächsten gebracht; sie ist der reine Gedanke der eignen Entäußerung des Gedankens. Der Geist, der sich über die sinnliche Welt erhebt, und sein Wesen erkennt, indem er ein Element für seine reine Vorstellung, für den Ausdruck seines Wesens sucht, kann daher, ehe er den Gedanken selbst als dieß Element faßt, und für dessen Darstellung den rein geistigen Ausdruck gewinnt, darauf verfallen, die Zahl, diese innerliche, abstrakte Äußerlichkeit zu wählen. Darum sehen wir in der Geschichte der Wissenschaft früh die Zahl zum Ausdruck von Philosophemen gebraucht werden. Sie macht die letzte Stufe der Unvollkommenheit aus, das Allgemeine mit Sinnlichem behaftet zu fassen. Die Alten haben das bestimmte Bewußtseyn darüber gehabt, daß die Zahl zwischen dem Sinnlichen und dem Gedanken in der Mitte stehe. Aristoteles führt es von Plato an (Metaphys. I,5) daß derselbe sage, daß außer dem Sinnlichen und den Ideen die mathematischen Bestimmungen der Dinge dazwischen stehen, von dem Sinnlichen dadurch unterschieden seyen, daß sie unsichtbar (ewig) und unbewegt seyen, von den Ideen aber, daß sie ein Vieles und ein Ähnliches seyen, die Idee aber schlechthin nur identisch mit sich und in sich Eines sey.--Eine ausführlichere gründlich gedachte Reflexion hierüber von Moderatus aus Cadix wird in Malchi Vita Pythagorae ed. Ritterhus. p. 30f. angeführt; daß die Pythagoräer auf die Zahlen gefallen seyen, schreibt er dem zu, daß sie noch nicht vermocht haben, die Grundideen und ersten Principien deutlich in der Vernunft zu fassen, weil diese Principien schwer zu denken und schwer auszusprechen seyen; die Zahlen dienen zur Bezeichnung gut beim Unterrichte; sie haben darin unter anderem die Geometer nachgeahmt, welche das Körperliche nicht in Gedanken ausdrücken können, die Figuren gebrauchen, und sagen, dieß sey ein Dreieck, wobei sie aber wollen, daß nicht die in die Augen fallende Zeichnung für das Dreieck genommen, sondern damit nur der Gedanke desselben vorgestellt sey. So haben die Pythagoräer den Gedanken der Einheit, der Dieselbigkeit und Gleichheit und den Grund der Übereinstimmung, des Zusammenhangs und der Erhaltung von Allem, des mit sich selbst Identischen, als Eins ausgesprochen u.s.f.--Es ist überflüssig zu bemerken, daß die Pythagoräer von dem Zahlen⟦ausdruck⟧ auch zum Gedanken-Ausdruck, zu den ausdrücklichen Kategorien des Gleichen und Ungleichen, der Grenze und der Unendlichkeit übergegangen sind, es wird schon in Ansehung jener Zahlausdrücke (ebend. in den Anm. zu p. 31 l.s. aus einem Leben des Pythagoras bei Photius p. 772) angeführt, daß die Pythagoräer zwischen der Monas und dem Eins unterschieden haben; die Monas haben sie als den Gedanken genommen, das Eins aber als die Zahl; ebenso die Zwei für das Arithmetische, die Dyas (denn so soll es daselbst wohl heißen) für den Gedanken des Unbestimmten. --Diese Alten sahen vors Erste das Ungenügende der Zahlformen für Gedankenbestimmungen sehr richtig ein, und ebenso richtig forderten sie ferner statt jenes ersten Nothbehelfs für Gedanken den eigenthümlichen Ausdruck; um wie viel weiter waren sie in ihrem Nachdenken gekommen, als die, welche heutigestages wieder Zahlen selbst und Zahlbestimmungen, wie Potenzen, dann das Unendlichgroße, Unendlichkleine, Eins dividirt durch das Unendliche und sonstige solche Bestimmungen, die selbst auch oft ein verkehrter mathematischer Formalismus sind, an die Stelle von Gedankenbestimmungen zu setzen und zu jener unvermögenden Kindheit zurückzukehren, für etwas Löbliches, ja Gründliches und Tiefes halten.

122Az önce, sayının duyusal olanla düşünce arasında durduğu, çünkü duyusal olandan çok olanı, birbirinin dışında olanı kendi üzerinde taşıma özelliğini aldığı ifadesi aktarıldı. Burada şunu belirtmek gerekir: bu çok olanın kendisi, düşünceye alınmış duyusal olan, kendi üzerinde dışsal olanın ona ait kategorisidir. Daha ileri, somut, hakiki düşünceler, en canlı, en hareketli olan, yalnızca ilişkilendirmede kavranan şey, kendi dışında olmanın bu öğesine aktarıldığında ölü, hareketsiz belirlenimlere dönüşür. Düşünceler belirlilik bakımından ve böylece ilişki bakımından zenginleştikçe, sayılar gibi biçimlerde sunuluşları bir yandan o kadar karışık, öte yandan o kadar keyfî ve anlamsız olur. Bir, İki, Üç, Dört, yani henas ya da monas, dyas, trias, tetraktys, henüz tamamen yalın soyut kavramlara yakındır; ama sayılar somut ilişkilere geçecekse, onları hâlâ kavrama yakın tutmaya çalışmak boşunadır.

Ama düşünce belirlenimleri, kavramın hareketi için —ki kavram ancak bu hareket sayesinde kavramdır— Bir, İki, Üç, Dört ile gösterilirse, bu, düşünceden istenebilecek en ağır şeydir. Düşünce kendi karşıtının, ilişkisizliğin öğesi içinde hareket eder; işi deliliğin emeğidir. Örneğin Bir'in Üç ve Üç'ün Bir olduğunu kavramak bu yüzden bu kadar ağır bir taleptir; çünkü Bir ilişkisiz olandır, demek ki kendi karşıtına geçmesini sağlayan belirlenimi kendi üzerinde göstermez; tersine böyle bir ilişkiyi düpedüz dışlamak ve reddetmektir. Anlama yetisi de bunu tersine çevirip spekülatif hakikate karşı kullanır (örneğin Teslis denen öğretide ortaya konan hakikate karşı) ve bu hakikatin tek bir birlik oluşturan belirlenimlerini, onları apaçık bir saçmalık olarak göstermek için sayar; yani düpedüz ilişki olan şeyi ilişkisiz kılma saçmalığını kendisi işler. Teslis (Dreieinigkeit, üç-birlik) adı konurken, anlama yetisinin Bir'i ve sayıyı içeriğin özsel belirliliği olarak göreceği elbette hesaba katılmamıştı. Bu ad anlama yetisine karşı küçümsemeyi dile getirir; ama anlama yetisi Bir'e ve sayıya salt sayı olarak tutunma kibrini sürdürmüş ve onu akla karşı çıkarmıştır.

Sayıları, geometrik şekilleri —çember, üçgen vb. ile çokça yapıldığı gibi— salt simgeler olarak (örneğin çemberi ebediyetin, üçgeni Teslis'in simgesi olarak) almak bir yandan zararsız bir şeydir; ama öte yandan bununla düşüncenin kavrayıp ifade edebileceğinden daha fazlasının ifade edildiğini sanmak ahmakçadır. Böyle simgelerde, halkların mitolojilerinde ve genel olarak şiir sanatında muhayyilenin ürettiği öteki simgelerde olduğu gibi —ki muhayyileden yoksun geometrik şekiller zaten bunların yanında yoksul kalır— derin bir bilgelik, derin bir anlam yatıyorsa, düşüncenin tek derdi tam da yalnızca orada yatan bilgeliği, hem de yalnızca simgelerde değil, tabiatta ve tinde yatan bilgeliği gün ışığına çıkarmaktır. Simgelerde hakikat duyusal öğe yüzünden hâlâ bulanık ve örtülüdür; bilince ancak düşünce biçiminde tamamen açık olur; anlam, düşüncenin kendisinden başka bir şey değildir.

