Kavram
Tetraktys (τετρακτύς)
- Yunanca
- τετρακτύς (tetraktys)
- Latince
- quaternarius, quaternio
- Almanca
- Tetraktys, Vierheit
- Fransızca
- tétractys, quaternaire
- İngilizce
- tetractys
- Türkçe
- tetraktys (çevrilmez) — ilk dört sayının (1+2+3+4) toplamı olan ve ona kaynaklık eden Pythagorasçı "dörtlük"
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Sözcük "dört birimden oluşan bütün" demektir. Pythagorasçı gelenekte ilk dört sayının toplamı olarak on'u (dekas) doğurur: "sayı birim bakımından onda, güç (dynamis) bakımından dörttedir" (DK 58 B 15). Bu nedenle bütün sayı doğasının ve —uyum oranlarını taşıdığından— evrenin harmonia'sının kaynağı sayılır. Pythagorasçılar "başımıza tetraktys'i bağışlayan adına" diye, yani Pythagoras'ın adını anmadan onun üzerine yemin ederlerdi. Aetios'ta psykhē de dörtlükten oluşur: nous, epistēmē, kanı (doxa), duyum.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 6.–5. yy (gelenek) | Erken Pythagorasçılar | Yemin formülündeki kutsal dörtlük; "ebedî akan doğanın kaynağı" | DK 58 B 15 |
| MÖ 5. yy | Philolaos | On'un (dekas) "büyük, her şeyi tamamlayan" gücü | DK 44 B 11 |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Onun "tam" sayı olması; on gök cismi ve karşı-dünya | DK 58 B 4 |
| MS 2. yy | Aetios, Theon, Sextos | Aritmetik açıklama (1+2+3+4 = 10), psykhē'nin dörtlüğü | DK 58 B 15 |
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τετρακτύς (tetraktys) | tetra- "dört" kökünden, -tys ekli soyut ad (karş. triaktys); Pythagorasçı yemin dizesinde (DK 58 B 15; Aetios I 3, 8) "ebedî akan doğanın kaynağı ve kökü (rhizōma)". Yakın sözcük tetras "dörtlük, dört sayısı". |
| Latince | quaternarius, quaternio | Macrobius, Boethius; Latin gelenek çoğunlukla Yunanca adı korur. |
| Almanca / Fransızca | Tetraktys, "Vierheit" (DK bırakır); tétractys | DK yemin dizesini çevirmez, adı olduğu gibi basar. |
| İngilizce | tetractys |
Türkçe karşılığı
tetraktys (çevrilmez). Rakipler: dörtlük (Aetios'ta tetras için kullanıldı; iki sözcüğü ayırmak gerekir), dörtlü (müzikte dia tessarōn = dörtlü aralık kararıyla çakışır), kutsal dörtlük (açıklayıcı ama yorum yükler). Yeminde kutsal bir ad olarak geçtiğinden transliterasyon.
"Dörtlük" dersen tetraktys'i yalnızca 4 sayısına (tetras) indirgemiş olursun; oysa Pythagorasçılarda tetraktys 1, 2, 3, 4'ün üçgen biçiminde dizilip 10'u (dekas) verdiği yapıdır ve oktav, beşli, dörtlü uyumlarının oranlarını (2:1, 3:2, 4:3) içerir. Transliterasyon onun yemin konusu, kutsal bir sayı-simge oluşunu korur; ama Türkçe okur için anlamı dipnot ve bağlamla açılmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Yemin dizesi Pythagorasçı geleneğe aittir, ama yalnızca geç kaynaklarda (Aetios, Sextos, Theon, Iamblikhos) aktarılır; "başımıza" (kephalai) yerine "psykhē'mize" ve "soyumuza" okumaları da vardır. Tetraktys'in dört öğe, psykhē'nin dört yetisi vb. ile eşlenmesi büyük ölçüde Yeni-Pythagorasçı yorumdur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tetraktys
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.