İçeriğe geç

Kavram

fanatismus

Fanatizm, soyut bir fikre ya da inanca öyle bir coşkuyla bağlanmaktır ki bu bağlılık, o fikre uymayan her somut düzeni, kurumu ve farkı yıkmaya yönelir.

Latince
fanaticus (sıfat); fanatismus (yeni Latince)
Almanca
Fanatismus
Fransızca
fanatisme
İngilizce
fanaticism
Türkçe
fanatizm

Fanatizm, soyut bir fikre ya da inanca öyle bir coşkuyla bağlanmaktır ki bu bağlılık, o fikre uymayan her somut düzeni, kurumu ve farkı yıkmaya yönelir.

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde fanatik, bir dine, bir partiye ya da bir takıma körü körüne bağlanan, karşı görüşe tahammül etmeyen kişidir. Kelime Latince fanum "tapınak" kelimesinden gelir: fanaticus, önce tapınağa ait olan, sonra tanrı tarafından kendinden geçirilmiş, kutsal bir çılgınlığa kapılmış kişi demektir. Yeni çağda kelime, özellikle din savaşlarından sonra, dinî inancın hoşgörüsüzlüğe ve şiddete dönüşmesinin adı olur. Felsefe fanatizmi iki yönden inceler: Aydınlanma onu batıl inancın ve aklın karşıtı olarak eleştirir; Kant onu coşkudan ayırır; Hegel ise fanatizmin yapısını tanımlar: Fanatizm soyut bir düşünce için duyulan coşkudur ve var olana olumsuzlayarak yöneldiği için ancak yıkarak var olabilir. Bu tanımla fanatizm yalnızca dinî bir sapma olmaktan çıkar, siyasî devrimlerde de görülen bir tin biçimi hâline gelir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
M.Ö. 1. yy Horatius Tanrı tarafından çarpılmış olmanın verdiği çılgınlık (fanaticus error) Ars poetica 454
1764 Voltaire Batıl inancın kızgın, saldırgan hâli; "Fanatizm batıl inanca göre, ateşe göre hezeyan neyse odur." Dictionnaire philosophique, "Fanatisme"
1764 Kant Kendini doğaüstü bir ilhama sahip sanan aşırı coşkunluk; soylu coşkudan (Enthusiasmus) ayrılması gerekir Beobachtungen über das Gefühl des Schönen und Erhabenen
1820 Hegel Boş, olumsuz hürriyetin tutku hâline gelmesi; siyasette ve dinde var olan her toplumsal düzeni parçalama fanatizmi Grundlinien der Philosophie des Rechts § 5 not
1822–1831 Hegel Soyut bir şey için, var olana olumsuzlayarak yönelen soyut düşünce için duyulan coşku; Muhammedîlikte "din ve terör", Robespierre'de "hürriyet ve terör" Tarih Felsefesi Dersleri, Germen Dünyası, Muhammedîlik

Dönüşüm: Kelime kutsal bir kendinden geçişi anlatırken Aydınlanma'da dinî hoşgörüsüzlüğün adı olur. Hegel'de ise içerikten bağımsız bir yapı kavramına dönüşür: Fanatizmi belirleyen, inandığı şeyin dinî ya da siyasî oluşu değil, soyut olanı somut olanın karşısına koyup somutu yıkmasıdır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Latince fanaticus fanum "tapınak"; Kybele ve Bellona rahiplerinin kendinden geçmiş taşkınlığı için kullanılır.
Almanca Fanatismus On sekizinci yüzyılda Fransızcadan; Schwärmerei (hülyacılık, kendinden geçme) ve Enthusiasmus (coşku) ile yakın ama ayrı.
Fransızca fanatisme Din savaşları ve Aydınlanma polemiklerinde yerleşir; Voltaire'in Le Fanatisme, ou Mahomet le Prophète adlı oyunu (1741).
İngilizce fanaticism Enthusiasm (Locke, Shaftesbury) ile birlikte tartışılır.

Türkçe karşılığı

fanatizm. Kelime Türkçeye Fransızcadan girmiştir ve yerleşiktir. "Bağnazlık" dar görüşlülüğü ve katı bir inanca saplanıp kalmayı anlatır; Hegel'in vurguladığı coşku ve dışa dönük yıkıcı etkinlik onda yoktur. "Taassup" daha çok dinî bağlamda kullanılır ve kavramın siyasî kullanımını karşılamaz. "Yobazlık" gündelik ve aşağılayıcıdır. Hegel'in kavramı soyut bir düşünceye duyulan coşkuyu ve onun yıkıcılığını birlikte anlattığı için "fanatizm" seçilmiştir.

Çeviride kullanımı

Hegel'in Tarih Felsefesi Dersleri'nde Fanatismus "fanatizm", Begeisterung "coşku", Schwärmerei "hülyacılık" olarak verilmiştir; "La religion et la terreur" ve "la liberté et la terreur" metinde "din ve terör", "hürriyet ve terör" diye çevrilmiştir.

Açtığı problem

  • Soyut bir ilkeye bağlılık ile somut kurumların korunması arasındaki çatışma: Her mutlak ilke fanatizme mi götürür?
  • Fanatizm ile coşku (Enthusiasmus) arasındaki sınır: Yüksek bir amaç için duyulan tutku ne zaman yıkıcı olur?
  • Dinî fanatizm ile siyasî fanatizmin aynı yapıya sahip olup olmadığı; Hegel'in Muhammedîlik ile Fransız Devrimi'nin terörü arasında kurduğu paralel.
  • Hoşgörü fanatizme karşı yeterli bir cevap mıdır, yoksa fanatizmi somut bir düzenin akla uygunluğu mu aşar?

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: fanatizmdi

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.