Kavram
exemplar
Bir şeyin kendisine bakılarak ve kendisine benzetilerek yapıldığı örnek; skolastikte Tanrı'nın zihnindeki idealar, yaratılan her şeyin ilk örneği sayılır.
- Yunanca
- παράδειγμα (paradeigma)
- Latince
- exemplar; causa exemplaris
- Almanca
- Urbild; Vorbild
- Fransızca
- exemplaire; modèle
- İngilizce
- exemplar
- Türkçe
- ilk örnek
Bir şeyin kendisine bakılarak ve kendisine benzetilerek yapıldığı örnek; skolastikte Tanrı'nın zihnindeki idealar, yaratılan her şeyin ilk örneği sayılır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde örnek, bir işi yaparken göz önünde tutulan ve taklit edilen şeydir: Terzi kalıba, yazı öğrenen çocuk hocasının yazısına bakar. Örnek, yapılan şeyden önce vardır ve onun nasıl olacağını belirler. Felsefede bu gündelik deneyim evrenin açıklamasına taşınır: Dünya bir sanatkârın eseri gibi düşünülünce, onun da kendisine bakılarak yapıldığı bir ilk örneğin bulunması gerektiği sonucuna varılır. Böylece "örnek", ne maddeden ne de etkenden ibaret olan, yapılan şeye suretini veren ayrı bir sebep türü hâline gelir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yüzyıl | Platon | Dünyayı biçimlendiren ustanın (demiurgos) gözünü diktiği, hep aynı kalan ezelî örnek; görünen dünya bunun bir kopyasıdır | idea |
| 1. yüzyıl | Seneca | Aristoteles'in dört sebebine Platon'dan alınan beşinci sebep olarak eklenen örnek: Sanatkârın bakarak işlediği şey | causa |
| 5. yüzyıl | Augustinus | İdealar Tanrı'nın zihnindeki değişmez kavramlardır; doğup yok olan her şey onlara göre biçim alır | ratio |
| 13. yüzyıl | Thomas Aquinas | Tanrı'daki idea, şeylerin yapılışının ilkesi olduğu ölçüde ilk örnek, bilinmelerinin ilkesi olduğu ölçüde kavramdır; idealar çoktur ama Tanrı'nın tek özünden başka bir şey değildir | idea |
| 18. yüzyıl | Kant | Aklın idealarına uygun yetkinliğin ölçüsü olan ilk örnek (Urbild); deneyimde ona tam karşılık gelen bir kopya bulunmaz | ideale |
Dönüşüm: Platon'da ilahî ustanın dışında, kendi başına duran bir model olan ilk örnek, Augustinus'tan itibaren Tanrı'nın zihnine yerleştirilir ve yaratıcının kendi bilgisiyle bir olur; modern felsefede ise varlıkların modeli olmaktan çıkıp aklın kendine koyduğu bir yetkinlik ölçüsüne dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | παράδειγμα (paradeigma) | "Yanında gösterilen şey"; Platon'un Timaios'unda dünyanın modeli |
| Latince | exemplar; causa exemplaris | eximere "seçip çıkarmak" kökünden; skolastikte "örnek sebep" (causa exemplaris) |
| Almanca | Urbild; Vorbild | Urbild "ilk resim", felsefede ilk örnek; Vorbild daha çok ahlâkî örnek |
| Fransızca | exemplaire; modèle | Exemplaire teknik terim olarak eski metinlerde, modèle gündelik dilde |
| İngilizce | exemplar | Latince kelime olduğu gibi alınmıştır |
Türkçe karşılığı
İlk örnek. Yalnızca "örnek" demek, bir kümeden seçilmiş herhangi bir tekil durumu da anlatabildiği için yanıltıcıdır. "Model" ve "kalıp" sanat ve zanaat çağrışımını doğru verir, ama ilk örneğin yapılan şeyden önce ve ondan daha yetkin olarak bulunduğunu anlatmaz. "Misal" ve "mânâ-yı aslî" eski dilde benzer işleri görür, fakat bugün kavram olarak canlı değildir. "İlk örnek", hem önceliği hem de taklit ilişkisini tek seferde söyler; Kant'ın Urbild'i için de kullanılabildiği için aynı kavramın farklı dönemlerini tek karşılıkla izlemeyi sağlar. Causa exemplaris "örnek sebep" diye verilebilir.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde idealar sorusunda (I, 15) merkezîdir: İdea, bir şeyin "ilk örneği" ya da "bilgisinin ilkesi" olabilir. Tanrı'daki idealar ilk örnek anlamında Tanrı'nın herhangi bir zamanda yaptığı şeylere, kavram (ratio) anlamında ise bildiği her şeye uzanır. Principium exemplare "ilk örnek ilkesi" diye karşılanır.
Açtığı problem
- Tanrı tek ve basitse, O'nun zihninde nasıl çok sayıda ilk örnek bulunabilir?
- Kötünün, ilk maddenin ya da tekil bireylerin bir ilk örneği var mıdır?
- İlk örnek, yapılan şeyin sebebi midir, yoksa yalnızca bilgisinin ölçüsü mü?
- Sanatkârla eser arasındaki benzetme, yaratıcıyla dünya arasındaki ilişkiyi açıklamaya yeter mi?