122

Wenn vorhin der Ausdruck angeführt worden, daß die Zahl zwischen dem Sinnlichen und dem Gedanken stehe, indem sie zugleich von jenem dieß habe, das Viele, das Außereinander, an ihr zu seyn, so ist zu bemerken, daß dieses Viele selbst, das in den Gedanken aufgenommene Sinnliche, die ihm angehörige Kategorie des an ihm selbst Äußerlichen ist. Die weiteren, konkreten, wahren Gedanken, das Lebendigste, Beweglichste, nur im Beziehen Begriffene, in dieses Element des Außersichseyns selbst versetzt, werden zu todten, bewegungslosen Bestimmungen. Je reicher an Bestimmtheit und damit an Beziehung die Gedanken werden, desto verworrener einer Seits und desto willkürlicher und sinnleerer anderer Seits wird ihre Darstellung in solchen Formen, als die Zahlen sind. Das Eins, das Zwei, das Drei, das Vier, Henas oder Monas, Dyas, Trias, Tetraktys, liegen noch den ganz einfachen abstrakten Begriffen nahe; aber wenn Zahlen zu konkreten Verhältnissen übergehen sollen, so ist es vergeblich, sie noch dem Begriffe nahe erhalten zu wollen. Wenn nun aber die Denkbestimmungen durch Eins, Zwei, Drei, Vier für die Bewegung des Begriffs, als durch welche er allein Begriff ist, bezeichnet werden, so ist dieß das Härteste, was dem Denken zugemuthet wird. Es bewegt sich im Elemente seines Gegentheils, der Beziehungslosigkeit; sein Geschäfte ist die Arbeit der Verrücktheit. Daß z.B. Eins Drei, und Drei Eins ist, zu begreifen, ist darum diese harte Zumuthung, weil das Eins das Beziehungslose ist, also nicht an ihm selbst die Bestimmung zeigt, wodurch es in sein Entgegengesetztes übergeht, sondern vielmehr dieß ist, eine solche Beziehung schlechthin auszuschließen und zu verweigern. Umgekehrt benutzt dieß der Verstand gegen die spekulative Wahrheit (wie z.B. gegen die in der Lehre, welche die der Dreieinigkeit genannt wird, niedergelegte) und zählt die Bestimmungen derselben, welche Eine Einheit ausmachen, um sie als klaren Widersinn aufzuzeigen,--d. h. er selbst begeht den Widersinn, das, was schlechthin Beziehung ist, zum Beziehungslosen zu machen. Bei dem Namen Dreieinigkeit ist freilich nicht darauf gerechnet worden, daß vom Verstand das Eins und die Zahl als die wesentliche Bestimmtheit des Inhalts betrachtet werden würde. Jener Name drückt die Verachtung gegen den Verstand aus, der aber seine Eitelkeit, am Eins und der Zahl als solcher zu halten, festgestellt und sie gegen die Vernunft gestellt hat. Zahlen, geometrische Figuren, wie dieß viel vom Kreis, Dreieck u.s.f. geschehen ist, als bloße Symbole (des Kreises, z.B. von der Ewigkeit, des Dreiecks von der Dreieinigkeit) zu nehmen ist--einer Seits etwas Unverfängliches; aber thöricht ist es anderer Seits, zu meinen, daß dadurch mehr ausgedrückt sey, als der Gedanke zu fassen und auszudrücken vermöge. Wenn in solchen Symbolen, wie in andern, die von der Phantasie in den Mythologien der Völker und in der Dichtkunst überhaupt erzeugt werden, gegen welche die phantasielosen geometrischen Figuren ohnehin dürftig sind, wie auch in diesen eine tiefe Weisheit, tiefe Bedeutung liegen soll, so ist es eben dem Denken allein darum zu thun, die Weisheit, die nur darin liegt, und nicht nur in Symbolen, sondern in der Natur und im Geiste, heraus zu Tage zu fördern; in Symbolen ist die Wahrheit durch das sinnliche Element noch getrübt und verhüllt; ganz offenbar wird sie allein dem Bewußtseyn in der Form des Gedankens; die Bedeutung ist nur der Gedanke selbst.

123Ama felsefî bilimin yöntemi ya da içeriği için bir şey belirlemek amacıyla matematik kategorilerine başvurmak, özünde şu yüzden ters bir şey olarak görünür: matematik formülleri düşünceleri ve kavram farklarını ifade ettiği ölçüde, bu anlamlarının asıl önce felsefede belirtilmesi, belirlenmesi ve temellendirilmesi gerekir. Felsefe, somut bilimlerinde mantıksal olanı matematikten değil, mantıktan almalıdır. Mantıksal olanın başka bilimlerde aldığı şekillere —ki bunların birçoğu onun yalnızca sezişleri, kimileri de bodurlaşmış biçimleridir— felsefenin mantıksal olanı için sığınmak, ancak felsefî aczin geçici bir çaresi olabilir. Böyle ödünç alınmış formüllerin salt uygulanması zaten dışsal bir tutumdur; uygulamanın kendisinden önce onların değerinin ve anlamının bilinci gelmelidir; böyle bir bilinci ise matematiğin otoritesi değil, yalnızca düşünen inceleme verir. Bu formüllere dair böyle bir bilinç mantığın kendisidir; bu bilinç onların tikel biçimini sıyırıp atar, onu gereksiz ve yararsız kılar, düzeltir ve onlara haklılıklarını, anlamlarını ve değerlerini yalnız başına o kazandırır.

Sayının ve hesabın kullanımının, pedagojik bir ana temel olması istendiği ölçüde ne anlama geldiği, şimdiye kadar söylenenlerden kendiliğinden anlaşılır. Sayı duyusal olmayan bir nesnedir; onunla ve onun bağlantılarıyla uğraşmak da duyusal olmayan bir iştir; tin böylece kendi içine refleksiyona ve içsel, soyut bir çalışmaya yöneltilir; bunun büyük, ama tek yanlı bir önemi vardır. Çünkü öte yandan, sayının temelinde yalnızca dışsal, düşüncesiz fark yattığından, o iş düşüncesiz, mekanik bir iş olur. Harcanan güç esas olarak kavramsız olanı tutmaktan ve onu kavramsızca bağlamaktan ibarettir. İçerik boş Bir'dir. Terbiye genç tini ahlâkî ve tinsel hayatın ve bu hayatın bireysel biçimlenmelerinin yekpare muhtevasıyla, en soylu besinle büyütmelidir; bu muhteva içeriksiz Bir tarafından bir kenara itilmiş olacaktı. Bu alıştırmalar asıl şey ve asıl uğraş hâline getirilirse, sonucu tini biçim ve içerik bakımından oyup köreltmekten başka bir şey olamaz. Hesap böylesine dışsal, dolayısıyla mekanik bir iş olduğu için, aritmetik işlemleri en kusursuz biçimde yapan makineler yapılabilmiştir. Hesabın doğası hakkında yalnızca bu tek durum bilinseydi bile, hesabı tinin başlıca eğitim aracı yapmak ve tini, kendini bir makine olarak yetkinleştirsin diye işkence tezgâhına germek fikrinin ne menem bir şey olduğuna dair hüküm bunda yatardı.

