İçeriğe geç

Kavram

Tetraktys (τετρακτύς)

Yunanca
τετρακτύς (tetraktys)
Latince
quaternarius, quaternio
Almanca
Tetraktys, Vierheit
Fransızca
tétractys, quaternaire
İngilizce
tetractys
Türkçe
tetraktys (çevrilmez) — ilk dört sayının (1+2+3+4) toplamı olan ve ona kaynaklık eden Pythagorasçı "dörtlük"

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Sözcük "dört birimden oluşan bütün" demektir. Pythagorasçı gelenekte ilk dört sayının toplamı olarak on'u (dekas) doğurur: "sayı birim bakımından onda, güç (dynamis) bakımından dörttedir" (DK 58 B 15). Bu nedenle bütün sayı doğasının ve —uyum oranlarını taşıdığından— evrenin harmonia'sının kaynağı sayılır. Pythagorasçılar "başımıza tetraktys'i bağışlayan adına" diye, yani Pythagoras'ın adını anmadan onun üzerine yemin ederlerdi. Aetios'ta psykhē de dörtlükten oluşur: nous, epistēmē, kanı (doxa), duyum.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6.–5. yy (gelenek) Erken Pythagorasçılar Yemin formülündeki kutsal dörtlük; "ebedî akan doğanın kaynağı" DK 58 B 15
MÖ 5. yy Philolaos On'un (dekas) "büyük, her şeyi tamamlayan" gücü DK 44 B 11
MÖ 4. yy Aristoteles Onun "tam" sayı olması; on gök cismi ve karşı-dünya DK 58 B 4
MS 2. yy Aetios, Theon, Sextos Aritmetik açıklama (1+2+3+4 = 10), psykhē'nin dörtlüğü DK 58 B 15

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τετρακτύς (tetraktys) tetra- "dört" kökünden, -tys ekli soyut ad (karş. triaktys); Pythagorasçı yemin dizesinde (DK 58 B 15; Aetios I 3, 8) "ebedî akan doğanın kaynağı ve kökü (rhizōma)". Yakın sözcük tetras "dörtlük, dört sayısı".
Latince quaternarius, quaternio Macrobius, Boethius; Latin gelenek çoğunlukla Yunanca adı korur.
Almanca / Fransızca Tetraktys, "Vierheit" (DK bırakır); tétractys DK yemin dizesini çevirmez, adı olduğu gibi basar.
İngilizce tetractys

Türkçe karşılığı

tetraktys (çevrilmez). Rakipler: dörtlük (Aetios'ta tetras için kullanıldı; iki sözcüğü ayırmak gerekir), dörtlü (müzikte dia tessarōn = dörtlü aralık kararıyla çakışır), kutsal dörtlük (açıklayıcı ama yorum yükler). Yeminde kutsal bir ad olarak geçtiğinden transliterasyon.

"Dörtlük" dersen tetraktys'i yalnızca 4 sayısına (tetras) indirgemiş olursun; oysa Pythagorasçılarda tetraktys 1, 2, 3, 4'ün üçgen biçiminde dizilip 10'u (dekas) verdiği yapıdır ve oktav, beşli, dörtlü uyumlarının oranlarını (2:1, 3:2, 4:3) içerir. Transliterasyon onun yemin konusu, kutsal bir sayı-simge oluşunu korur; ama Türkçe okur için anlamı dipnot ve bağlamla açılmalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Yemin dizesi Pythagorasçı geleneğe aittir, ama yalnızca geç kaynaklarda (Aetios, Sextos, Theon, Iamblikhos) aktarılır; "başımıza" (kephalai) yerine "psykhē'mize" ve "soyumuza" okumaları da vardır. Tetraktys'in dört öğe, psykhē'nin dört yetisi vb. ile eşlenmesi büyük ölçüde Yeni-Pythagorasçı yorumdur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: tetraktys

Metinlerde işaretlendiği yerler

2 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.