Kavram
temperamentum
- Yunanca
- κρᾶσις (krasis)
- Latince
- temperamentum; complexio
- Almanca
- Temperament; Sinnesart; Naturell
- Fransızca
- tempérament
- İngilizce
- temperament
- Türkçe
- mizaç; duyuş tarzı; yaratılış
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte mizaç, bir insanın kolay değişmeyen duygusal tavrıdır. Kant'ta mizaç "duyuş tarzı"dır (Sinnesart): tabiatın insandan ne yaptığını gösterir ve özne onda büyük ölçüde edilgindir. Mizaçlar önce duygu mizaçları (sanguen, melankolik) ve etkinlik mizaçları (kolerik, flegmatik) diye ayrılır; her biri hayat gücünün uyarılmasıyla (intensio) ya da gevşemesiyle (remissio) birleşir. Bu yüzden tam dört yalın mizaç vardır; bileşik mizaç yoktur. Mizacın bir "gönül fiyatı" vardır; karakter ise her fiyatın üstündedir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5.–4. yy | Hipokrat okulu | dört sıvının karışımı ve sağlık | İnsanın Tabiatı Üzerine |
| 2. yy | Galenos | dokuz krasis; mizaç ve ruhun hâlleri | De temperamentis |
| 11. yy | İbn Sînâ | mizâc: sıvıların ve niteliklerin dengesi | el-Kânûn fi't-Tıbb |
| 1798 | Kant | duygu ve etkinlik mizaçları; dört yalın mizaç | Pragmatik Açıdan Antropoloji, AA07.286–291 |
Dönüşüm: Bedensel sıvıların karışımından ruhun duygu ve etkinlik ayarına; Kant'ta kan deyimleri yalnızca gözlenen etkileri sınıflandıran analojiye dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | κρᾶσις (krasis) | "karışım": Hipokrat ve Galenos'ta dört sıvının (kan, balgam, sarı safra, kara safra) karışımı |
| Latince | temperamentum, complexio | temperare "uygun oranda karıştırmak"; ortaçağ tıbbında complexio |
| Almanca / Fransızca | Temperament / tempérament | Kant, Pragmatik Açıdan Antropoloji, İkinci Kısım, A. II. Mizaç Üzerine, AA07.286 |
| İngilizce | temperament |
Türkçe karşılığı
mizaç. Arapça mizâc "karışım", İslam tıbbında ahlat öğretisinin terimi; Yunanca krasis'in birebir karşılığı olduğu için seçildi. Dört mizaç: sanguen, melankolik, kolerik, flegmatik (eski Türkçede demevî, sevdavî, safravî, balgamî)
Kant mizacı fizyolojik (bedenin yapısı ve sıvıları) ve psikolojik (duygu ve arzu yetisinin mizacı) olarak ikiye ayırır; kan deyimlerini yalnızca analoji olarak kullanır. "Mizaç" kelimesi Türkçede hem tıbbî kökenini hem gündelik "huy" anlamını taşıdığı için bu ikiliği iyi karşılar.
Atıf ve kaynak notu
Dört mizaç öğretisi Kant'ın değil, antik tıbbın mirasıdır; Kant onu nedensel bir açıklama olarak değil, gözlemleri sınıflandıran pragmatik bir şema olarak korur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mizaca, mizaç, mizaçlardır, mizacına, mizaçları, mizacı
Metinlerde işaretlendiği yerler
6 yer · 6 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.