123

Aber mathematische Kategorien herbeizunehmen, um daraus für die Methode oder den Inhalt philosophischer Wissenschaft etwas bestimmen zu wollen, zeigt sich wesentlich dadurch als etwas Verkehrtes, daß insofern mathematische Formeln Gedanken und Begriffsunterschiede bedeuten, diese ihre Bedeutung sich vielmehr zuerst in der Philosophie anzugeben, zu bestimmen und zu rechtfertigen hat. In ihren konkreten Wissenschaften hat diese das Logische aus der Logik, nicht aus der Mathematik zu nehmen; es kann nur ein Nothbehelf der philosophischen Unvermögenheit seyn, zu den Gestaltungen, die das Logische in anderen Wissenschaften annimmt, und deren viele nur Ahnungen, andere auch Verkümmerungen desselben sind, für das Logische der Philosophie seine Zuflucht zu nehmen. Die bloße Anwendung solcher entlehnten Formeln ist ohnehin ein äußerliches Verhalten; der Anwendung selbst müßte ein Bewußtseyn über ihren Werth wie über ihre Bedeutung vorangehen; ein solches Bewußtseyn aber giebt nur die denkende Betrachtung, nicht die Autorität derselben aus der Mathematik. Solches Bewußtseyn über sie ist die Logik selbst, und dieß Bewußtseyn streift ihre partikulare Form ab, macht diese überflüssig und unnütz, berichtigt sie und verschafft ihnen allein ihre Berechtigung, Sinn und Werth. Was es mit dem Gebrauche der Zahl und des Rechnens auf sich hat, insofern er eine pädagogische Hauptgrundlage ausmachen soll, geht aus dem Bisherigen von selbst hervor. Die Zahl ist ein unsinnlicher Gegenstand, und die Beschäftigung mit ihr und ihren Verbindungen, ein unsinnliches Geschäft; der Geist wird somit dadurch zur Reflexion in sich und einer innerlichen abstrakten Arbeit angehalten, was eine große, jedoch einseitige Wichtigkeit hat. Denn auf der anderen Seite, da der Zahl nur der äußerliche, gedankenlose Unterschied zu Grunde liegt, wird jenes Geschäfte ein gedankenloses, mechanisches. Die Kraftanstrengung besteht vornehmlich darin, Begriffloses festzuhalten, und begrifflos es zu verbinden. Der Inhalt ist das leere Eins; der gediegene Gehalt des sittlichen und geistigen Lebens und der individuellen Gestaltungen desselben, mit welchem als der edelsten Nahrung die Erziehung den jugendlichen Geist großziehen soll, sollte von dem inhaltslosen Eins verdrängt werden; die Wirkung, wenn jene Übungen zur Hauptsache und Hauptbeschäftigung gemacht werden, kann keine andere seyn, als den Geist nach Form und Inhalt auszuhöhlen und abzustumpfen. Weil das Rechnen ein so sehr äußerliches, somit mechanisches Geschäft ist, haben sich Maschinen verfertigen lassen, welche die arithmetischen Operationen aufs vollkommenste vollführen. Wenn man über die Natur des Rechnens nur diesen Umstand allein kennte, so läge darin die Entscheidung, was es mit dem Einfalle für eine Bewandniß hatte, das Rechnen zum Hauptbildungsmittel des Geistes zu machen, und ihn auf die Folter, sich zur Maschine zu vervollkommnen, zu legen. B. Extensives und intensives Quantum a. Unterschied derselben.

124B. Yaygın ve Yeğin Miktar

a. Aralarındaki Fark

  1. Miktar, az önce ortaya çıktığı gibi, belirliliğini sınır olarak adette taşır. Kendi içinde ayrık bir şeydir, çok olan bir şeydir; sınırından farklı olan ve sınırı kendi dışında taşıyan bir varlığı yoktur. Kendi üzerinde çoklu bir şey olan sınırıyla birlikte böyle alınan miktar yaygın büyüklüktür.

Yaygın büyüklüğü sürekli büyüklükten ayırmak gerekir; yaygın büyüklüğün doğrudan karşısında ayrık büyüklük değil, yeğin büyüklük durur. Yaygın ve yeğin büyüklük, kemiyet sınırının kendisinin belirlilikleridir; miktar ise sınırıyla özdeştir. Sürekli ve ayrık büyüklük ise tersine kendinde büyüklüğün, yani miktarda sınırdan soyutlandığı ölçüde, salt kemiyet olarak kemiyetin belirlenimleridir. — Yaygın büyüklük süreklilik momentini kendi üzerinde ve sınırında taşır, çünkü onun çok olanı genel olarak sürekli bir şeydir; olumsuzlama olarak sınır bu bakımdan çokların bu eşitliğinde, birliğin sınırlanması olarak görünür. Sürekli büyüklük, bir sınır gözetilmeksizin kendini sürdüren kemiyettir; bir sınırla tasavvur edildiği ölçüde bu sınır, üzerinde ayrıklık konmuş olmaksızın, genel olarak bir sınırlamadır. Salt sürekli büyüklük olarak miktar henüz hakikaten kendi için belirlenmiş değildir; çünkü kendi için belirlenmiş olmanın yattığı Bir'den ve sayıdan yoksundur. Aynı şekilde ayrık büyüklük de dolaysızca yalnızca genel olarak farklı çok olandır; böyle bir şey olarak bir sınırı olacak olsa, yalnızca bir küme, yani belirsizce sınırlanmış bir şey olurdu. Belirli bir miktar olması için çokların Bir'de toplanması gerekir; böylece çoklar sınırla özdeş olarak konur. Sürekli ve ayrık büyüklüğün her biri, genel olarak miktar olarak, miktarı tam belirli kılan ve sayı yapan iki yandan yalnızca birini kendi üzerinde konmuş olarak taşır. Sayı ise dolaysızca yaygın miktardır: özünde adet olan, ama tek ve aynı birimin adedi olan yalın belirlilik. Yaygın miktar sayıdan yalnızca, belirliliğin onda açıkça çoğulluk olarak konmuş olmasıyla ayrılır.

  1. Ama bir şeyin ne kadar büyük olduğunun sayıyla belirlenmesi, başka bir büyük şeyden farka ihtiyaç duymaz; yani bu büyük şeyin belirliliğine hem kendisinin hem başka bir büyük şeyin ait olması gerekmez. Çünkü büyüklüğün belirliliği genel olarak kendi için belirlenmiş, ilgisiz, yalın biçimde kendi kendisiyle ilişkili sınırdır; sayıda da kendi için var olan Bir'in içine kapanmış olarak konmuştur ve dışsallığı, başkasıyla ilişkiyi kendi içinde taşır. Ayrıca sınırın kendisinin bu çok olanı, genel olarak çok olan gibi, kendi içinde eşit olmayan bir şey değil, sürekli bir şeydir; çoklardan her biri ötekinin ne olduğuysa odur. Bu yüzden çok olan, birbirinin dışında var olan ya da ayrık bir şey olarak, salt belirlilik olarak belirliliği oluşturmaz. Demek ki bu çok olan kendi başına kendi sürekliliği içine çöker ve yalın birlik olur. — Adet sayının yalnızca bir momentidir; ama sayısal Bir'lerin bir kümesi olarak sayının belirliliğini oluşturmaz; tersine bu Bir'ler, ilgisiz, kendine dışsal Bir'ler olarak, sayının kendi içine dönmüş olmasında aşılmıştır; çoğulluğun Bir'lerini oluşturan dışsallık, sayının kendi kendisiyle ilişkisi olan Bir'de kaybolur.

