İçeriğe geç

Kavram

dualismus

Gerçekliği birbirine indirgenemeyen iki karşıt ilkeye (iyi ile kötü, ışık ile karanlık ya da ruh ile madde) dayandıran görüş. Hegel'de karşıtlığı mutlak sayıp onda duran düşünüşün adıdır, ama aynı zamanda farkı kendi özü olarak taşıyan tinin zorunlu bir anıdır.

Yunanca
— (Plutarkhos'ta δύο ἀρχαί, "iki ilke")
Latince
dualismus
Almanca
Dualismus
Fransızca
dualisme
İngilizce
dualism
Türkçe
düalizm, ikicilik

Gerçekliği birbirine indirgenemeyen iki karşıt ilkeye (iyi ile kötü, ışık ile karanlık ya da ruh ile madde) dayandıran görüş. Hegel'de karşıtlığı mutlak sayıp onda duran düşünüşün adıdır, ama aynı zamanda farkı kendi özü olarak taşıyan tinin zorunlu bir anıdır.

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde "düalizm", bir şeyin iki karşıt yana bölünmesini, iki zıt ilke arasında gidip gelmeyi anlatır. Felsefede kelime üç ayrı alanda kullanılır. Din tarihinde dünyayı iyi ile kötü, ışık ile karanlık arasındaki bir savaş olarak gören öğretileri (Zerdüştlük, Maniheizm) adlandırır. Metafizikte ruh ile maddenin, düşünen şey ile uzamlı şeyin iki ayrı cevher olduğunu söyleyen görüşü (Descartes) anlatır. Bilgi kuramında ise iki birbirine indirgenmez unsurla çalışan her açıklamaya, örneğin görü ile kavramın ya da tabiat ile hürriyetin ayrılığına verilen addır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
M.Ö. 1. binyıl Zerdüştlük Ahura Mazda (Ormuzd) ile Angra Mainyu (Ahriman), iyi ile kötünün kozmik savaşı Avesta
M.S. 1.–2. yy Plutarkhos İranlıların iki ilke öğretisi; tanrı ile daimon İsis ve Osiris Üzerine 46–47
3.–4. yy Mani, Augustinus Işık ve karanlık iki ezelî ilke; Augustinus'ta kötünün cevher olmadığı, iyinin yoksunluğu olduğu cevabı İtiraflar VII
1700 Thomas Hyde dualistae: kötünün de iyinin yanında ezelî bir ilke olduğunu savunanlar; terimin ilk kullanımı Historia religionis veterum Persarum
18. yy Wolff Ruh ile cismi iki ayrı cevher sayan görüş; monizm ile karşıtlık Psychologia rationalis
1822–1831 Hegel Doğu'nun iki ilke tasavvuru; karşıtlıkta duran anlama yetisi ve tinin zorunlu ayrışma anı Tarih Felsefesi Dersleri, İran kesimi

Dönüşüm: Kelime önce din tarihinde, İran'ın iyi ve kötü iki tanrısını adlandırmak için türetildi; Wolff'la birlikte ruh ile beden sorununun teknik terimi oldu. Hegel iki anlamı da eleştirir, ama düalizmi bütünüyle reddetmez: Ona göre karşıtlıkta ısrar etmek anlama yetisinin işidir; karşıtlığın kendisi ise tinin kendini kavrayabilmesi için içinden geçmesi gereken bir andır. Böylece düalizm bir hata olmaktan çıkıp tinin gelişmesinde bir basamak hâline gelir.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca δύο ἀρχαί "İki ilke"; ayrı bir terim yoktur. Plutarkhos İran öğretisini bu ifadeyle anlatır.
Latince dualismus Latince duo "iki" ve dualis "ikiye ait" kelimelerinden 1700'de Hyde'ın türettiği yeni terim.
Almanca Dualismus 18. yüzyılda Wolff okulundan yayılır; Hegel'de "Gegensatz" (karşıtlık) ile birlikte kullanılır.
Fransızca dualisme Bayle ve Leibniz'in Maniheizm tartışmalarında yaygınlaşır.
İngilizce dualism Din tarihi, zihin felsefesi ve bilgi kuramında genel terim.

Türkçe karşılığı

Düalizm. "İkicilik" öz Türkçe bir karşılıktır ve aynı anlamı verir; ama yerleşmiş felsefe dilinde, din tarihi ve zihin felsefesi literatüründe "düalizm" çok daha yaygındır ve Avrupa dillerindeki terimle doğrudan tanınır. "İkilik" ise yalnızca iki olmayı anlatır, iki ilkeye dayanan bir öğreti anlamını taşımaz. Bu yüzden terim olarak "düalizm", sıfat olarak "düalist" kullanılır.

Çeviride kullanımı

Hegel'in Tarih Felsefesi Dersleri'nin İran kesiminde Dualismus "düalizm" diye çevrilmiştir. Orada Hegel, Ormuzd ile Ahriman karşıtlığını Doğu'nun bir eksikliği sayan görüşe karşı çıkar: Karşıtlıklar mutlak tutulduğunda onları sabitleyen dinsiz anlama yetisidir; ama tinin karşıtlığa sahip olması gerekir ve düalizm ilkesi tinin kavramına aittir. İran ilkesinin eksiği, karşıtlığın birliğinin henüz tam biçimde bilinmemesidir.

Açtığı problem

  • Kötü, iyinin yanında kendi başına bir ilke midir, yoksa yalnızca iyinin yoksunluğu mu?
  • Ruh ile beden iki ayrı cevherse aralarındaki etkileşim nasıl açıklanır?
  • Karşıtlık bir son mudur, yoksa daha yüksek bir birlikte uzlaşmaya varan bir an mı?

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: düalizm

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.