Kavram
falsitas
Hakikatin karşıtı: Aklın şeyi olduğundan başka türlü kavraması ya da ona olduğundan başka türlü hükmetmesi; şeyler ise yanlış bir kavrayışa yol açtıkları ölçüde yanlış diye adlandırılır.
- Yunanca
- ψεῦδος (pseudos)
- Latince
- falsitas; falsum
- Almanca
- Falschheit
- Fransızca
- fausseté
- İngilizce
- falsity
- Türkçe
- yanlışlık
Hakikatin karşıtı: Aklın şeyi olduğundan başka türlü kavraması ya da ona olduğundan başka türlü hükmetmesi; şeyler ise yanlış bir kavrayışa yol açtıkları ölçüde yanlış diye adlandırılır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde "yanlış" iki şeye birden söylenir: Gerçeğe uymayan bir söze ve sahte bir şeye. Yanlış bir cevap, olanı söylemeyen bir cevaptır; sahte bir para ise gerçek paraya benzeyip onu taklit eden bir şeydir. Felsefe bu iki kullanımı birbirine bağlar. Yanlışlık asıl olarak düşüncede ve sözde bulunur: Aklın şeyle uyuşmamasıdır. Şeylere ise ancak türevsel olarak yüklenir: Sahte altın, kendisi olmadığı bir şeymiş gibi görünüp bizi yanlış bir yargıya götürdüğü için yanlış diye adlandırılır. Böylece yanlışlık, hakikat gibi, akılla şey arasındaki bir ilişkinin adı olur.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yüzyıl | Platon | Yanlış söz, olmayanı olan olarak söyler; olmayanın bir bakıma var olduğu gösterilmedikçe yanlışlık açıklanamaz | ens |
| MÖ 4. yüzyıl | Aristoteles | Doğru ve yanlış şeylerde değil, düşüncenin birleştirmesinde ve ayırmasındadır; olan şeyi olmayan diye söylemek yanlıştır | enuntiatio |
| 5. yüzyıl | Augustinus | Yanlış, olduğu gibi olmayan ama öyle görünen şeydir; aldatmayı amaçlayan söz yalandır | mendacium |
| 13. yüzyıl | Thomas Aquinas | Yanlışlık asıl olarak birleştiren ve ayıran akıldadır; his kendine has nesnelerde, akıl da bir şeyin ne olduğunu kavrarken kendiliğinden yanılmaz | veritas |
| 17. yüzyıl | Descartes | Yanılgı, sınırlı anlama yetisinin sınırsız iradeyle onaylamakta acele etmesinden doğar | error |
Dönüşüm: Platon'da olmayanın nasıl söylenebileceği sorusu olarak beliren yanlışlık, Aristoteles ve skolastikte yargıya ait bir uyumsuzluk olarak yerine oturur; modern felsefede ise öznenin iradesine ve yöntemine bağlanan bir yanılgı meselesine dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ψεῦδος (pseudos) | Hem "yalan" hem "yanlış"; sıfatı pseudes |
| Latince | falsitas; falsum | fallere "aldatmak" fiilinden; falsum hem yanlış önermeyi hem sahte şeyi anlatır |
| Almanca | Falschheit | Gündelikte "ikiyüzlülük" anlamı da vardır; mantıkta das Falsche, Falschheit |
| Fransızca | fausseté | Hem önermenin yanlışlığı hem kişinin sahteliği |
| İngilizce | falsity; falsehood | Falsity mantık terimi, falsehood daha çok yanlış söz ya da yalan |
Türkçe karşılığı
Yanlışlık. "Yanlış" Türkçede hem doğruya karşıt önermeyi hem de hatalı davranışı anlatır ve falsum'un mantıktaki kullanımını tam karşılar. "Batıl" eski dilde dinî ve ahlâkî bir çağrışım taşır; "kizb" ve "yalan" aldatma niyetini içerdiği için mendacium'a aittir; "hata" ve "yanılgı" ise yanlış bir kanaate düşen kişinin hâlini anlatır ve error için kullanılır. Şeyler hakkında konuşulurken, gündelik dildeki gibi "sahte" kelimesi yardımcı olarak kullanılabilir: Sahte altın, yanlış altın değil, kendisini altın gibi gösteren şeydir.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde hakikat sorusunu izleyen soruda (I, 17) ele alınır: Yanlışlık şeylerde, histe ve akılda bulunup bulunmadığı ile doğruya karşıtlığı bakımından incelenir. Falsum "yanlış", şeyler için gerektiğinde "sahte"; deceptio "aldanma", error "yanılgı" diye karşılanır.
Açtığı problem
- Olmayan bir şey nasıl düşünülebilir ya da söylenebilir?
- Her şey Tanrı'nın aklına uygun düşüyorsa, şeylerde yanlışlık nasıl bulunabilir?
- His ve akıl kendi nesneleri hakkında yanılabilir mi, yoksa yanılgı yalnızca yargıda mı doğar?
- Doğru ile yanlış birbirine zıt mıdır, yoksa biri yalnızca ötekinin yokluğu mudur?