    124
    1. Das Quantum hat, wie sich vorhin ergeben, seine Bestimmtheit als Grenze in der Anzahl. Es ist ein in sich Diskretes, ein Vieles, das nicht ein Seyn hat, welches verschieden wäre von seiner Grenze und sie außer ihm hätte. Das Quantum so mit seiner Grenze, die ein Vielfaches an ihr selbst ist, ist extensive Größe. Die extensive Größe ist von der kontinuirlichen zu unterscheiden; jener steht direkt nicht die diskrete, sondern die intensive gegenüber. Extensive und intensive Größe sind Bestimmtheiten der quantitativen Grenze selbst, das Quantum aber ist identisch mit seiner Grenze; kontinuirliche und diskrete Größe sind dagegen Bestimmungen der Größe an sich, d. i. der Quantität als solcher, insofern beim Quantum von der Grenze abstrahirt wird.--Die extensive Größe hat das Moment der Kontinuität an ihr selbst und in ihrer Grenze, indem ihr Vieles überhaupt Kontinuirliches ist; die Grenze als Negation erscheint insofern an dieser Gleichheit der Vielen, als Begrenzung der Einheit. Die kontinuirliche Größe ist die sich fortsetzende Quantität ohne Rücksicht auf eine Grenze, und insofern sie mit einer solchen vorgestellt wird, ist diese eine Begrenzung überhaupt, ohne daß die Diskretion an ihr gesetzt sey. Das Quantum nur als kontinuirliche Größe ist noch nicht wahrhaft für sich bestimmt, weil sie des Eins, worin das Für-sich-bestimmtseyn liegt, und der Zahl entbehrt. Eben so ist die diskrete Größe unmittelbar nur unterschiedenes Vieles überhaupt, das, insofern es als solches eine Grenze haben sollte, nur eine Menge, d. h. ein unbestimmt Begrenztes wäre; daß es als bestimmtes Quantum sey, dazu gehört das Zusammenfassen des Vielen in Eins, wodurch sie mit der Grenze identisch gesetzt werden. Jede, die kontinuirliche und diskrete Größe, als Quantum überhaupt hat nur eine der beiden Seiten an ihr gesetzt, wodurch es vollkommen bestimmt und als Zahl ist. Diese ist unmittelbar extensives Quantum,--die einfache Bestimmtheit, die wesentlich als Anzahl, jedoch als Anzahl einer und derselben Einheit ist; es ist von der Zahl nur dadurch unterschieden, daß ausdrücklich die Bestimmtheit als Vielheit in dieser gesetzt ist. 2. Die Bestimmtheit jedoch, wie groß etwas ist, durch die Zahl, bedarf nicht des Unterschiedes von etwas Anderem Großem, so daß zur Bestimmtheit dieses Großen es selbst und ein Anderes Großes gehörte, indem die Bestimmtheit der Größe überhaupt für-sich-bestimmte, gleichgültige, einfach auf sich bezogene Grenze ist; und in der Zahl ist sie gesetzt als eingeschlossen in das für-sich-seyende Eins, und hat die Äußerlichkeit, die Beziehung-auf-Anderes innerhalb ihrer selbst. Dieses Viele der Grenze selbst ferner, ist wie das Viele überhaupt, nicht ein in sich Ungleiches, sondern ein Kontinuirliches; jedes der Vielen ist was das Andere ist; es als vieles Außereinanderseyendes oder Diskretes macht daher die Bestimmtheit als solche nicht aus. Dieß Viele fällt also für sich selbst in seine Kontinuität zusammen und wird einfache Einheit.--Die Anzahl ist nur Moment der Zahl; aber macht nicht als eine Menge von numerischen Eins die Bestimmtheit der Zahl aus, sondern diese Eins als gleichgültige, sich Äußerliche, sind im Zurückgekehrtseyn der Zahl in sich aufgehoben; die Äußerlichkeit, welche die Eins der Vielheit ausmachte, verschwindet in dem Eins, als Beziehung der Zahl auf sich selbst.

    125

Yaygın miktar olarak var olan belirliliğini kendine dışsal adet olarak taşımış olan miktarın sınırı böylece yalın belirliliğe geçer. Sınırın bu yalın belirleniminde miktar yeğin büyüklüktür; miktarla özdeş olan sınır ya da belirlilik de artık böyle yalın bir şey olarak konmuştur: derece.

Derece böylece belirli büyüklüktür, miktardır, ama aynı zamanda küme değildir, kendi içinde birden fazla şey değildir; yalnızca bir çokluktur. Çokluk, yalın belirlenim içinde bir araya alınmış birden fazla şeydir, kendi için varlığa geri dönmüş varoluştur. Derecenin belirliliği, miktarın tam belirlenmiş olması olarak bir sayıyla ifade edilmelidir gerçi; ama adet olarak değil, yalın olarak bulunur, yalnızca tek bir derecedir. 10, 20 dereceden söz edildiğinde, bu kadar dereceye sahip miktar onuncu, yirminci derecedir, bunların adedi ve toplamı değildir; öyle olsaydı yaygın bir miktar olurdu. Tersine yalnızca tek bir derecedir: onuncu, yirminci derece. On, yirmi adedinde yatan belirliliği içerir, ama onu birden fazla şey olarak içermez; aşılmış adet olarak, yalın belirlilik olarak sayıdır.

  1. Sayıda miktar tam belirliliği içinde konmuştur; ama yeğin miktar olarak, yani sayının kendi için varlığında, kavramı gereği ya da kendinde ne ise öyle konmuştur. Çünkü miktarın derecede sahip olduğu kendi kendisiyle ilişki biçimi, aynı zamanda onun kendine dışsal olmasıdır. Sayı yaygın miktar olarak sayısal çoğulluktur ve böylece dışsallığı kendi içinde taşır. Bu dışsallık, genel olarak çok olan olarak, farksızlık içine çöker ve sayının Bir'inde, yani sayının kendi kendisiyle ilişkisinde aşılır. Ama miktar belirliliğini adet olarak taşır; az önce gösterildiği gibi, adet artık onda konmuş olmasa da onu içerir. Demek ki derece, kendi içinde yalın olduğu için bu dışsal başkalığı artık kendi içinde taşımadığından, onu kendi dışında taşır ve onunla kendi belirliliğiyle ilişkiye girer gibi ilişkiye girer. Ona dışsal bir çoğulluk, derecenin kendi için olduğu yalın sınırın belirliliğini oluşturur.

Adet yaygın miktarda sayının içinde bulunacaktı ama orada kendini aştı; bu, böylece adetin sayının dışında konmuş olduğu şeklinde belirlenir. Sayı Bir olarak, kendi içine yansımış kendi kendisiyle ilişki olarak konduğundan, adetin ilgisizliğini ve dışsallığını kendinden dışlar ve kendi kendisiyle ilişkidir; ama kendisi aracılığıyla dışsal bir şeyle ilişki olarak.

Miktar bunda kavramına uygun realiteye sahip olur. Belirliliğin ilgisizliği onun keyfiyetini oluşturur; yani kendi üzerinde kendine dışsal belirlilik olarak bulunan belirliliği. — Buna göre derece, böyle yeğinliklerin bir çokluğu arasında yalın bir büyüklük belirliliğidir; bu yeğinlikler farklıdır, her biri yalnızca yalın biçimde kendi kendisiyle ilişkilidir, ama aynı zamanda birbirleriyle özsel ilişki içindedir; öyle ki her biri belirliliğini ötekilerle olan bu süreklilik içinde taşır. Derecenin kendisi aracılığıyla kendi başkasıyla kurduğu bu ilişki, derece ölçeğinde çıkıp inmeyi kesintisiz bir ilerleyiş, bir akış, ara vermeyen, bölünmez bir değişim yapar; bunda ayırt edilen birden fazla derecenin her biri ötekilerden ayrılmış değildir, belirlenmiş olmasını yalnızca onlarda taşır. Kendi kendisiyle ilişkili büyüklük belirlenimi olarak derecelerin her biri ötekilere karşı ilgisizdir; ama aynı ölçüde kendinde bu dışsallıkla ilişkilidir, ne ise ancak onun aracılığıyla odur; kendi kendisiyle ilişkisi aynı zamanda dışsal olanla ilgisiz olmayan bir ilişkidir, keyfiyetini bu ilişkide taşır.

