Kavram
immutabilitas
Değişmezlik, bir varlığın hiçbir bakımdan başka bir hâle geçmemesi, hiçbir şey kazanmaması ve kaybetmemesidir; klasik teolojide yalnız Tanrı'ya tam anlamıyla ait sayılan sıfattır.
- Yunanca
- ἀμετάβλητον (ametablēton); ἀκίνητον (akinēton)
- Latince
- immutabilitas; immutabilis
- Almanca
- Unveränderlichkeit
- Fransızca
- immutabilité
- İngilizce
- immutability
- Türkçe
- değişmezlik
Değişmezlik, bir varlığın hiçbir bakımdan başka bir hâle geçmemesi, hiçbir şey kazanmaması ve kaybetmemesidir; klasik teolojide yalnız Tanrı'ya tam anlamıyla ait sayılan sıfattır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "değişmez" denen şey, uzun süre aynı kalan, kolay bozulmayan şeydir. Felsefede ise değişme, bir şeyin bir bakımdan kalıp bir bakımdan başka bir hâle geçmesidir: Beyazken siyahlaşan şey cevherce kalır, rengince değişir. Bu yüzden değişebilen her şeyde kalan ile geçip giden arasında bir bileşim ve henüz sahip olmadığı bir şeye yönelik bir kuvve bulunur. Thomas Aquinas Tanrı'nın tamamen değişmez olduğunu üç gerekçeyle gösterir: Tanrı hiçbir kuvveyle karışmamış saf fiildir; tamamen basittir; sonsuz olduğu ve varlığın bütün yetkinliğini kendinde taşıdığı için kazanacağı hiçbir şey yoktur. Yaratıklar ise hep bir bakıma değişebilirdir: Bozulabilir cisimler cevherce, gök cisimleri yerce, melekler seçimce ve yerce değişebilir; hepsi de var olmaları ve var olmamaları Yaratıcı'nın kudretine bağlı olduğu için değişebilirdir. Değişmezlik ebediyetin de temelidir: Ebediyet, değişmezliğin sonucu olarak gelir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 5. yy | Parmenides | Var olan doğmamış, yok olmaz, hareketsiz ve değişmezdir | Fragman B 8 |
| MÖ 4. yy | Platon | İdeaların her zaman aynı kalan, değişmeyen varlığı | Phaidon 78c–79a; Timaios 27d–28a |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Hareket ettirilmeden hareket ettiren ilk ilke | Metafizik XII 6–7 |
| 4.–5. yy | Augustinus | Yalnız Tanrı'nın değişmez oluşu; yoktan yaratılan her şeyin değişebilirliği | İyinin Tabiatı Üzerine 1; İtiraflar VII |
| 1265–1273 | Thomas Aquinas | Saf fiil, basitlik ve sonsuzluktan değişmezliğin ispatı; değişmezliğin yalnız Tanrı'ya özgü oluşu | Teoloji Özeti I, 9, 1–2 |
| 20. yy | Süreç teolojisi (Whitehead, Hartshorne) | Tanrı'nın dünyayla ilişkisinde değişen bir yanı olduğu iddiası | Whitehead, Process and Reality V |
Dönüşüm: Eleacılarda ve Platon'da hakiki varlığın ölçütü olan değişmezlik, Aristoteles'te ilk hareket ettirenin niteliği olur; Hristiyan teolojisinde Tanrı'nın yaratıklardan ayrılışının temel işareti hâline gelir. Augustinus değişmezliği yaratılmışlıkla karşıtlık içinde düşünür; Thomas onu fiil ile kuvve öğretisine bağlar. Modern dönemde, değişmez bir Tanrı'nın tarihle ve insanla nasıl ilişki kurduğu sorusu bu kavramı yeniden tartışmaya açar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀμετάβλητον; ἀκίνητον | "Değişmeyen"; "hareket etmeyen". Aristoteles ilk ilke için akinēton der. |
| Latince | immutabilitas; immutabilis | mutare "değiştirmek" fiilinden; Augustinus ve skolastikte yerleşik terim. |
| Almanca | Unveränderlichkeit | Teoloji ve felsefe dilinde. |
| Fransızca | immutabilité | Teoloji ve felsefe dilinde. |
| İngilizce | immutability | Teoloji ve felsefe dilinde. |
Türkçe karşılığı
değişmezlik. Kelime canlı ve anlamı tam verir. Kelâmdaki "tagayyürden münezzeh olma" ifadesi aynı düşünceyi taşır, ama bugünkü okura ağırdır. "Hareketsizlik" ise immobilitas'ı karşılar ve daha dardır; Thomas'ta hareket (motus), değişmenin (mutatio) bir türüdür. Invariabilis için "başkalaşmaz", mutabilitas için "değişebilirlik" kullanılmıştır.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti çevirisinde immutabilis "değişmez", mutabilis "değişebilir", mutabilitas "değişebilirlik", variabilis / invariabilis "başkalaşabilir / başkalaşmaz", immobilis "hareketsiz", actus purus "saf fiil", potentia activa / passiva "etkin / edilgin kuvve", esse substantiale / accidentale / locale "cevherî / arazî / yerdeki varlık" olarak verilmiştir.
Açtığı problem
- Değişmez bir Tanrı, zaman içinde olup biten dünyayı nasıl bilir ve dünyaya nasıl etki eder?
- Değişmez olan bir şey yaratmayı nasıl isteyebilir; yaratma Tanrı'da bir değişme demek değil midir?
- Kutsal Kitap'ta Tanrı'nın "pişman olduğu", "yaklaştığı" ya da "uzaklaştığı" söylenen yerler nasıl anlaşılmalıdır?
- Yaratıkların varlıkta korunması, onların her an Yaratıcı'nın kudretine bağlı olarak değişebilir olduğunu mu gösterir?