Kavram
Invidia
- Yunanca
- φθόνος (phthonos)
- Latince
- invidia; livor
- Almanca
- Neid
- Fransızca
- envie
- İngilizce
- envy
- Türkçe
- haset; hasetçi
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde başkasının iyiliğine kızma, bir tabiat sapkınlığı ve kusur. Descartes'ta bir tutku olarak: iyiliği hak etmediğini düşündüğümüz kişilerin başına iyilik geldiğini görmekten doğan, nefretle karışık bir keder türü (md. 182). Haklı olarak ancak talihin getirdiği iyiler için duyulabilir; adalet sevgisinden doğduğunda mazur görülebilecek bir gayret olur, ama nefreti kişilere değil iyinin kötü dağıtımına yönelmelidir (md. 183). İnsanların mutluluğuna en çok zarar veren kusurdur (md. 184). Nesnesi bakımından acımanın (compassio) zıttıdır (md. 185).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Eşitlerin iyiliğine duyulan acı | Retorik II 10 |
| 6. yy | Gregorius Magnus | Başlıca kusurlardan (ölümcül günahlardan) biri | Moralia in Iob XXXI 45 |
| 1649 | Descartes | Hak etmeyene gelen iyiden doğan, nefretle karışık keder; haklı ve haksız biçimleri | Ruhun Tutkuları md. 62, 182–184 |
| 1677 | Spinoza | Başkasının mutluluğuna üzülmeye ve kötülüğüne sevinmeye yönelten nefret | Ethica III, duygulanımların tarifleri 23 |
Dönüşüm: Ahlâk geleneğinde bir günah olan haset, Descartes'ta tutkuların mekaniğine ve kan hareketlerine bağlanan, adalet sevgisiyle birleştiğinde mazur görülebilen bir tutku olarak da incelenir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | φθόνος (phthonos) | Aristoteles'te başkasının iyiliğine duyulan acı (Retorik II 10). |
| Latince | invidia; livor | in-videre "kötü gözle bakmak". Descartes livor'u (morluk, kurşuni renk) hasetçilerin benzi üzerinden anar (md. 184). |
| Almanca / Fransızca | Neid / envie | |
| İngilizce | envy |
Türkçe karşılığı
haset; hasetçi. "Kıskançlık" ayrı tutulur: Descartes'ta o jalousie'dir, sahip olunan bir iyiyi kaybetme korkusudur (md. 167). "Çekememezlik" gündelik ama terim olarak dar kalır.
Türkçede "kıskançlık" hem envie hem jalousie için kullanılır. Descartes ikisini açıkça ayırdığı için envie "haset", jalousie "kıskançlık" olarak verilir.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Ruhun Tutkuları md. 182) açılmış nottur. Aristoteles, Gregorius ve Spinoza atıfları metinle karşılaştırılmadan verilmiştir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: haset, haseti
Metinlerde işaretlendiği yerler
3 yer · 3 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.