125

Die Grenze des Quantums, das als extensives seine daseyende Bestimmtheit als die sich selbst äußerliche Anzahl hatte, geht also in einfache Bestimmtheit über. In dieser einfachen Bestimmung der Grenze ist es intensive Größe; und die Grenze oder Bestimmtheit, die mit dem Quantum identisch ist, ist nun auch so als Einfaches gesetzt, --der Grad. Der Grad ist also bestimmte Größe, Quantum, aber nicht zugleich Menge, oder Mehreres innerhalb seiner selbst; er ist nur eine Mehrheit; die Mehrheit ist das Mehrere in die einfache Bestimmung zusammengenommen, das Daseyn in das Fürsichseyn zurückgegangen. Seine Bestimmtheit muß zwar durch eine Zahl ausgedrückt werden als dem vollkommenen Bestimmtseyn des Quantums, aber ist nicht als Anzahl, sondern einfach, nur Ein Grad. Wenn von 10, 20 Graden gesprochen wird, ist das Quantum, das so viele Grade hat, der zehente, zwanzigste Grad, nicht die Anzahl und Summe derselben; so wäre es ein extensives; sondern es ist nur Einer, der zehnte, zwanzigste Grad. Er enthält die Bestimmtheit, welche in der Anzahl zehn, zwanzig liegt, aber enthält sie nicht als Mehrere, sondern ist die Zahl als aufgehobene Anzahl, als einfache Bestimmtheit. 3. In der Zahl ist das Quantum in seiner vollständigen Bestimmtheit gesetzt; als intensives Quantum aber als in ihrem Fürsichseyn, ist es gesetzt, wie es seinem Begriffe nach oder an sich ist. Die Form nämlich der Beziehung auf sich, welche es im Grade hat, ist zugleich das Sich-Äußerlichseyn desselben. Die Zahl ist als extensives Quantum numerische Vielheit, und hat so die Äußerlichkeit innerhalb ihrer. Diese, als Vieles überhaupt, fällt in die Ununterschiedenheit zusammen, und hebt sich auf in dem Eins der Zahl, ihrer Beziehung auf sich selbst. Das Quantum hat aber seine Bestimmtheit als Anzahl; es enthält, wie vorhin gezeigt worden, sie, ob sie gleich nicht mehr an ihm gesetzt ist. Der Grad also, der als in sich selbst einfach dieß äußerliche Andersseyn nicht mehr in ihm hat, hat es außer ihm, und bezieht sich darauf als auf seine Bestimmtheit. Eine ihm äußerliche Vielheit macht die Bestimmtheit der einfachen Grenze, welche er für sich ist, aus. Daß die Anzahl, insofern sie sich innerhalb der Zahl im extensiven Quantum befinden sollte, sich darin aufhob, bestimmt sich somit dahin, daß sie außerhalb derselben gesetzt ist. Indem die Zahl als Eins, in sich reflektirte Beziehung auf sich selbst gesetzt ist, schließt sie die Gleichgültigkeit und Äußerlichkeit der Anzahl aus sich aus, und ist Beziehung auf sich als Beziehung durch sich selbst auf ein Äußerliches. Hierin hat das Quantum die seinem Begriffe gemäße Realität. Die Gleichgültigkeit der Bestimmtheit macht seine Qualität aus; d. i. die Bestimmtheit, die an ihr selbst als die sich äußerliche Bestimmtheit ist.--Sonach ist der Grad einfache Größenbestimmtheit unter einer Mehrheit solcher Intensitäten, die verschieden, jede nur einfache Beziehung auf sich selbst, zugleich aber in wesentlicher Beziehung auf einander sind, so daß jede in dieser Kontinuität mit den anderen ihre Bestimmtheit hat. Diese Beziehung des Grades durch sich selbst auf sein Anderes, macht das Auf- und Absteigen an der Skale der Grade zu einem stätigen Fortgang, einem Fließen, das eine ununterbrochene, untheilbare Veränderung ist; jedes der Mehrern, die darin unterschieden werden, ist nicht getrennt von den Anderen, sondern hat sein Bestimmtseyn nur in diesen. Als sich auf sich beziehende Größebestimmung ist jeder der Grade gleichgültig gegen die andern; aber er ist eben so sehr an sich auf diese Äußerlichkeit bezogen, er ist nur vermittelst derselben, was er ist, seine Beziehung auf sich ist in einem die nicht gleichgültige Beziehung auf das Äußerliche, hat in dieser seine Qualität.

126b. Yaygın ve Yeğin Büyüklüğün Özdeşliği

Derece kendi içinde kendine dışsal bir şey değildir. Ama belirsiz Bir de, yani genel olarak sayının ilkesi de değildir; o Bir adet değildir, olsa olsa adet olmamak gibi olumsuz bir adettir. Yeğin büyüklük önce birden fazla şeyin yalın bir Bir'idir; birden fazla derece vardır. Ama bunlar ne yalın Bir olarak ne de birden fazla şey olarak belirlidir; yalnızca bu kendi dışında olmanın ilişkisinde, ya da Bir ile çokluğun özdeşliğinde belirlidirler. Demek ki birden fazla şey, bu sıfatla, yalın derecenin dışında olsa da derecenin belirliliği onlarla ilişkisinde yatar; derece böylece adeti içerir. Yirmi, yaygın büyüklük olarak yirmi Bir'i ayrık Bir'ler olarak kendi içinde nasıl içeriyorsa, belirli derece de onları süreklilik olarak içerir; bu belirli çokluk o süreklilikte yalındır. Derece yirminci derecedir; ve yirminci derece ancak, kendi dışında kalan bu adet aracılığıyla vardır.

Yeğin büyüklüğün belirliliğine bu yüzden iki yandan bakmak gerekir. Bu belirlilik başka yeğin miktarlarla belirlenmiştir ve kendi başkalığıyla süreklilik içindedir; öyle ki belirliliği başkalığıyla bu ilişkide yatar. Şimdi, ilkin, yalın belirlilik olduğu ölçüde öteki derecelere karşı belirlenmiştir; onları kendinden dışlar ve belirliliğini bu dışlamada taşır. Ama ikinci olarak kendi üzerinde belirlenmiştir; bunu adette, kendi adedi olarak adette olur; dışlanmış olarak adette, yani başka derecelerin adedinde değil. Yirminci derece yirmiyi kendi üzerinde içerir; yalnızca on dokuzuncudan, yirmi birinciden vb. farklı olarak belirlenmiş değildir, belirliliği kendi adedidir. Ama adet onun adedi olduğu ve belirlilik de aynı zamanda özünde adet olarak bulunduğu ölçüde, derece yaygın miktardır.

Yaygın ve yeğin büyüklük böylece miktarın tek ve aynı belirliliğidir; yalnızca birinin adeti kendi içinde, ötekinin aynı şeyi, adeti kendi dışında taşımasıyla ayrılırlar. Yaygın büyüklük yeğin büyüklüğe geçer, çünkü onun çok olanı kendinde ve kendi için birliğe çöker ve çok olan bu birliğin dışına çıkar. Ama tersine bu yalın şey belirliliğini yalnızca adette, hem de kendi adedi olarak adette taşır; başka türlü belirlenmiş yeğinliklere karşı ilgisiz olarak, adetin dışsallığını kendi üzerinde taşır; böylece yeğin büyüklük aynı ölçüde özünde yaygın büyüklüktür.

Bu özdeşlikle keyfiyetçe bir şey ortaya çıkar. Çünkü bu özdeşlik, kendi farklarının olumsuzlanması yoluyla kendi kendisiyle ilişki kuran birliktir; bu farklar ise var olan büyüklük belirliliğini oluşturur; bu olumsuz özdeşlik böylece bir şeydir, hem de kemiyet belirliliğine karşı ilgisiz olan bir şey. Bir şey bir miktardır; ama şimdi keyfiyetçe varoluş, kendinde ne ise öyle, bu miktara karşı ilgisiz olarak konmuştur. Miktardan, salt sayıdan vb., bunların alt tabakası olacak bir şey olmaksızın söz edilebilmişti. Ama şimdi bir şey, bu belirlenimlerinin karşısına, onları olumsuzlayarak kendi kendisiyle dolayımlanmış, kendi için var olan bir şey olarak çıkar; bir miktara sahip olduğundan da yaygın ve yeğin bir miktara sahip olan aynı şey olarak. Miktar olarak sahip olduğu tek belirlilik, birim ile adetin farklı momentlerinde konmuştur. Bu belirlilik yalnızca kendinde tek ve aynı değildir; bu farklarda, yaygın ve yeğin miktar olarak konması, bu birliğe geri dönüştür; bu birlik ise olumsuz birlik olarak, belirliliğe karşı ilgisiz olarak konmuş bir şeydir.

