Kavram
dualismus
Gerçekliği birbirine indirgenemeyen iki karşıt ilkeye (iyi ile kötü, ışık ile karanlık ya da ruh ile madde) dayandıran görüş. Hegel'de karşıtlığı mutlak sayıp onda duran düşünüşün adıdır, ama aynı zamanda farkı kendi özü olarak taşıyan tinin zorunlu bir anıdır.
- Yunanca
- — (Plutarkhos'ta δύο ἀρχαί, "iki ilke")
- Latince
- dualismus
- Almanca
- Dualismus
- Fransızca
- dualisme
- İngilizce
- dualism
- Türkçe
- düalizm, ikicilik
Gerçekliği birbirine indirgenemeyen iki karşıt ilkeye (iyi ile kötü, ışık ile karanlık ya da ruh ile madde) dayandıran görüş. Hegel'de karşıtlığı mutlak sayıp onda duran düşünüşün adıdır, ama aynı zamanda farkı kendi özü olarak taşıyan tinin zorunlu bir anıdır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde "düalizm", bir şeyin iki karşıt yana bölünmesini, iki zıt ilke arasında gidip gelmeyi anlatır. Felsefede kelime üç ayrı alanda kullanılır. Din tarihinde dünyayı iyi ile kötü, ışık ile karanlık arasındaki bir savaş olarak gören öğretileri (Zerdüştlük, Maniheizm) adlandırır. Metafizikte ruh ile maddenin, düşünen şey ile uzamlı şeyin iki ayrı cevher olduğunu söyleyen görüşü (Descartes) anlatır. Bilgi kuramında ise iki birbirine indirgenmez unsurla çalışan her açıklamaya, örneğin görü ile kavramın ya da tabiat ile hürriyetin ayrılığına verilen addır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| M.Ö. 1. binyıl | Zerdüştlük | Ahura Mazda (Ormuzd) ile Angra Mainyu (Ahriman), iyi ile kötünün kozmik savaşı | Avesta |
| M.S. 1.–2. yy | Plutarkhos | İranlıların iki ilke öğretisi; tanrı ile daimon | İsis ve Osiris Üzerine 46–47 |
| 3.–4. yy | Mani, Augustinus | Işık ve karanlık iki ezelî ilke; Augustinus'ta kötünün cevher olmadığı, iyinin yoksunluğu olduğu cevabı | İtiraflar VII |
| 1700 | Thomas Hyde | dualistae: kötünün de iyinin yanında ezelî bir ilke olduğunu savunanlar; terimin ilk kullanımı | Historia religionis veterum Persarum |
| 18. yy | Wolff | Ruh ile cismi iki ayrı cevher sayan görüş; monizm ile karşıtlık | Psychologia rationalis |
| 1822–1831 | Hegel | Doğu'nun iki ilke tasavvuru; karşıtlıkta duran anlama yetisi ve tinin zorunlu ayrışma anı | Tarih Felsefesi Dersleri, İran kesimi |
Dönüşüm: Kelime önce din tarihinde, İran'ın iyi ve kötü iki tanrısını adlandırmak için türetildi; Wolff'la birlikte ruh ile beden sorununun teknik terimi oldu. Hegel iki anlamı da eleştirir, ama düalizmi bütünüyle reddetmez: Ona göre karşıtlıkta ısrar etmek anlama yetisinin işidir; karşıtlığın kendisi ise tinin kendini kavrayabilmesi için içinden geçmesi gereken bir andır. Böylece düalizm bir hata olmaktan çıkıp tinin gelişmesinde bir basamak hâline gelir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | δύο ἀρχαί | "İki ilke"; ayrı bir terim yoktur. Plutarkhos İran öğretisini bu ifadeyle anlatır. |
| Latince | dualismus | Latince duo "iki" ve dualis "ikiye ait" kelimelerinden 1700'de Hyde'ın türettiği yeni terim. |
| Almanca | Dualismus | 18. yüzyılda Wolff okulundan yayılır; Hegel'de "Gegensatz" (karşıtlık) ile birlikte kullanılır. |
| Fransızca | dualisme | Bayle ve Leibniz'in Maniheizm tartışmalarında yaygınlaşır. |
| İngilizce | dualism | Din tarihi, zihin felsefesi ve bilgi kuramında genel terim. |
Türkçe karşılığı
Düalizm. "İkicilik" öz Türkçe bir karşılıktır ve aynı anlamı verir; ama yerleşmiş felsefe dilinde, din tarihi ve zihin felsefesi literatüründe "düalizm" çok daha yaygındır ve Avrupa dillerindeki terimle doğrudan tanınır. "İkilik" ise yalnızca iki olmayı anlatır, iki ilkeye dayanan bir öğreti anlamını taşımaz. Bu yüzden terim olarak "düalizm", sıfat olarak "düalist" kullanılır.
Çeviride kullanımı
Hegel'in Tarih Felsefesi Dersleri'nin İran kesiminde Dualismus "düalizm" diye çevrilmiştir. Orada Hegel, Ormuzd ile Ahriman karşıtlığını Doğu'nun bir eksikliği sayan görüşe karşı çıkar: Karşıtlıklar mutlak tutulduğunda onları sabitleyen dinsiz anlama yetisidir; ama tinin karşıtlığa sahip olması gerekir ve düalizm ilkesi tinin kavramına aittir. İran ilkesinin eksiği, karşıtlığın birliğinin henüz tam biçimde bilinmemesidir.
Açtığı problem
- Kötü, iyinin yanında kendi başına bir ilke midir, yoksa yalnızca iyinin yoksunluğu mu?
- Ruh ile beden iki ayrı cevherse aralarındaki etkileşim nasıl açıklanır?
- Karşıtlık bir son mudur, yoksa daha yüksek bir birlikte uzlaşmaya varan bir an mı?
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düalizm
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.