Kavram
liberalismus
Liberalizm, siyasî ve ekonomik düzenin bireyin hürriyetinden, haklarından ve rızasından hareketle kurulması gerektiğini, devlet iktidarının bu hürriyeti korumakla sınırlı olması gerektiğini savunan siyaset anlayışıdır.
- Latince
- liberalitas; libertas
- Almanca
- Liberalismus; liberal
- Fransızca
- libéralisme
- İngilizce
- liberalism
- Türkçe
- liberalizm
Liberalizm, siyasî ve ekonomik düzenin bireyin hürriyetinden, haklarından ve rızasından hareketle kurulması gerektiğini, devlet iktidarının bu hürriyeti korumakla sınırlı olması gerektiğini savunan siyaset anlayışıdır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Latince liberalis önce "hür insana yakışan" demektir: cömert, eli açık, hür doğmuş birinin uğraşabileceği (artes liberales). Gündelik dilde "liberal" bugün de hoşgörülü, açık fikirli, kısıtlamalara karşı olan anlamında kullanılır. Siyasî bir ad olarak kelime on dokuzuncu yüzyılın başında doğar: 1812 İspanyol anayasasını savunan liberales, sonra Fransa'da Restorasyon döneminde Charte'ı ve anayasal hakları savunan muhalefet bu adla anılır. Felsefede liberalizm, devletin meşruiyetini tekil bireylerin haklarına ve rızasına dayandıran öğretiler ailesinin adı olur. Hegel kelimeyi tam bu ilk anlamında, kendi zamanının siyasî hareketi için kullanır ve eleştirir: Liberalizm, devletin örgütlü bütünlüğünün karşısına "atomlar ilkesini, tekil iradeler ilkesini" koyar ve her şeyin onların açık rızasıyla olmasını isteyerek sağlam hiçbir kurumun doğmasına izin vermez.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1689 | Locke | Hayat, hürriyet ve mülkiyet haklarını korumak için rızayla kurulan sınırlı yönetim | Two Treatises of Government II |
| 1748 | Montesquieu | İktidarların ayrılığı ve siyasî hürriyet | De l'esprit des lois XI |
| 1776 | Adam Smith | Doğal hürriyet sistemi; ticaretin ve mesleğin serbestliği | The Wealth of Nations IV |
| 1819 | Benjamin Constant | Eskilerin hürriyeti (kamusal katılım) ile modernlerin hürriyeti (özel bağımsızlık) | De la liberté des Anciens comparée à celle des Modernes |
| 1822–1831 | Hegel | Biçimsel hürriyet ilkesi; tekil iradelerin atomculuğu ve sürekli huzursuzluk | Tarih Felsefesi Dersleri, Yeni Çağ |
| 1859 | John Stuart Mill | Bireyin yalnızca başkalarına zarar vermemekle sınırlanan hürriyeti | On Liberty |
Dönüşüm: "Hür insana yakışan" anlamındaki ahlâkî bir sıfat, on dokuzuncu yüzyılın başında anayasal hakları savunan bir siyasî hareketin adına, sonra devletin meşruiyetini bireyin haklarına ve rızasına dayandıran genel bir siyaset felsefesinin adına dönüşmüştür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Latince | liberalis; liberalitas; libertas | liberalis "hür insana yakışan, cömert"; liberalitas cömertlik faziletidir. |
| Almanca | Liberalismus; liberal | Hegel Liberalismus ve liberale Einrichtungen "liberal kurumlar" der. |
| Fransızca | libéralisme; libéral | Restorasyon döneminde muhalefetin adı. |
| İngilizce | liberalism; liberal | İspanyolca liberales üzerinden siyasî anlam kazanır. |
Türkçe karşılığı
liberalizm. Türkçede yerleşmiş ve siyasî öğretinin adı olarak tek anlamlı karşılıktır. "Hürriyetçilik" kelimenin kökünü gösterir, ama yerleşmemiştir ve genel olarak hürriyeti savunan her tutumu da anlatabilir. Hegel'in eleştirisi, hürriyet ilkesinin kendisine değil, onun biçimsel ve atomcu bir yorumuna yöneldiği için "liberalizm" adı korunur ve "hürriyet" kelimesinden ayrı tutulur.
Çeviride kullanımı
Hegel'in Tarih Felsefesi Dersleri'nde Liberalismus "liberalizm", liberale Einrichtungen "liberal kurumlar", Prinzip der Atome "atomlar ilkesi", Einzelwillen "tekil iradeler", Willensatome "irade atomları" olarak verilmiştir.
Açtığı problem
- Devletin meşruiyeti tekil iradelerin rızasından mı doğar, yoksa bireylerin iradesini kendisine uydurması gereken cevherî bir birlikten mi?
- Temsil ve çoğunluk: Az sayıdakilerin çokları temsil etmesi ve çoğunluğun azınlık üzerindeki hâkimiyeti hürriyet ilkesiyle nasıl bağdaşır?
- Biçimsel hürriyet ile örgütlü devlet: Her tikel hükümet tasarrufunu keyfî irade sayan bir hürriyet anlayışı istikrarlı kurumlara izin verir mi?
- Hürriyetin içeriği: Hürriyet yalnızca kısıtlamanın yokluğu mudur, yoksa akla uygun kurumlar içinde gerçekleşen bir şey mi?
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: liberalizm
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.