Kavram
democratia
Demokrasi, devlet işlerine dair kararların bir zümreye ya da tek kişiye değil, vatandaşlar topluluğunun bütününe ait olduğu yönetim biçimidir.
- Yunanca
- δημοκρατία (dēmokratia)
- Latince
- democratia; civitas popularis
- Almanca
- Demokratie
- Fransızca
- démocratie
- İngilizce
- democracy
- Türkçe
- demokrasi
Demokrasi, devlet işlerine dair kararların bir zümreye ya da tek kişiye değil, vatandaşlar topluluğunun bütününe ait olduğu yönetim biçimidir.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Yunanca dēmokratia, dēmos (halk, köy halkı, vatandaşlar topluluğu) ile kratos (güç, üstünlük) kelimelerinden kurulur ve ilk anlamıyla halkın üstün geldiği, gücün halkta bulunduğu düzeni anlatır. Atina'da bu düzen somut kurumlarla tanımlanır: halk meclisi, kurayla dağıtılan makamlar, halk mahkemeleri, sözün ve oyun eşitliği. Felsefe kavramı bu kurumsal anlamdan alır ve onu anayasalar arasında bir tür olarak yorumlar: Platon ve Aristoteles demokrasiyi tek kişinin, azınlığın ve çoğunluğun yönetimi arasındaki sınıflamada yerleştirir, onu hürriyet ve eşitlik ilkesine bağlar ve bu ilkenin aşırılığa vardığında nasıl bozulduğunu inceler. Modern düşüncede kavram, halk egemenliği ve temsil fikriyle yeniden kurulur; Hegel'de ise demokrasi belirli bir tarihî tinin, Yunan tininin şekli olarak okunur.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| M.Ö. 5. yy | Herodotos | Pers soylularının anayasa tartışmasında "çokluğun yönetimi"; makamların kurayla dağıtılması ve kanun önünde eşitlik (isonomia) | Tarih III 80–82 |
| M.Ö. 5. yy | Thukydides | Perikles'in cenaze nutkunda Atina'nın hürriyet, eşitlik ve kamusal hayat düzeni olarak övülmesi | Peloponnesos Savaşı II 35–46 |
| M.Ö. 4. yy | Platon | Hürriyetin aşırılığa vardığı, her türlü hayat tarzının yan yana bulunduğu ve tiranlığa kapı açan düzen | Devlet VIII |
| M.Ö. 4. yy | Aristoteles | Yoksul çoğunluğun kendi çıkarı için yönetimi; ilkesi hürriyet; ılımlı biçimi politeia | Politika III 7, IV 4, VI 2 |
| 1748 | Montesquieu | Cumhuriyetin halk yönetimi biçimi; ilkesi fazilet, yani vatan ve eşitlik sevgisi | De l'esprit des lois II 2, III 3 |
| 1762 | Rousseau | Yürütmenin de halkın elinde olduğu yönetim; ancak küçük, sade ve eşit bir devlete uygun düşen, insanlardan çok "tanrılardan oluşan bir halka" yaraşan düzen | Du contrat social III 4 |
| 1822–1831 | Hegel | Bireyin iradesinin henüz nesnel irade olduğu, âdete dayalı ahlâklılığın siyasî sanat eseri; öznel düşünüm ve vicdanla çözülür | Tarih Felsefesi Dersleri, Yunan Dünyası |
| 1835–1840 | Tocqueville | Yönetim biçiminden öte, şartların eşitliğine dayanan bir toplum durumu | De la démocratie en Amérique |
Dönüşüm: Kavram bir şehir düzeninin adı olarak doğar, klasik felsefede kötüye gitmeye yatkın bir anayasa türü olarak sınıflanır, modern düşüncede ise meşruluğun kaynağı olan halk egemenliğine ve sonunda bir toplum durumuna dönüşür. Hegel bu iki ucun arasında durur: Yunan demokrasisini kendi tarihî zemininde zorunlu ve haklı görür, ama modern devletin ilkesi olarak kabul etmez.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δημοκρατία (dēmokratia) | dēmos "halk" + kratos "güç"; ilk kez beşinci yüzyıl Atina'sında; Herodotos'ta kurumsal düzen, Platon ve Aristoteles'te anayasa türü. |
| Latince | democratia; civitas popularis, status popularis | Cicero Yunanca kelime yerine çoğu zaman civitas popularis der; ortaçağ Latincesi Aristoteles çevirileriyle democratia'yı yerleştirir. |
| Almanca | Demokratie; Volksherrschaft | Hegel Demokratie ve demokratische Verfassung der; Volksherrschaft daha çok betimleyici anlamda. |
| Fransızca | démocratie | Montesquieu'de cumhuriyetin bir biçimi (la république démocratique). |
| İngilizce | democracy |
Türkçe karşılığı
demokrasi. Kelime Türkçeye Fransızcadan girmiş ve yerleşmiştir; anlamı bütün okurlarca bilinir. "Halk yönetimi" ve "halk hâkimiyeti" betimleyici karşılıklar olarak kullanılabilir, ama kavramın kurumsal ve tarihî yükünü taşımaz; "halk hâkimiyeti" ayrıca egemenlik kavramına kayar. Sıfat olarak "demokratik", anayasa için "demokratik anayasa" yazılır.
Çeviride kullanımı
Hegel'in Tarih Felsefesi Dersleri'nde Demokratie "demokrasi", demokratische Verfassung "demokratik anayasa", Volksherrschaft "halk yönetimi" olarak verilmiştir. Montesquieu'nün "Demokrasinin temeli fazilettir" sözü Hegel'in Yunan demokrasisi yorumunun dayanağıdır; burada Tugend "fazilet" diye çevrilir.
Açtığı problem
- Demokrasi kendi ilkesi olan hürriyet yüzünden mi çöker? Platon'un tiranlığa geçiş tezi ve Hegel'in öznel düşünümün Yunan demokrasisini yıktığı tezi.
- Doğrudan demokrasi büyük devletlerde mümkün müdür, yoksa temsil zorunlu mudur?
- Antik demokrasinin vatandaş eşitliği ile köleliğin dışlanması arasındaki bağ.
- Halkın iradesi ile bireylerin tikel iradeleri arasındaki fark: kararın meşruluğu oyların toplamından mı, ortak bir iradeden mi gelir?
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: demokratik anayasa
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.