Kavram
reprobatio
Tanrı'nın, bazı insanların ebedî hayattan yoksun kalmasına ve günahlarının cezasını çekmesine izin vermeyi ezelden beri istemesi; önceden belirlemenin karşılığıdır.
- Yunanca
- ἀποδοκιμασία (apodokimasia); ἀδόκιμος (adokimos)
- Latince
- reprobatio; reprobi; reprobare
- Almanca
- Verwerfung
- Fransızca
- réprobation
- İngilizce
- reprobation
- Türkçe
- reddetme
Tanrı'nın, bazı insanların ebedî hayattan yoksun kalmasına ve günahlarının cezasını çekmesine izin vermeyi ezelden beri istemesi; önceden belirlemenin karşılığıdır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde reddetmek, sınanan bir şeyi uygun bulmayıp geri çevirmektir: Kalpazanın parası, kusurlu bir mal, sınavı geçemeyen aday reddedilir. Latince reprobare da önce bu anlamda, denenip işe yaramaz bulunanı geri çevirmek demektir. Teolojide kelime, Tanrı'nın kurtuluşla ilgili ezelî kararının ikinci yüzünü adlandırır: Tanrı bazılarını ebedî hayata önceden belirlerken, ötekilerin bu hayattan yoksun kalmasına izin verir. Böylece soru, sınavın sonucunda verilen bir hükümden çok, her şeyi önceden bilen ve isteyen bir Tanrı'nın, insanların mahkûmiyetiyle nasıl ilişkili olduğu sorusuna dönüşür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1. yüzyıl | Pavlus | Hakikati tanımak istemeyenlerin "işe yaramaz bir zihne" teslim edilmesi; Yakup ile Esav örneğinde seçilenle bırakılan | electio |
| 5. yüzyıl | Augustinus | Bütün insan soyu günah yüzünden mahkûmiyete layıktır; Tanrı bazılarını lütfuyla kurtarır, ötekileri adaletle mahkûmiyette bırakır | praedestinatio |
| 9. yüzyıl | Gottschalk | Çifte önceden belirleme: Tanrı seçilenleri hayata, reddedilenleri ölüme önceden belirler; görüşü kiliseler meclisinde mahkûm edildi | praedestinatio |
| 13. yüzyıl | Thomas Aquinas | Reddetme, bazılarının günaha düşmesine izin verme ve günah yüzünden mahkûmiyet cezası verme iradesidir; günahın sebebi değil, terk etmenin sebebidir | providentia |
| 16. yüzyıl | Calvin | Tanrı'nın ezelî kararıyla bazılarını kurtuluşa, bazılarını mahkûmiyete ayırması; insanın anlayamayacağı ama adil bir karar | praedestinatio |
Dönüşüm: Pavlus'ta Tanrı'nın tarihteki seçiminin karanlık yüzü olan reddetme, Augustinus'ta günahkâr insan soyu içinde lütuftan yoksun bırakılmaya, skolastikte ise Tanrı'nın günahı istemeden ona izin vermesi biçiminde dikkatle sınırlanmış bir kavrama dönüşür; Reform döneminde yeniden Tanrı'nın etkin bir kararı olarak sertleşir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀποδοκιμασία (apodokimasia); ἀδόκιμος (adokimos) | Dokimazein "sınamak"tan; sınavda geçemeyen, sahte çıkan |
| Latince | reprobatio; reprobi; reprobare | Probare "sınamak, onaylamak" fiilinin karşıtı; reprobi "reddedilmişler", electi "seçilmişler"in karşılığı |
| Almanca | Verwerfung | "Bir yana atma"; Reform teolojisinde yerleşik terim |
| Fransızca | réprobation | Teolojide; gündelik dilde "kınama" anlamı ağır basar |
| İngilizce | reprobation | Teolojide; reprobate gündelik dilde "ahlâksız" anlamına kaymıştır |
Türkçe karşılığı
Reddetme. Latince kelimenin sınanıp geri çevrilme anlamını doğrudan verir ve praedestinatio için kullanılan "önceden belirleme" ile birlikte bir çift kurar; reprobi "reddedilmişler" diye karşılanır. "Mahkûm etme" sonuçtaki cezayı adlandırdığı için daha dardır; Thomas da reddetmeyi mahkûmiyetin kendisinden ayırır. "Lanetleme" ve "gazap" Tanrı'nın etkin bir düşmanlığını ima eder, oysa kavram terk etmeyi ve izin vermeyi anlatır. "Şakilik" ve "şekavet" İslam kelamındaki ezelî bedbahtlığı karşılar, ama bugün kavram olarak canlı değildir.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde önceden belirleme sorusunda (I, 23) ele alınır. Reddetme takdirin bir parçası sayılır: Takdire bazı kusurlara izin vermek ait olduğu gibi, bazılarının ebedî hayattan geri kalmasına izin vermek de Tanrı'ya aittir. Reddetme, gelecek hayatta verilecek ceza bakımından bu cezanın sebebidir; ama şimdiki hayatta işlenen günahın sebebi değildir, günah reddedilenin kendi hür iradesinden gelir.
Açtığı problem
- Her şeyi isteyen ve bilen Tanrı, insanların mahkûmiyetinden nasıl sorumlu tutulmaz?
- Tanrı'nın bazılarını seçip bazılarını bırakmasının bir gerekçesi var mıdır?
- Reddedilmiş biri hâlâ hür iradeyle iyiyi seçebilir mi?
- İzin vermek ile istemek arasındaki ayrım bu güçlüğü gidermeye yeter mi?