Kavram
misericordia
Başkasının sıkıntısını kendi sıkıntısı gibi duyup onu gidermeye yönelmek; teolojide Tanrı'nın, yaratıkların eksikliklerini hiçbir borç altında olmadan iyiliğiyle gidermesi.
- Yunanca
- ἔλεος (eleos); οἶκτος (oiktos)
- Latince
- misericordia; misericors; miseratio
- Almanca
- Barmherzigkeit; Erbarmen
- Fransızca
- miséricorde
- İngilizce
- mercy
- Türkçe
- merhamet
Başkasının sıkıntısını kendi sıkıntısı gibi duyup onu gidermeye yönelmek; teolojide Tanrı'nın, yaratıkların eksikliklerini hiçbir borç altında olmadan iyiliğiyle gidermesi.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde merhamet, birinin çektiği acıyı görünce içimizin sızlaması ve elimizden geleni yapmak istememizdir. Bu deneyimin iki yanı vardır: İçte duyulan keder ile dışa dönük yardım. Felsefe bu iki yanı birbirinden ayırır. Duygu olarak merhamet, ruhu sarsan bir hâldir ve yargıyı bulandırabilir; eylem olarak merhamet ise sıkıntıyı gidermeye yönelen iyiliktir. Hristiyan teolojisinde ikinci yan öne çıkar: Tanrı'da keder olmadığı hâlde O'na en yüksek derecede merhamet yüklenir, çünkü her eksikliği giderecek iyilik O'ndan gelir. Böylece merhamet, adaletin karşıtı değil, adaletin borç olarak gerektirdiğini aşan bir bağış olarak anlaşılır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yüzyıl | Aristoteles | Hak etmeyen birinin başına gelen kötülük karşısında duyulan acı; tragedyanın uyandırdığı iki duygudan biri | katharsis |
| 1. yüzyıl | Seneca | Bilgeye yakışmayan, ruhu sarsan bir hâl; bilge acımaz ama yardım eder ve bağışlar | clementia |
| 5. yüzyıl | Augustinus | Başkasının sefaletine yüreğin katılması; akla boyun eğdiğinde bir fazilettir | caritas |
| 13. yüzyıl | Thomas Aquinas | Tanrı'ya duygu olarak değil, etkisi bakımından en yüksek derecede uyar: Her eksikliği gidermek; adaleti kaldırmaz, onun doluluğudur | iustitia |
| 19. yüzyıl | Schopenhauer | Başkasının acısını doğrudan kendi acısı gibi duymak; bütün sahici ahlâkın temeli | compassio |
Dönüşüm: Antik çağda daha çok ruhu sarsan ve bilgenin uzak durması gereken bir duygu olarak görülen merhamet, Hristiyan düşüncesinde Tanrı'nın başlıca sıfatlarından biri ve adaletin üstündeki bağış hâline gelir; modern ahlâk felsefesinde ise yeniden duyguya, ama bu kez ahlâkın kaynağı sayılan bir duyguya dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἔλεος (eleos); οἶκτος (oiktos) | Eleos hem trajik acıma hem de Yeni Ahit'te Tanrı'nın merhameti; oiktos daha çok yakınma ve acınma |
| Latince | misericordia; misericors; miseratio | miser "sefil" ile cor "yürek" kelimelerinden; Thomas kelimeyi "acıyan bir yüreğe sahip olmak" diye açıklar |
| Almanca | Barmherzigkeit; Erbarmen | Gotçada Latince misericordia'nın kelime kelime aktarımı; Mitleid daha çok duygu olarak acıma |
| Fransızca | miséricorde | Teolojide; gündelik dilde pitié ve compassion |
| İngilizce | mercy | Latince merces "karşılık, lütuf" kökünden; pity ve compassion duygu yanını verir |
Türkçe karşılığı
Merhamet. Arapça rahm kökünden gelen kelime, hem acıyan yüreği hem de lütufla iyilik etmeyi bir arada söyler ve Türkçede Tanrı için de insan için de canlıdır. "Acıma" duygu yanını doğru verir, ama Tanrı'ya yüklendiğinde keder çağrıştırdığı için teolojik bağlamda yetersiz kalır; "şefkat" daha çok yakınlık ve koruma duygusudur; "rahmet" ise Tanrı'nın genel lütfuna doğru genişler. Seneca'nın clementia'sı da Türkçede çoğu zaman merhamet diye verilir; ama o, güç sahibinin cezalandırırken ölçülü ve bağışlayıcı olmasıdır, misericordia ise başkasının sefaletine yönelir. Misericors "merhametli", miserator "acıyan" diye karşılanabilir.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde Tanrı'nın adaleti ve merhameti sorusunda (I, 21) merkezîdir. Merhamet Tanrı'ya "bir hâlin duygulanması olarak değil, etkisi bakımından" yüklenir; sefalet (miseria) herhangi bir eksiklik anlamında alındığında Tanrı'nın her işinde merhamet bulunur, çünkü bir yaratığa borçlu olunan her şey sonunda yalnızca ilahî iyiliğe dayanır.
Açtığı problem
- Keder duymayan bir varlığa merhamet yüklenebilir mi?
- Suçu bağışlamak adaletten vazgeçmek midir, yoksa adaletin aşılması mı?
- Mahkûm edilenlerin cezasında da merhamet bulunabilir mi?
- Merhamet ahlâkın temeli olabilir mi, yoksa yargıyı bulandıran bir duygu mudur?