Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural II.
AT10.361Yalnızca, zihnimizin kesin ve kuşku götürmez bir bilgisine erişmeye yeter göründüğü nesnelerle uğraşmak gerekir.
Her ilim kesin ve apaçık bir bilgidir. Birçok şeyden kuşku duyan kişi, aynı şeyleri hiç düşünmemiş olandan daha bilgili değildir; hatta bazıları hakkında yanlış bir kanaate kapılmışsa ondan daha bilgisiz görünür. Bu yüzden, doğruyu yanlıştan ayırt edemediğimiz için kuşkulu olanı kesin diye kabul etmek zorunda kalacağımız kadar güç nesnelerle uğraşmaktansa hiç çalışmamak daha iyidir; çünkü bu nesnelerde bilgiyi artırma umudu, onu azaltma tehlikesi kadar büyük değildir. Böylece bu önermeyle yalnızca inandırıcı olan bütün bilgileri reddediyor ve ancak kusursuzca bilinen ve hakkında kuşku duyulamayan şeylere inanılması gerektiğine karar veriyoruz. Bilginler böyle bilgilerin pek az olduğuna belki kendilerini inandırırlar; çünkü insan soyunun ortak bir kusuruyla, bu bilgileri fazla kolay ve herkesin önünde duran şeyler sayıp üzerlerinde düşünmeyi ihmal etmişlerdir. Ama uyarıyorum: Bu bilgiler sandıklarından çok daha fazladır ve kendilerinin şimdiye dek yalnızca olasılık üzerinden tartışabildikleri sayısız önermeyi kesin olarak ispatlamaya yeter. Bilginler bir şeyi bilmediklerini itiraf etmeyi bilgili bir insana yakışmaz buldukları için uydurma gerekçelerini süslemeye öylesine alışmışlardır ki, sonradan yavaş yavaş kendilerini de inandırmış ve onları doğru diye satmışlardır.
Sed de honestis etiam intelligo & laudandis, quia ab his decipimur saepe subtiliùs: vt si quaeramus scientias vtiles ad vitae commoda, vel ad illam voluptatem, quae in veri contemplatione reperitur, & quae ferè vnica est integra & nullis turbata doloribus in hac vitâ felicitas. Hos enim scientiarum fructus legitimos possumus quidem exspectare; sed, si de illis inter studendum cogitemus, saepe efficiunt, vt multa, quae ad aliarum rerum cognitionem necessaria sunt, vel quia primâ fronte parum vtilia, vel quia parum curiosa videbuntur, omittamus. Credendumque est, ita omnes inter se esse connexas, vt longè faciliùs sit cunctas simul addiscere, quàm vnicam ab alijs separare. Si quis igitur seriò rerum veritatem investigare vult, non singularem aliquam debet optare scientiam: sunt enim omnes inter se conjunctae & à se invicem dependentes; sed cogitet tantùm de naturali rationis lumine augendo, non vt hanc aut illam scholae difficultatem resolvat, sed vt in singulis vitae casibus intellectus voluntati praemonstret quid sit eligendum; & brevi mirabitur se & longè majores progressus fecisse, quàm qui ad particularia student, & non tantùm eadem omnia quae alij cupiunt, esse adeptum, sed altiora etiam quàm possint exspectare. REGULA II. Circa illa tantùm objecta oportet versari, ad quorum certam & indubitatam cognitionem nostra ingenia videntur sufficere. Omnis scientia est cognitio certa & evidens; neque doctior est qui de multis dubitat, quàm qui de ijsdem nunquam cogitavit, sed nihilominus eodem videtur indoctior, si de aliquibus falsam concepit opinionem; ac proinde nunquam studere meliùs est, quàm circa objecta adeò difficilia versari, vt, vera à falsis distinguere non valentes, dubia pro certis cogamur admittere, cùm in illis non tanta sit spes augendi doctrinam, quantum est periculum minuendi. Atque ita per hanc propositionem rejicimus illas omnes probabiles tantùm cognitiones, nec nisi perfectè cognitis, & de quibus dubitari non potest, statuimus esse credendum. Et quamvis valde paucas tales existere sibi fortasse persuadeant litterati, quia scilicet ad illas, vt nimis faciles & vnicuique obvias, communi quodam generis humani vitio, reflectere neglexerunt: moneo tamen longè esse plures quàm putant, atque tales sufficere ad innumeras propositiones certò demonstrandas, de quibus illi hactenus non nisi probabiliter disserere potuerunt. Et quia crediderunt indignum esse homine litterato fateri se aliquid nescire, ita assueverunt commentitias suas rationes adornare, vt sensim postea sibimetipsis persuaserint, atque ita illas pro veris venditarint.
