İçeriğe geç

Kavram

falsitas

Hakikatin karşıtı: Aklın şeyi olduğundan başka türlü kavraması ya da ona olduğundan başka türlü hükmetmesi; şeyler ise yanlış bir kavrayışa yol açtıkları ölçüde yanlış diye adlandırılır.

Yunanca
ψεῦδος (pseudos)
Latince
falsitas; falsum
Almanca
Falschheit
Fransızca
fausseté
İngilizce
falsity
Türkçe
yanlışlık

Hakikatin karşıtı: Aklın şeyi olduğundan başka türlü kavraması ya da ona olduğundan başka türlü hükmetmesi; şeyler ise yanlış bir kavrayışa yol açtıkları ölçüde yanlış diye adlandırılır.

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde "yanlış" iki şeye birden söylenir: Gerçeğe uymayan bir söze ve sahte bir şeye. Yanlış bir cevap, olanı söylemeyen bir cevaptır; sahte bir para ise gerçek paraya benzeyip onu taklit eden bir şeydir. Felsefe bu iki kullanımı birbirine bağlar. Yanlışlık asıl olarak düşüncede ve sözde bulunur: Aklın şeyle uyuşmamasıdır. Şeylere ise ancak türevsel olarak yüklenir: Sahte altın, kendisi olmadığı bir şeymiş gibi görünüp bizi yanlış bir yargıya götürdüğü için yanlış diye adlandırılır. Böylece yanlışlık, hakikat gibi, akılla şey arasındaki bir ilişkinin adı olur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yüzyıl Platon Yanlış söz, olmayanı olan olarak söyler; olmayanın bir bakıma var olduğu gösterilmedikçe yanlışlık açıklanamaz ens
MÖ 4. yüzyıl Aristoteles Doğru ve yanlış şeylerde değil, düşüncenin birleştirmesinde ve ayırmasındadır; olan şeyi olmayan diye söylemek yanlıştır enuntiatio
5. yüzyıl Augustinus Yanlış, olduğu gibi olmayan ama öyle görünen şeydir; aldatmayı amaçlayan söz yalandır mendacium
13. yüzyıl Thomas Aquinas Yanlışlık asıl olarak birleştiren ve ayıran akıldadır; his kendine has nesnelerde, akıl da bir şeyin ne olduğunu kavrarken kendiliğinden yanılmaz veritas
17. yüzyıl Descartes Yanılgı, sınırlı anlama yetisinin sınırsız iradeyle onaylamakta acele etmesinden doğar error

Dönüşüm: Platon'da olmayanın nasıl söylenebileceği sorusu olarak beliren yanlışlık, Aristoteles ve skolastikte yargıya ait bir uyumsuzluk olarak yerine oturur; modern felsefede ise öznenin iradesine ve yöntemine bağlanan bir yanılgı meselesine dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ψεῦδος (pseudos) Hem "yalan" hem "yanlış"; sıfatı pseudes
Latince falsitas; falsum fallere "aldatmak" fiilinden; falsum hem yanlış önermeyi hem sahte şeyi anlatır
Almanca Falschheit Gündelikte "ikiyüzlülük" anlamı da vardır; mantıkta das Falsche, Falschheit
Fransızca fausseté Hem önermenin yanlışlığı hem kişinin sahteliği
İngilizce falsity; falsehood Falsity mantık terimi, falsehood daha çok yanlış söz ya da yalan

Türkçe karşılığı

Yanlışlık. "Yanlış" Türkçede hem doğruya karşıt önermeyi hem de hatalı davranışı anlatır ve falsum'un mantıktaki kullanımını tam karşılar. "Batıl" eski dilde dinî ve ahlâkî bir çağrışım taşır; "kizb" ve "yalan" aldatma niyetini içerdiği için mendacium'a aittir; "hata" ve "yanılgı" ise yanlış bir kanaate düşen kişinin hâlini anlatır ve error için kullanılır. Şeyler hakkında konuşulurken, gündelik dildeki gibi "sahte" kelimesi yardımcı olarak kullanılabilir: Sahte altın, yanlış altın değil, kendisini altın gibi gösteren şeydir.

Çeviride kullanımı

Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde hakikat sorusunu izleyen soruda (I, 17) ele alınır: Yanlışlık şeylerde, histe ve akılda bulunup bulunmadığı ile doğruya karşıtlığı bakımından incelenir. Falsum "yanlış", şeyler için gerektiğinde "sahte"; deceptio "aldanma", error "yanılgı" diye karşılanır.

Açtığı problem

  • Olmayan bir şey nasıl düşünülebilir ya da söylenebilir?
  • Her şey Tanrı'nın aklına uygun düşüyorsa, şeylerde yanlışlık nasıl bulunabilir?
  • His ve akıl kendi nesneleri hakkında yanılabilir mi, yoksa yanılgı yalnızca yargıda mı doğar?
  • Doğru ile yanlış birbirine zıt mıdır, yoksa biri yalnızca ötekinin yokluğu mudur?

İlgili kavramlar