126

b. Identität der extensiven und intensiven Größe. Der Grad ist nicht innerhalb seiner ein sich Äußerliches. Allein er ist nicht das unbestimmte Eins, das Princip der Zahl überhaupt, das nicht Anzahl ist, als nur die negative, keine Anzahl zu sein. Die intensive Größe ist zunächst ein einfaches Eins der Mehrern; es sind mehrere Grade; bestimmt sind sie aber nicht, weder als einfaches Eins, noch als Mehrere, sondern nur in der Beziehung dieses Außersichseyns, oder in der Identität des Eins und der Mehrheit. Wenn also die Mehreren als solche zwar außer dem einfachen Grade sind, so besteht in seiner Beziehung auf sie seine Bestimmtheit; er enthält also die Anzahl. Wie zwanzig als extensive Größe die zwanzig Eins als diskrete in sich enthält, so enthält der bestimmte Grad sie als Kontinuität, welche diese bestimmte Mehrheit einfach ist; er ist der zwanzigste Grad; und ist der zwanzigste Grad nur vermittelst dieser Anzahl, die als solche außer ihm ist. Die Bestimmtheit der intensiven Größe ist daher von doppelter Seite zu betrachten. Sie ist bestimmt durch andere intensive Quanta, und ist in Kontinuität mit ihrem Andersseyn, so daß in dieser Beziehung auf dasselbe ihre Bestimmtheit besteht. Insofern sie nun erstens die einfache Bestimmtheit ist, ist sie bestimmt gegen andere Grade; sie schließt dieselben aus sich aus, und hat ihre Bestimmtheit in diesem Ausschließen. Aber zweitens ist sie an ihr selbst bestimmt; sie ist dieß in der Anzahl, als in ihrer Anzahl, nicht in ihr als ausgeschlossener, oder nicht in der Anzahl anderer Grade. Der zwanzigste Grad enthält die zwanzig an ihm selbst; er ist nicht nur bestimmt als unterschieden vom neunzehnten, ein und zwanzigsten u.s.f. sondern seine Bestimmtheit ist seine Anzahl. Aber insofern die Anzahl die seinige ist, und die Bestimmtheit ist zugleich wesentlich als Anzahl, so ist er extensives Quantum. Extensive und intensive Größe sind also eine und dieselbe Bestimmtheit des Quantums; sie sind nur dadurch unterschieden, daß die eine die Anzahl als innerhalb ihrer, die andere dasselbe, die Anzahl als außer ihr hat. Die extensive Größe geht in intensive Größe über, weil ihr Vieles an und für sich in die Einheit zusammenfällt, außer welcher das Viele tritt. Aber umgekehrt hat dieses Einfache seine Bestimmtheit nur an der Anzahl und zwar als seiner; als gleichgültig gegen die anders bestimmten Intensitäten hat es die Äußerlichkeit der Anzahl an ihm selbst; so ist die intensive Größe eben so wesentlich extensive Größe. Mit dieser Identität tritt das qualitative Etwas ein; denn sie ist sich durch die Negation ihrer Unterschiede auf sich beziehende Einheit, diese Unterschiede aber machen die daseyende Größe-Bestimmtheit aus; diese negative Identität ist also Etwas, und zwar das gegen seine quantitative Bestimmtheit gleichgültig ist. Etwas ist ein Quantum, aber nun ist das qualitative Daseyn, wie es an sich ist, als gleichgültig dagegen gesetzt. Es konnte vom Quantum, der Zahl als solcher u.s.f. ohne ein Etwas, das deren Substrat wäre, gesprochen werden. Aber nun tritt Etwas diesen seinen Bestimmungen, durch deren Negation mit sich vermittelt, als für sich daseyend gegenüber, und, indem es ein Quantum hat, als dasselbe, welches ein extensives und intensives Quantum habe. Seine Eine Bestimmtheit, die es als Quantum hat, ist in den unterschiedenen Momenten der Einheit und der Anzahl gesetzt; sie ist nicht nur an sich Eine und dieselbe, sondern ihr Setzen in diesen Unterschieden, als extensives und intensives Quantum, ist das Zurückgehen in diese Einheit, die als negative das gegen sie gleichgültig gesetzte Etwas ist.

127Not 1.

Alışılmış tasavvurda yaygın ve yeğin miktar, sanki yalnızca yeğin büyüklüğü olan nesneler, yalnızca yaygın büyüklüğü olan başka nesneler varmış gibi, büyüklük türleri olarak ayrılır. Buna ayrıca felsefî bir doğa biliminin tasavvuru eklenmiştir. Bu doğa bilimi birden fazla olanı, yaygın olanı, örneğin maddenin bir mekânı doldurması temel belirleniminde ve başka kavramlarda yeğin olana dönüştürmüştür; şu anlamda ki dinamik olan sıfatıyla yeğin olan hakiki belirlenimdir; örneğin yoğunluk ya da özgül mekân doldurma, özünde bir mekân miktarı içindeki maddi parçaların belli bir kümesi ve adedi olarak değil, maddenin mekân dolduran kuvvetinin belli bir derecesi olarak kavranmalıdır.

Burada iki tür belirlenimi ayırmak gerekir. Mekanik inceleme tarzının dinamik inceleme tarzına dönüştürülmesi denen şeyde, birbirinin dışında var olan ve yalnızca dışsal olarak bir bütün içinde bağlanmış bağımsız parçalar kavramı ile bundan farklı olan kuvvet kavramı söz konusudur. Mekânın doldurulmasında bir yandan yalnızca birbirine dışsal atomların bir kümesi olarak görülen şey, öte yandan temelde yatan yalın bir kuvvetin dışa vurumu olarak görülür. — Burada karşı karşıya gelen bütün ve parçalar ilişkisi ile kuvvet ve dışa vurumu ilişkisi ise henüz buraya ait değildir; daha ileride ele alınacaktır. Şu kadarını hemen hatırlatabiliriz: yeğin olana karşılık gelen kuvvet ve dışa vurumu ilişkisi, bütün ve parçalar ilişkisine karşı ilk bakışta daha hakiki olandır gerçi; ama bu yüzden kuvvet de yeğin olan kadar tek yanlıdır ve dışa vurum, yani yaygın olanın dışsallığı, kuvvetten aynı ölçüde ayrılmazdır; öyle ki tek ve aynı içerik iki biçimde de, yeğin olanın ve yaygın olanın biçiminde aynı ölçüde mevcuttur.

Burada ortaya çıkan öteki belirlilik, salt kemiyet belirliliğidir; bu belirlilik yaygın miktar olarak aşılır ve hakikaten olması gereken belirlenim olarak dereceye dönüştürülür. Ama derecenin birinciyi de aynı ölçüde içerdiği gösterilmiştir; öyle ki biçimlerden biri öteki için özseldir, dolayısıyla her varoluş büyüklük belirlenimini yaygın miktar olarak da yeğin miktar olarak da aynı ölçüde sergiler.

Bu yüzden bir büyüklük belirlenimi içinde göründüğü ölçüde her şey bunun örneğidir. Sayının kendisi bile bu ikili biçimi zorunlu olarak dolaysızca kendi üzerinde taşır. Sayı bir adettir, bu bakımdan yaygın büyüklüktür; ama aynı zamanda Bir'dir, bir on, bir yüzdür; bu bakımdan yeğin büyüklüğe geçişin eşiğinde durur, çünkü bu birlikte çoklu olan yalın olanda bir araya gelir. Bir kendinde yaygın büyüklüktür, keyfî bir parça adedi olarak tasavvur edilebilir. Aynı şekilde onuncu, yüzüncü de bu yalın, yeğin şeydir; belirliliğini kendi dışına düşen birden fazla şeyde, yani yaygın olanda taşır. Sayı ondur, yüzdür ve aynı zamanda sayı sisteminde onuncu, yüzüncüdür; ikisi de aynı belirliliktir.

