Kavram
Irascibilis et concupiscibilis
Duyusal isteğin iki kolu: arzu gücü hisse hoş gelen iyiye yönelir ve zararlıdan kaçar; öfke gücü, elde edilmesi zor olan iyiye engeller karşısında direnerek yönelir.
- Yunanca
- θυμοειδές / ἐπιθυμητικόν (thymoeides / epithymētikon)
- Latince
- vis irascibilis / vis concupiscibilis; irascibilis et concupiscibilis
- Almanca
- das Zornmütige und das Begehrende
- Fransızca
- l'irascible et le concupiscible
- İngilizce
- irascible and concupiscible appetites
- Türkçe
- öfke gücü ve arzu gücü
Duyusal isteğin iki kolu: arzu gücü hisse hoş gelen iyiye yönelir ve zararlıdan kaçar; öfke gücü, elde edilmesi zor olan iyiye engeller karşısında direnerek yönelir.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Irasci "öfkelenmek", concupiscere "şiddetle istemek" demektir. Felsefede bu iki kelimeden türetilen sıfatlar ruhun istek gücünün iki kısmını adlandırır. Adlar en belirgin duygudan alınmıştır, ama her güç birçok duyguyu kapsar: Arzu gücünde sevgi, arzu, sevinç, nefret, kaçınma ve üzüntü; öfke gücünde ümit, umutsuzluk, cüret, korku ve öfke bulunur. Ayrımın ölçütü nesnedir: Arzu gücünün nesnesi yalın olarak hoş olan iyi, öfke gücününki ise zor elde edilen iyidir (bonum arduum). Öfke gücü bir bakıma arzu gücünün savunucusudur: Arzulanan iyiye ulaşmayı engelleyen şeye karşı koyar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | ruhun üç kısmından ikisi: atılgan kısım (thymoeides) ve arzu eden kısım (epithymētikon), akıl eden kısmın (logistikon) altında | — |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | istek (orexis) içinde thymos ve epithymia akılsız kısma, boulēsis akıl kısmına konur | — |
| 4.–8. yy | Nemesios, Yohanna Dımaşkî | Hristiyan antropolojisinde duyusal isteğin iki kolu | — |
| 11. yy | İbn Sînâ | hayvanî ruhun hareket ettirici gücü: şehvet gücü ve gazap gücü | — |
| 1266–1268 | Thomas Aquinas | yalnız duyusal istek ikiye bölünür; akli istek (irade) bölünmez, bu yüzden meleklerde yalnız irade vardır | Thomas Aquinas, Teoloji Özeti |
Dönüşüm: Platon'da ruhun kısımları olan atılganlık ve arzu, Aristoteles'te isteğin akılsız türlerine, Orta Çağ'da da duyusal isteğin, nesnelerinin farkıyla ayrılan iki gücüne dönüşür; irade bu bölünmenin dışında kalır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | θυμοειδές / ἐπιθυμητικόν (thymoeides / epithymētikon) | thymos "atılganlık, öfke"; epithymia "arzu". Platon'un Devlet'inde ruhun kısımları, Aristoteles'in Ruh Üzerine'sinde isteğin türleri. |
| Latince | irascibilis / concupiscibilis | irasci ve concupiscere fiillerinden sıfat; çoğu zaman vis ya da potentia ile ya da yalnız başına (in irascibili, in concupiscibili) kullanılır. |
| Almanca | das Zornmütige und das Begehrende | Thomas çevirilerinde Latince terimler çoğu zaman korunur. |
| Fransızca | l'irascible et le concupiscible | Skolastik terimin doğrudan devamı. |
| İngilizce | irascible and concupiscible appetites | Skolastik terimin doğrudan devamı. |
Türkçe karşılığı
öfke gücü ve arzu gücü. Osmanlıca felsefe dili İbn Sînâ geleneğinden "kuvve-i gazabiyye" ve "kuvve-i şeheviyye" der; bunların bugünkü karşılığı "gazap gücü" ve "şehvet gücü" olurdu. Ama "şehvet" bugün cinsel isteğe daralır ve libido'nun karşılığı olarak ayrılmıştır; concupiscentia da "arzu" ile karşılanır. Bu yüzden concupiscibilis için "arzu gücü" seçildi. "Gazap" kutsal metin dilinde ilahî öfkeyi çağrıştırdığı için irascibilis için canlı ve yansız "öfke gücü" tercih edildi. Adın gücün bütün içeriğini değil, yalnız en belirgin duygusunu verdiği unutulmamalıdır: Öfke gücüne ümit ve cüret de, arzu gücüne sevgi ve sevinç de aittir.
Çeviride kullanımı
Teoloji Özeti'nde (I, 59, 4) Thomas meleklerde öfke gücü ve arzu gücü bulunmadığını gösterir: Güçler nesnenin suretî kavramına göre ayrılır; irade iyiye ortak kavramı bakımından yöneldiği için bölünmez. Kutsal Kitap'ta meleklere ya da şeytanlara yüklenen öfke ve arzu mecaz olarak anlaşılır; sevgi ve sevinç de iradenin yalın fiilleri olarak meleklerde bulunur.
Açtığı problem
- Güçlerin nesnelerine göre ayrılması: Hangi nesne farkı güçleri ayırır, hangisi ayırmaz?
- Faziletlerin yeri: İtidal arzu gücünde, cesaret öfke gücünde bulunurken sevgi ve ümit neden iradededir?
- Duyguların sınıflandırılması: On bir temel duygunun iki güce dağıtılması ve öfkenin karşıtsız oluşu.