İçeriğe geç

Kavram

democratia

Demokrasi, devlet işlerine dair kararların bir zümreye ya da tek kişiye değil, vatandaşlar topluluğunun bütününe ait olduğu yönetim biçimidir.

Yunanca
δημοκρατία (dēmokratia)
Latince
democratia; civitas popularis
Almanca
Demokratie
Fransızca
démocratie
İngilizce
democracy
Türkçe
demokrasi

Demokrasi, devlet işlerine dair kararların bir zümreye ya da tek kişiye değil, vatandaşlar topluluğunun bütününe ait olduğu yönetim biçimidir.

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Yunanca dēmokratia, dēmos (halk, köy halkı, vatandaşlar topluluğu) ile kratos (güç, üstünlük) kelimelerinden kurulur ve ilk anlamıyla halkın üstün geldiği, gücün halkta bulunduğu düzeni anlatır. Atina'da bu düzen somut kurumlarla tanımlanır: halk meclisi, kurayla dağıtılan makamlar, halk mahkemeleri, sözün ve oyun eşitliği. Felsefe kavramı bu kurumsal anlamdan alır ve onu anayasalar arasında bir tür olarak yorumlar: Platon ve Aristoteles demokrasiyi tek kişinin, azınlığın ve çoğunluğun yönetimi arasındaki sınıflamada yerleştirir, onu hürriyet ve eşitlik ilkesine bağlar ve bu ilkenin aşırılığa vardığında nasıl bozulduğunu inceler. Modern düşüncede kavram, halk egemenliği ve temsil fikriyle yeniden kurulur; Hegel'de ise demokrasi belirli bir tarihî tinin, Yunan tininin şekli olarak okunur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
M.Ö. 5. yy Herodotos Pers soylularının anayasa tartışmasında "çokluğun yönetimi"; makamların kurayla dağıtılması ve kanun önünde eşitlik (isonomia) Tarih III 80–82
M.Ö. 5. yy Thukydides Perikles'in cenaze nutkunda Atina'nın hürriyet, eşitlik ve kamusal hayat düzeni olarak övülmesi Peloponnesos Savaşı II 35–46
M.Ö. 4. yy Platon Hürriyetin aşırılığa vardığı, her türlü hayat tarzının yan yana bulunduğu ve tiranlığa kapı açan düzen Devlet VIII
M.Ö. 4. yy Aristoteles Yoksul çoğunluğun kendi çıkarı için yönetimi; ilkesi hürriyet; ılımlı biçimi politeia Politika III 7, IV 4, VI 2
1748 Montesquieu Cumhuriyetin halk yönetimi biçimi; ilkesi fazilet, yani vatan ve eşitlik sevgisi De l'esprit des lois II 2, III 3
1762 Rousseau Yürütmenin de halkın elinde olduğu yönetim; ancak küçük, sade ve eşit bir devlete uygun düşen, insanlardan çok "tanrılardan oluşan bir halka" yaraşan düzen Du contrat social III 4
1822–1831 Hegel Bireyin iradesinin henüz nesnel irade olduğu, âdete dayalı ahlâklılığın siyasî sanat eseri; öznel düşünüm ve vicdanla çözülür Tarih Felsefesi Dersleri, Yunan Dünyası
1835–1840 Tocqueville Yönetim biçiminden öte, şartların eşitliğine dayanan bir toplum durumu De la démocratie en Amérique

Dönüşüm: Kavram bir şehir düzeninin adı olarak doğar, klasik felsefede kötüye gitmeye yatkın bir anayasa türü olarak sınıflanır, modern düşüncede ise meşruluğun kaynağı olan halk egemenliğine ve sonunda bir toplum durumuna dönüşür. Hegel bu iki ucun arasında durur: Yunan demokrasisini kendi tarihî zemininde zorunlu ve haklı görür, ama modern devletin ilkesi olarak kabul etmez.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca δημοκρατία (dēmokratia) dēmos "halk" + kratos "güç"; ilk kez beşinci yüzyıl Atina'sında; Herodotos'ta kurumsal düzen, Platon ve Aristoteles'te anayasa türü.
Latince democratia; civitas popularis, status popularis Cicero Yunanca kelime yerine çoğu zaman civitas popularis der; ortaçağ Latincesi Aristoteles çevirileriyle democratia'yı yerleştirir.
Almanca Demokratie; Volksherrschaft Hegel Demokratie ve demokratische Verfassung der; Volksherrschaft daha çok betimleyici anlamda.
Fransızca démocratie Montesquieu'de cumhuriyetin bir biçimi (la république démocratique).
İngilizce democracy

Türkçe karşılığı

demokrasi. Kelime Türkçeye Fransızcadan girmiş ve yerleşmiştir; anlamı bütün okurlarca bilinir. "Halk yönetimi" ve "halk hâkimiyeti" betimleyici karşılıklar olarak kullanılabilir, ama kavramın kurumsal ve tarihî yükünü taşımaz; "halk hâkimiyeti" ayrıca egemenlik kavramına kayar. Sıfat olarak "demokratik", anayasa için "demokratik anayasa" yazılır.

Çeviride kullanımı

Hegel'in Tarih Felsefesi Dersleri'nde Demokratie "demokrasi", demokratische Verfassung "demokratik anayasa", Volksherrschaft "halk yönetimi" olarak verilmiştir. Montesquieu'nün "Demokrasinin temeli fazilettir" sözü Hegel'in Yunan demokrasisi yorumunun dayanağıdır; burada Tugend "fazilet" diye çevrilir.

Açtığı problem

  • Demokrasi kendi ilkesi olan hürriyet yüzünden mi çöker? Platon'un tiranlığa geçiş tezi ve Hegel'in öznel düşünümün Yunan demokrasisini yıktığı tezi.
  • Doğrudan demokrasi büyük devletlerde mümkün müdür, yoksa temsil zorunlu mudur?
  • Antik demokrasinin vatandaş eşitliği ile köleliğin dışlanması arasındaki bağ.
  • Halkın iradesi ile bireylerin tikel iradeleri arasındaki fark: kararın meşruluğu oyların toplamından mı, ortak bir iradeden mi gelir?

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: demokratik anayasa

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.