127

Anmerkung 1. In der gewöhnlichen Vorstellung pflegen extensives und intensives Quantum so als Arten von Größen unterschieden zu werden, als ob es Gegenstände gäbe, die nur intensive, andere, die nur extensive Größe hätten. Ferner ist die Vorstellung einer philosophischen Naturwissenschaft hinzugekommen, welche das Mehrere, das Extensive, z. B. in der Grundbestimmung der Materie, einen Raum zu erfüllen, so wie in anderen Begriffen, in ein Intensives verwandelte, in dem Sinne, daß das Intensive, als das Dynamische die wahrhafte Bestimmung sey, und z.B. die Dichtigkeit oder specifische Raumerfüllung wesentlich nicht als eine gewisse Menge und Anzahl materieller Theile in einem Quantum Raum, sondern als ein gewisser Grad der raumerfüllenden Kraft der Materie gefaßt werden müsse. Es sind hierbei zweierlei Bestimmungen zu unterscheiden. Bei dem, was man die Umwandlung der mechanischen Betrachtungsweise in die dynamische genannt hat, kommt der Begriff von außereinander bestehenden selbstständigen Theilen, die nur äußerlich in ein Ganzes verbunden sind, und der davon verschiedene Begriff von Kraft vor. Was in der Raumerfüllung einer Seits nur als eine Menge einander äußerlichen Atome angesehen wird, wird anderer Seits als die Äußerung einer zu Grunde liegenden einfachen Kraft betrachtet.--Diese Verhältnisse vom Ganzen und Theilen, der Kraft und ihrer Äußerung, die hier einander gegenüber treten, gehören aber noch nicht hierher, sondern werden weiterhin betrachtet werden. Soviel läßt sich sogleich erinnern, daß das Verhältniß von Kraft und ihrer Äußerung, das dem Intensiven entspricht, zwar zunächst das wahrhaftere ist gegen das Verhältniß von Ganzen und Theilen; aber daß darum die Kraft nicht weniger einseitig als das Intensive, und die Äußerung, die Äußerlichkeit des Extensiven, ebenso untrennbar von der Kraft ist, so daß ein und derselbe Inhalt ebenso sehr in beiden Formen, des Intensiven und des Extensiven, vorhanden ist. Die andere Bestimmtheit, die dabei vorkommt, ist die quantitative als solche, die als extensives Quantum aufgehoben und in den Grad, als die wahrhaft seyn sollende Bestimmung, verwandelt wird; es ist aber gezeigt worden, daß dieser ebenso die erstere enthält, so daß die eine Form für die andere wesentlich ist, somit jedes Daseyn seine Größebestimmung eben so sehr als extensives wie als intensives Quantum darstellt. Als Beispiel hiervon dient daher alles, insofern es in einer Größebestimmung erscheint. Selbst die Zahl hat diese gedoppelte Form nothwendig unmittelbar an ihr. Sie ist eine Anzahl, insofern ist sie extensive Größe; aber sie ist auch Eins, ein Zehen, ein Hundert; insofern steht sie auf dem Übergange zur intensiven Größe, indem in dieser Einheit das Vielfache in Einfaches zusammengeht. Eins ist extensive Größe an sich, es kann als eine beliebige Anzahl von Theilen vorgestellt werden. So das Zehnte, das Hundertste ist dieß Einfache, Intensive, das seine Bestimmtheit an dem außer ihm fallenden Mehrern d. i. am Extensiven hat. Die Zahl ist Zehen, Hundert, und zugleich die Zehnte, Hundertste im Zahlensystem; beides ist dieselbe Bestimmtheit.

128Çemberdeki Bir'e derece denir; çünkü çemberin parçası belirliliğini özünde kendi dışındaki birden fazla şeyde taşır, böyle Bir'lerin kapalı bir adedinin yalnızca bir Bir'i olarak belirlenmiştir. Çemberin derecesi salt mekân büyüklüğü olarak yalnızca sıradan bir sayıdır; derece olarak görüldüğünde ise yeğin büyüklüktür; bu büyüklüğün anlamı, tıpkı genel olarak sayının anlamının yalnızca sayı dizisinde olması gibi, yalnızca çemberin bölündüğü derecelerin adediyle belirlenmiş olmasındadır.

Daha somut bir nesnenin büyüklüğü, yaygın ve yeğin olmak gibi ikili yanını, varoluşunun ikili belirlenimlerinde sergiler; nesne bunların birinde dışsal bir şey, ötekinde ise içsel bir şey olarak görünür. Örneğin bir kütle, ağırlık olarak, bir adet libre, kantar vb. oluşturduğu ölçüde yaygın büyüklüktür; belli bir basınç uyguladığı ölçüde yeğin büyüklüktür. Basıncın büyüklüğü yalın bir şeydir, belirliliğini basınç dereceleri ölçeğinde taşıyan bir derecedir. Basınç yapan olarak kütle bir kendi-içinde-varlık olarak, yeğin büyüklük farkının ait olduğu özne olarak görünür. — Tersine bu basınç derecesini uygulayan şey belli bir adet libreyi vb. yerinden oynatabilir ve büyüklüğünü bununla ölçer.

Ya da ısının bir derecesi vardır; ısı derecesi, ister onuncu ister yirminci vb. olsun, yalın bir duyumdur, öznel bir şeydir. Ama bu derece, yaygın büyüklük olarak, bir sıvının, termometredeki cıvanın, havanın ya da kilin vb. genleşmesi olarak da aynı ölçüde mevcuttur. Daha yüksek bir sıcaklık derecesi daha uzun bir cıva sütunu ya da daha ince bir kil silindiri olarak ifade bulur; daha düşük bir derece daha küçük bir mekânı nasıl ısıtıyorsa, daha yüksek derece de aynı şekilde daha büyük bir mekânı ısıtır.

Daha tiz ses, daha yeğin ses olarak, aynı zamanda daha büyük bir titreşim kümesidir; ya da daha yüksek bir derece atfedilen daha gür bir ses daha büyük bir mekânda duyulur. — Daha yeğin bir renkle, daha zayıf bir renkle olduğundan daha büyük bir yüzey aynı şekilde boyanabilir; ya da başka bir yeğinlik türü olan daha parlak olan, daha az parlak olandan daha uzaktan görünür vb.

Tinsel alanda da karakterin, yeteneğin, dehanın yüksek yeğinliği aynı ölçüde geniş kapsamlı bir varoluşa, yayılan bir etkiye ve çok yönlü bir temasa sahiptir. En derin kavram en küllî anlama ve uygulamaya sahiptir.

Not 2.

Kant, yeğin miktarın belirliliğini ruhun metafizik bir belirlenimine uygularken kendine özgü bir kullanım yapmıştır. Ruha ilişkin metafizik önermelerin eleştirisinde, ki bunlara saf aklın paralojizmleri adını verir, ruhun yalınlığından kalıcılığına varan kıyasın incelemesine gelir. Bu kıyasa şunu karşı koyar (Saf Aklın Eleştirisi, s. 414): "Ruha bu yalın doğayı tanısak bile, yani ruh birbirinin dışında hiçbir çokluk, dolayısıyla hiçbir yaygın büyüklük içermediği için, herhangi bir mevcut şeyden olduğu kadar ruhtan da yeğin büyüklüğü, yani bütün yetileri, hatta genel olarak varoluşu oluşturan her şey bakımından realitenin bir derecesini inkâr edemeyiz. Bu derece sonsuz çok daha küçük derecelerin hepsinden geçerek azalabilir ve böylece sözde cevher, bölünme yoluyla olmasa da kuvvetlerinin tedricen gevşemesiyle (remissio) hiçe dönüşebilir; çünkü bilincin bile her zaman bir derecesi vardır ve bu derece her zaman daha da azaltılabilir; dolayısıyla kendinin bilincinde olma yetisi de, böylece bütün öteki yetiler de." — Ruh, bu soyut metafiziğin bir parçası olan rasyonel psikolojide tin olarak değil, yalnızca dolaysızca var olan bir şey olarak, ruh-şey olarak ele alınır. Böylece Kant kemiyet kategorisini, "herhangi bir mevcut şeye olduğu gibi", ve bu var olan yalın olarak belirlendiği ölçüde yeğin miktar kategorisini ona uygulamakta haklıdır. Tine elbette varlık düşer; ama yeğin miktarın yeğinliğinden tamamen başka bir yeğinlikte; daha doğrusu, yalnızca dolaysız varlığın biçiminin ve onun bütün kategorilerinin aşılmış olduğu bir yeğinlikte. Yalnızca yaygın miktar kategorisinin uzaklaştırılmasını kabul etmek değil, genel olarak miktar kategorisini uzaklaştırmak gerekirdi. Ama bundan öte bir şey daha vardır: tinin ebedî doğasında varoluşun, bilincin, sonluluğun nasıl bulunduğunu ve bu doğadan nasıl çıktığını, tin bu yüzden bir şey hâline gelmeksizin, bilmek.

