Kavram
fanatismus
Fanatizm, soyut bir fikre ya da inanca öyle bir coşkuyla bağlanmaktır ki bu bağlılık, o fikre uymayan her somut düzeni, kurumu ve farkı yıkmaya yönelir.
- Latince
- fanaticus (sıfat); fanatismus (yeni Latince)
- Almanca
- Fanatismus
- Fransızca
- fanatisme
- İngilizce
- fanaticism
- Türkçe
- fanatizm
Fanatizm, soyut bir fikre ya da inanca öyle bir coşkuyla bağlanmaktır ki bu bağlılık, o fikre uymayan her somut düzeni, kurumu ve farkı yıkmaya yönelir.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde fanatik, bir dine, bir partiye ya da bir takıma körü körüne bağlanan, karşı görüşe tahammül etmeyen kişidir. Kelime Latince fanum "tapınak" kelimesinden gelir: fanaticus, önce tapınağa ait olan, sonra tanrı tarafından kendinden geçirilmiş, kutsal bir çılgınlığa kapılmış kişi demektir. Yeni çağda kelime, özellikle din savaşlarından sonra, dinî inancın hoşgörüsüzlüğe ve şiddete dönüşmesinin adı olur. Felsefe fanatizmi iki yönden inceler: Aydınlanma onu batıl inancın ve aklın karşıtı olarak eleştirir; Kant onu coşkudan ayırır; Hegel ise fanatizmin yapısını tanımlar: Fanatizm soyut bir düşünce için duyulan coşkudur ve var olana olumsuzlayarak yöneldiği için ancak yıkarak var olabilir. Bu tanımla fanatizm yalnızca dinî bir sapma olmaktan çıkar, siyasî devrimlerde de görülen bir tin biçimi hâline gelir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| M.Ö. 1. yy | Horatius | Tanrı tarafından çarpılmış olmanın verdiği çılgınlık (fanaticus error) | Ars poetica 454 |
| 1764 | Voltaire | Batıl inancın kızgın, saldırgan hâli; "Fanatizm batıl inanca göre, ateşe göre hezeyan neyse odur." | Dictionnaire philosophique, "Fanatisme" |
| 1764 | Kant | Kendini doğaüstü bir ilhama sahip sanan aşırı coşkunluk; soylu coşkudan (Enthusiasmus) ayrılması gerekir | Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen |
| 1820 | Hegel | Boş, olumsuz hürriyetin tutku hâline gelmesi; siyasette ve dinde var olan her toplumsal düzeni parçalama fanatizmi | Grundlinien der Philosophie des Rechts § 5 not |
| 1822–1831 | Hegel | Soyut bir şey için, var olana olumsuzlayarak yönelen soyut düşünce için duyulan coşku; Muhammedîlikte "din ve terör", Robespierre'de "hürriyet ve terör" | Tarih Felsefesi Dersleri, Germen Dünyası, Muhammedîlik |
Dönüşüm: Kelime kutsal bir kendinden geçişi anlatırken Aydınlanma'da dinî hoşgörüsüzlüğün adı olur. Hegel'de ise içerikten bağımsız bir yapı kavramına dönüşür: Fanatizmi belirleyen, inandığı şeyin dinî ya da siyasî oluşu değil, soyut olanı somut olanın karşısına koyup somutu yıkmasıdır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Latince | fanaticus | fanum "tapınak"; Kybele ve Bellona rahiplerinin kendinden geçmiş taşkınlığı için kullanılır. |
| Almanca | Fanatismus | On sekizinci yüzyılda Fransızcadan; Schwärmerei (hülyacılık, kendinden geçme) ve Enthusiasmus (coşku) ile yakın ama ayrı. |
| Fransızca | fanatisme | Din savaşları ve Aydınlanma polemiklerinde yerleşir; Voltaire'in Le Fanatisme, ou Mahomet le Prophète adlı oyunu (1741). |
| İngilizce | fanaticism | Enthusiasm (Locke, Shaftesbury) ile birlikte tartışılır. |
Türkçe karşılığı
fanatizm. Kelime Türkçeye Fransızcadan girmiştir ve yerleşiktir. "Bağnazlık" dar görüşlülüğü ve katı bir inanca saplanıp kalmayı anlatır; Hegel'in vurguladığı coşku ve dışa dönük yıkıcı etkinlik onda yoktur. "Taassup" daha çok dinî bağlamda kullanılır ve kavramın siyasî kullanımını karşılamaz. "Yobazlık" gündelik ve aşağılayıcıdır. Hegel'in kavramı soyut bir düşünceye duyulan coşkuyu ve onun yıkıcılığını birlikte anlattığı için "fanatizm" seçilmiştir.
Çeviride kullanımı
Hegel'in Tarih Felsefesi Dersleri'nde Fanatismus "fanatizm", Begeisterung "coşku", Schwärmerei "hülyacılık" olarak verilmiştir; "La religion et la terreur" ve "la liberté et la terreur" metinde "din ve terör", "hürriyet ve terör" diye çevrilmiştir.
Açtığı problem
- Soyut bir ilkeye bağlılık ile somut kurumların korunması arasındaki çatışma: Her mutlak ilke fanatizme mi götürür?
- Fanatizm ile coşku (Enthusiasmus) arasındaki sınır: Yüksek bir amaç için duyulan tutku ne zaman yıkıcı olur?
- Dinî fanatizm ile siyasî fanatizmin aynı yapıya sahip olup olmadığı; Hegel'in Muhammedîlik ile Fransız Devrimi'nin terörü arasında kurduğu paralel.
- Hoşgörü fanatizme karşı yeterli bir cevap mıdır, yoksa fanatizmi somut bir düzenin akla uygunluğu mu aşar?
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: fanatizmdi
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.