İçeriğe geç

Kavram

temperamentum

Yunanca
κρᾶσις (krasis)
Latince
temperamentum; complexio
Almanca
Temperament; Sinnesart; Naturell
Fransızca
tempérament
İngilizce
temperament
Türkçe
mizaç; duyuş tarzı; yaratılış

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte mizaç, bir insanın kolay değişmeyen duygusal tavrıdır. Kant'ta mizaç "duyuş tarzı"dır (Sinnesart): tabiatın insandan ne yaptığını gösterir ve özne onda büyük ölçüde edilgindir. Mizaçlar önce duygu mizaçları (sanguen, melankolik) ve etkinlik mizaçları (kolerik, flegmatik) diye ayrılır; her biri hayat gücünün uyarılmasıyla (intensio) ya da gevşemesiyle (remissio) birleşir. Bu yüzden tam dört yalın mizaç vardır; bileşik mizaç yoktur. Mizacın bir "gönül fiyatı" vardır; karakter ise her fiyatın üstündedir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 5.–4. yy Hipokrat okulu dört sıvının karışımı ve sağlık İnsanın Tabiatı Üzerine
2. yy Galenos dokuz krasis; mizaç ve ruhun hâlleri De temperamentis
11. yy İbn Sînâ mizâc: sıvıların ve niteliklerin dengesi el-Kânûn fi't-Tıbb
1798 Kant duygu ve etkinlik mizaçları; dört yalın mizaç Pragmatik Açıdan Antropoloji, AA07.286–291

Dönüşüm: Bedensel sıvıların karışımından ruhun duygu ve etkinlik ayarına; Kant'ta kan deyimleri yalnızca gözlenen etkileri sınıflandıran analojiye dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca κρᾶσις (krasis) "karışım": Hipokrat ve Galenos'ta dört sıvının (kan, balgam, sarı safra, kara safra) karışımı
Latince temperamentum, complexio temperare "uygun oranda karıştırmak"; ortaçağ tıbbında complexio
Almanca / Fransızca Temperament / tempérament Kant, Pragmatik Açıdan Antropoloji, İkinci Kısım, A. II. Mizaç Üzerine, AA07.286
İngilizce temperament

Türkçe karşılığı

mizaç. Arapça mizâc "karışım", İslam tıbbında ahlat öğretisinin terimi; Yunanca krasis'in birebir karşılığı olduğu için seçildi. Dört mizaç: sanguen, melankolik, kolerik, flegmatik (eski Türkçede demevî, sevdavî, safravî, balgamî)

Kant mizacı fizyolojik (bedenin yapısı ve sıvıları) ve psikolojik (duygu ve arzu yetisinin mizacı) olarak ikiye ayırır; kan deyimlerini yalnızca analoji olarak kullanır. "Mizaç" kelimesi Türkçede hem tıbbî kökenini hem gündelik "huy" anlamını taşıdığı için bu ikiliği iyi karşılar.

Atıf ve kaynak notu

Dört mizaç öğretisi Kant'ın değil, antik tıbbın mirasıdır; Kant onu nedensel bir açıklama olarak değil, gözlemleri sınıflandıran pragmatik bir şema olarak korur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mizaca, mizaç, mizaçlardır, mizacına, mizaçları, mizacı

Metinlerde işaretlendiği yerler

6 yer · 6 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.