128

Das Eins im Kreise heißt Grad, weil der Theil des Kreises wesentlich seine Bestimmtheit in dem Mehrern außer ihm hat, als Eins nur einer geschlossenen Anzahl solcher Eins bestimmt ist. Der Grad des Kreises ist als bloße Raumgröße nur eine gewöhnliche Zahl; als Grad angesehen ist er die intensive Größe, die einen Sinn nur hat, als bestimmt durch die Anzahl von Graden, in die der Kreis getheilt ist, wie die Zahl überhaupt ihren Sinn nur hat in der Zahlenreihe. Die Größe eines konkretern Gegenstandes stellt ihre gedoppelte Seite, extensiv und intensiv zu seyn, an den gedoppelten Bestimmungen seines Daseyns dar, in deren einer er als ein Äußerliches, in der andern aber als ein Innerliches erscheint. So ist z.B. eine Masse als Gewicht, ein extensiv-Großes, insofern sie eine Anzahl von Pfunden, Centnern u.s.f. ausmacht; ein intensiv-Großes, insofern sie einen gewissen Druck ausübt; die Größe des Drucks ist ein Einfaches, ein Grad, der seine Bestimmtheit an einer Scale von Graden des Druckes hat. Als drückend erscheint die Masse als ein In-sich-seyn, als Subjekt, dem der intensive Größenunterschied zukommt.--Umgekehrt was diesen Grad des Drucks ausübt, ist vermögend, eine gewisse Anzahl von Pfunden u.s.f. von der Stelle zu bewegen, und mißt seine Größe hieran. Oder die Wärme hat einen Grad; der Wärmegrad, er sey der 10te, 20ste u.s.f. ist eine einfache Empfindung, ein Subjektives. Aber dieser Grad ist eben so sehr vorhanden als extensive Größe, als die Ausdehnung einer Flüssigkeit, des Quecksilbers im Thermometer, der Luft oder des Thons u.s.f. Ein höherer Grad der Temperatur drückt sich aus als eine längere Quecksilbersäule, oder als ein schmälerer Thoncylinder; er erwärmt einen größern Raum auf dieselbe Weise als ein geringerer Grad nur den kleinern Raum. Der höhere Ton ist als der intensivere, zugleich eine größere Menge von Schwingungen, oder ein lauterer Ton, dem ein höherer Grad zugeschrieben wird, macht sich in einem größern Raume hörbar.--Mit der intensivern Farbe läßt sich eine größere Fläche, als mit einer schwächern, auf gleiche Weise färben; oder das Hellere, eine andere Art von Intensität, ist weiter sichtbar als das weniger Helle u.s.f. Eben so im Geistigen ist die hohe Intensität des Charakters, Talents, Genies, von eben so weitgreifendem Daseyn, ausgedehnter Wirkung und vielseitiger Berührung. Der tiefste Begriff hat die allgemeinste Bedeutung und Anwendung. Anmerkung 2. Kant hat einen eigenthümlichen Gebrauch von der Anwendung der Bestimmtheit des intensiven Quantums auf eine metaphysische Bestimmung der Seele gemacht. In der Kritik der metaphysischen Sätze von der Seele, die er Paralogismen der reinen Vernunft nennt, kommt er auf die Betrachtung des Schlusses von der Einfachheit der Seele auf die Beharrlichkeit derselben. Er setzt diesem Schlusse entgegen, (Kr. d. r. Vern. S. 414), "daß, wenn wir gleich der Seele diese einfache Natur einräumen, da sie nämlich kein Mannigfaltiges außer einander, mithin keine extensive Größe enthält, man ihr doch so wenig wie irgend einem Existirenden, intensive Größe, d. i. einen Grad der Realität in Ansehung aller ihrer Vermögen, ja überhaupt alles dessen, was das Daseyn ausmacht, abläugnen könne, welcher durch alle unendlich viele kleinere Grade abnehmen, und so die vorgebliche Substanz obgleich nicht durch Vertheilung, doch durch allmälige Nachlassung (remissio) ihrer Kräfte, in nichts verwandelt werden könne; denn selbst das Bewußtseyn hat jederzeit einen Grad, der immer noch vermindert werden kann, folglich auch das Vermögen sich seiner bewußt zu seyn, und so alle übrige Vermögen."--Die Seele wird in der rationellen Psychologie, wie diese abstrakte Metaphysik war, nicht als Geist, sondern als ein nur unmittelbar Seyendes, als Seelending betrachtet. So hat Kant das Recht, die Kategorie des Quantums, "wie auf irgend ein Existirendes" und insofern dieß Seyende als einfach bestimmt ist, die des intensiven Quantums auf dasselbe anzuwenden. Dem Geiste kommt allerdings Seyn zu, aber von ganz anderer Intensität, als die des intensiven Quantums ist, vielmehr einer solchen Intensität, in welcher die Form des nur unmittelbaren Seyns und alle Kategorie desselben als aufgehoben sind. Es war nicht nur die Entfernung der Kategorie des extensiven Quantums zuzugeben, sondern die des Quantums überhaupt zu entfernen. Ein Weiteres aber ist noch, zu erkennen, wie in der ewigen Natur des Geistes Daseyn, Bewußtseyn, Endlichkeit ist und daraus hervorgeht, ohne daß er dadurch ein Ding würde.

c. Miktarın Değişimi

Yaygın ve yeğin miktar arasındaki fark, salt miktar olarak miktarın belirliliğine karşı ilgisizdir. Ama genel olarak miktar, aşılmış olarak konmuş belirliliktir, ilgisiz sınırdır, aynı ölçüde kendi kendisinin olumsuzlaması olan belirliliktir. Yaygın büyüklükte bu fark gelişmiştir; yeğin büyüklük ise miktarın kendi içinde olduğu bu dışsallığın varoluşudur. Derece, kendi içindeki çelişki olarak konmuştur: kendi kendisinin olumsuzlaması olan yalın, kendi kendisiyle ilişkili belirlilik olmak, yani belirliliğini kendi üzerinde değil, başka bir miktarda taşımak.

Demek ki bir miktar keyfiyeti gereği kendi dışsallığıyla, kendi başkalığıyla mutlak süreklilik içinde konmuştur. Bu yüzden her büyüklük belirliliğinin yalnızca ötesine geçilebilir, o yalnızca değiştirilebilir değildir; değişmek zorunda olduğu konmuştur. Büyüklük belirlenimi kendini başkalığına öyle sürdürür ki varlığını ancak bir başkasıyla bu süreklilik içinde taşır; var olan değil, oluşan bir sınırdır.

Bir sonsuzdur ya da kendi kendisiyle ilişkili olumsuzlamadır, bu yüzden kendi kendisini itmesidir. Miktar da kendi kendisiyle ilişkili olumsuzluk olarak konmuş olduğundan sonsuzdur; kendi kendisini iter. Ama belirli bir Bir'dir, varoluşa ve sınıra geçmiş Bir'dir; demek ki belirliliğin kendi kendisini itmesidir; Bir'in itmesi gibi kendine eşit olanı değil, kendi başkalığını üretmesidir. Artık kendini kendi ötesine göndermek ve bir başkası olmak onun kendi üzerinde konmuştur. Miktar kendini artırmaktan ya da azaltmaktan ibarettir; belirliliğin kendi üzerindeki dışsallığıdır.

Miktar böylece kendini kendi ötesine gönderir; dönüştüğü bu başkası önce kendisi de bir miktardır; ama aynı ölçüde var olan değil, kendini kendi ötesine süren bir sınır olarak. Bu ötesine geçişte yeniden doğan sınır, bu yüzden düpedüz yalnızca kendini yeniden aşan ve bir sonrakine gönderen bir sınırdır; ve bu böyle sonsuza kadar sürer.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…