AT10.363Ama bu kurala iyi uyarsak, öğrenmeye girişebileceğimiz pek az şey kalır. Çünkü ilimlerde zeki insanların sık sık üzerinde anlaşamadığı bir soru yok gibidir. Oysa iki kişinin aynı şey hakkındaki yargıları ne zaman zıt yönlere giderse, en azından birinin yanıldığı kesindir; hatta hiçbirinin ilme sahip olmadığı görülür. Çünkü birinin gerekçesi kesin ve apaçık olsaydı, onu ötekine, sonunda onun anlayışını da ikna edecek biçimde sunabilirdi. Demek ki bu türden inandırıcı kanaatlerin hiçbiri hakkında kusursuz bir ilim edinebilecek gibi görünmüyoruz; çünkü kendimizden başkalarının başardığından fazlasını ummak, gözü karalık olmadan mümkün değildir. Öyle ki hesabı iyi yaparsak, şimdiye dek bulunmuş ilimlerden bu kurala uymanın bizi yönelttiği yalnız aritmetik ve geometri kalır.
Yine de bu yüzden başkalarının şimdiye dek bulduğu felsefe yapma yolunu ve skolastiklerin savaşa pek elverişli inandırıcı kıyas mancınıklarını mahkûm etmiyoruz. Çünkü bunlar çocukların zihnini çalıştırır ve bir tür yarışmayla geliştirir. Bu zihinlerin böyle kanaatlerle biçimlenmesi, bilginler arasında tartışmalı oldukları için kesin olmadıkları görünse bile, kendi başlarına serbest bırakılmalarından çok daha iyidir. Çünkü belki de rehbersiz uçurumlara giderlerdi; ama öğretmenlerinin izinden yürüdükleri sürece, bazen hakikatten sapsalar da, en azından daha basiretli olanlarca zaten onaylanmış olması bakımından daha güvenli bir yol tutacakları kesindir. Biz de bir zamanlar okullarda böyle yetiştirilmiş olmaktan memnunuz. Ama artık bizi hocanın sözlerine bağlayan yeminden kurtulduğumuza ve sonunda yeterince olgun bir yaşa gelip elimizi hocanın cetvelinden çektiğimize göre, insan bilgisinin doruğuna çıkmamıza yardım edecek kuralları kendimize ciddi olarak koymak istiyorsak, kesinlikle ilk kabul edilmesi gerekenlerden biri, boş vaktimizi kötüye kullanmaktan sakındıran bu kuraldır. Çünkü birçok kişi kolay olan her şeyi ihmal edip yalnızca güç şeylerle uğraşır; bunlar hakkında ustalıkla son derece ince tahminler ve pek inandırıcı gerekçeler kurarlar. Ama birçok emekten sonra, iş işten geçtikten sonra, yalnızca kuşkuların sayısını artırdıklarını ve hiçbir ilim öğrenmediklerini fark ederler.
Az önce, başkalarının bildiği ilim dalları arasında yalnız aritmetiğin ve geometrinin her türlü yanlışlık ya da belirsizlik kusurundan arı olduğunu söylediğimize göre, bunun niçin böyle olduğunun gerekçesini daha dikkatle tartmak için şunu belirtmek gerekir: Şeylerin bilgisine iki yoldan ulaşırız: deneyimle ya da çıkarımla.
