Kavram
adaequatio
Hakikatin klasik tarifinde akılla şey arasındaki örtüşme: Akıl, şey nasılsa onu öyle kavradığında ve öyle hükmettiğinde doğrudur.
- Latince
- adaequatio rei et intellectus
- Almanca
- Übereinstimmung; Angleichung
- Fransızca
- adéquation
- İngilizce
- adequation; correspondence
- Türkçe
- denklik
Hakikatin klasik tarifinde akılla şey arasındaki örtüşme: Akıl, şey nasılsa onu öyle kavradığında ve öyle hükmettiğinde doğrudur.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde iki şeyin denk olması, birinin ötekini tam karşılaması demektir: Teraziye konan iki ağırlık denktir, ölçülen kumaş ölçüye denk gelir. Bir sözün doğru olduğunu söylerken de kabaca aynı şeyi kastederiz: Söylenen, olanı tam karşılamaktadır. Felsefe bu sezgiyi hakikatin tarifine dönüştürür. Hakikat, ne yalnızca zihindeki bir şey ne de yalnızca dünyadaki bir şeydir; ikisi arasındaki bir ilişkidir. Bu ilişkinin adı skolastikte "denklik"tir: Akıl şeye denk düştüğünde doğruyu bilir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yüzyıl | Aristoteles | Var olana var olmadığını ya da var olmayana var olduğunu söylemek yanlıştır; var olana var olduğunu söylemek doğrudur | veritas |
| 10. yüzyıl | İshak İsrailî | Skolastiğin ona atfettiği formül: Hakikat, şeyle aklın denkliğidir | intellectus |
| 13. yüzyıl | Thomas Aquinas | Hakikat asıl olarak akıldadır ve ancak birleştiren ve ayıran akılda, yani yargıda bilinir; şeyler ise kendilerini meydana getiren akla denk düştükleri ölçüde hakikidir | veritas |
| 18. yüzyıl | Kant | Bilginin nesnesiyle uyuşması hakikatin adlandırma tarifi olarak kabul edilir, ama hakikatin genel bir ölçütü olamayacağı gösterilir | critica |
| 20. yüzyıl | Heidegger | Denklik olarak hakikat, daha kökensel bir açıklık ve örtüsüzlük (aletheia) anlayışına dayandırılır | veritas |
Dönüşüm: Aristoteles'te önermenin dünyaya uyması olarak beliren düşünce, Thomas'ta hem insan aklının şeye hem de şeyin ilahî akla uyması olarak çift yönlü bir ilişkiye dönüşür; modern felsefede ise ilahî aklın yeri boşalınca, ilişkinin yalnızca bilenle nesne arasında kalan yanı tartışılır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | — | Aristoteles'te terim olarak yoktur; önermenin olanı söylemesi anlatılır |
| Latince | adaequatio rei et intellectus | ad-aequare "eşitlemek, denk kılmak"; yanında conformitas "uygunluk" ve correspondentia "karşılık gelme" |
| Almanca | Übereinstimmung; Angleichung | Kant'ta Übereinstimmung der Erkenntnis mit ihrem Gegenstande |
| Fransızca | adéquation | Latince terimin doğrudan devamı |
| İngilizce | adequation; correspondence | Modern tartışmada "correspondence theory of truth" |
Türkçe karşılığı
Denklik. "Uygunluk" conformitas için ayrılmıştır ve skolastik metinlerde iki terim yan yana geçer. "Mutabakat" ve "tekabül" eski dilde aynı ilişkiyi anlatır, fakat birincisi bugün daha çok anlaşmayı, ikincisi karşı karşıya gelmeyi çağrıştırır. "Örtüşme" sezgiyi iyi verir ama terim olarak yerleşik değildir. "Denklik", Latince kelimenin "eşitleme" kökünü korur, gündelik dilde anlaşılır ve "şeyle aklın denkliği" formülünü sade biçimde taşır. Modern "correspondence theory" için "karşılık gelme kuramı" ya da "örtüşme kuramı" kullanılabilir.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde hakikat sorusunda (I, 16) hakikatin tariflerinden biri olarak geçer: "Hakikatin şeyle aklın denkliği olduğu söylenince bu her ikisine de ait olabilir", yani hem akıldaki hakikate hem de şeyin akla göre hakikatine. Conformitas "uygunluk", conformari "uygun düşmek" diye karşılanır.
Açtığı problem
- Akıl şeye nasıl denk düşebilir; kavram ile şey aynı türden değilse aralarındaki denkliği ne ölçer?
- Denklik yalnızca yargıda mı bulunur, yoksa algıda ve tek tek kavramlarda da var mıdır?
- Şeylerin hakikati, onları meydana getiren bir akla denk düşmelerinde mi yatar?
- Denkliği bilmek için şeyi akıldan bağımsız olarak bilmek gerekmez mi?