Kavram
gradus
- Latince
- gradus; quantitas intensiva
- Almanca
- Grad; intensive Größe
- Fransızca
- degré; grandeur intensive
- İngilizce
- degree
- Türkçe
- derece; yeğin büyüklük
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte derece, bir ölçek üzerindeki basamaktır (yirmi derece sıcaklık). Kant'ta (Saf Aklın Eleştirisi, algının antisipasyonları) her duyumun bir yeğin büyüklüğü, yani derecesi vardır. Hegel'de (Mantık Bilimi, Büyüklük, II. Bölüm B) yaygın miktarın dışsal adedi yalın belirliliğe geçince miktar yeğin büyüklük, yani derece olur: "onuncu derece" on derecenin toplamı değil, tek bir derecedir; ama belirliliğini öteki derecelerle ilişkisinde, kendi dışında taşır. Yaygın ve yeğin büyüklük sonunda aynı belirliliğin iki yüzü olarak gösterilir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 14. yy | Oxford hesapçıları, Oresme | suretlerin yoğunlaşması ve gevşemesi | — |
| 1781/1787 | Kant | duyumun yeğin büyüklüğü | Saf Aklın Eleştirisi |
| 1812/1832 | Hegel | kendi için varlığa dönmüş miktar; dışsallığını kendi dışında taşıyan yalın belirlilik | Mantık Bilimi I. Kitap, II. Kısım, 2. Bölüm B |
Dönüşüm: Skolastikte bir niteliğin artıp eksilmesi olan derece, Kant'ta algının a priori bilinebilen yanı, Hegel'de ise keyfiyetin kemiyette geri dönüşünün ilk işareti olur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | — | Yerleşik bir karşılığı yoktur; skolastikte intensio et remissio formarum (suretlerin yoğunlaşması ve gevşemesi) tartışmasıyla gelişir. |
| Latince | gradus | "Adım, basamak"; skolastikte bir niteliğin yoğunluk basamağı. |
| Almanca / Fransızca | Grad, intensive Größe / degré, grandeur intensive | Kant: algının antisipasyonları; Hegel: miktarın ikinci belirlenimi. |
| İngilizce | degree |
Türkçe karşılığı
derece; yeğin büyüklük. Rakipler: "yoğunluk", "şiddet", "içkin büyüklük". "Derece" gündelik dilde (sıcaklık derecesi) aynı şeyi söyler; intensiv için Kant çevirisinde seçilmiş "yeğin" korunur (extensiv "yaygın").
"Derece" bir ölçeği, yani başka derecelerle ilişkiyi çağrıştırır; bu Hegel'in noktasıdır: derece kendi içinde yalındır, ama belirliliğini kendi dışındaki çoğullukta (ölçekte) taşır. "Yoğunluk" deseydik bu dışsallık kaybolurdu.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Mantık Bilimi, Yaygın ve Yeğin Miktar) açılmış nottur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: dereceye
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.