Verùm, si hanc regulam bene servemus, valde pauca occurrent, quibus addiscendis liceat incumbere. Vix enim in scientijs vlla quaestio est, de quâ non saepe viri ingeniosi inter se dissenserint. Sed quotiescumque duorum de eâdem re judicia in contrarias partes feruntur, certum est alterutrum saltem decipi, ac ne vnus quidem videtur habere scientiam: si enim hujus ratio esset certa & evidens, ita illam alteri posset proponere, vt ejus etiam intellectum tandem convinceret. De omnibus ergo quae sunt ejusmodi probabiles opiniones, non perfectam scientiam videmur posse acquirere, quia de nobis ipsis plura sperare, quàm caeteri praestiterunt, sine temeritate non licet; adeò vt, si bene calculum ponamus, solae supersint Arithmetica & Geometria ex scientijs jam inventis, ad quas hujus regulae observatio nos reducat. Neque tamen idcirco damnamus illam, quam caeteri hactenus invenerunt, philosophandi rationem, & scholasticorum, aptissima bellis, probabilium syllogismorum tormenta: quippe exercent puerorum ingenia, & cum quadam aemulatione promovent, quae longè meliùs est ejusmodi opinionibus informari, etiamsi illas incertas esse appareat, cùm inter eruditos sint controversae, quàm si libera sibi ipsis relinquerentur. Fortasse enim ad praecipitia pergerent sine duce; sed quamdiu praeceptorum vestigijs insistent, licet à vero nonnunquam deflectant, certè tamen iter capessent, saltem hoc nomine magis securum, quod jam à prudentioribus fuerit probatum. Atque ipsimet gaudemus, nos etiam olim ita in scholis fuisse institutos; sed quia illo jam soluti sumus sacramento, quod ad verba Magistri nos adstringebat, & tandem aetate satis maturâ manum ferulae subduximus, si velimus seriò nobis ipsis regulas proponere, quarum auxilio ad cognitionis humanae fastigium adscendamus, haec profectò inter primas est admittenda, quae cavet, ne otio abutamur, vt multi faciunt, quaecumque facilia sunt negligentes, & nonnisi in rebus arduis occupati, de quibus subtilissimas certè conjecturas & valde probabiles rationes ingeniosè concinnant; sed post multos labores serò tandem animadvertunt, se dubiorum multitudinem tantùm auxisse, nullam autem scientiam didicisse. Nunc verò, quia paulò antè diximus ex disciplinis ab alijs cognitis solas Arithmeticam & Geometriam ab omni falsitatis vel incertitudinis vitio puras existere: vt diligentiùs rationem expendamus quare hoc ita sit, notandum est, nos duplici viâ ad cognitionem rerum devenire, per experientiam scilicet, vel deductionem.
AT10.365Bunun yanında şunu da belirtmek gerekir: Şeyler hakkındaki deneyimler çoğu zaman aldatıcıdır; çıkarım ise, yani bir şeyden ötekine arı bir sonuç çıkarma ise, görülmezse atlanabilir elbette, ama azıcık akıl sahibi bir anlayış tarafından hiçbir zaman kötü yapılamaz. Diyalektikçilerin insan aklını yönettiklerini sandıkları o bağların da, başka işler için pek elverişli olduklarını yadsımasam da, bu konuda bana pek işe yaramıyor gibi görünüyor. Çünkü insanların (hayvanların değil, diyorum) düşebileceği her yanılgı hiçbir zaman kötü bir sonuç çıkarmaktan doğmaz; yalnızca, iyi anlaşılmamış birtakım deneylerin varsayılmasından ya da yargıların gelişigüzel ve temelsiz olarak verilmesinden doğar.
Bundan, aritmetik ve geometrinin öteki ilim dallarından niçin çok daha kesin olduğu apaçık çıkar: Çünkü yalnız bunlar, deneyimin belirsiz kıldığı hiçbir şeyi varsaymayacak kadar arı ve yalın bir nesneyle uğraşır ve tamamen, akla uygun biçimde çıkarılacak sonuçlardan ibarettir. Demek ki hepsinin en kolayı ve en açığı bunlardır ve aradığımız türden bir nesneleri vardır; çünkü bunlarda dikkatsizlik dışında yanılmak neredeyse insanca görünmez. Yine de birçok kişinin zihninin kendiliğinden daha çok öteki sanatlara ya da felsefeye yönelmesine şaşmamak gerekir. Çünkü herkes karanlık bir konuda tahmin yürütme serbestliğini, apaçık bir konuda olduğundan daha büyük bir güvenle kendine tanır; herhangi bir soru hakkında bir şey sanmak, ne kadar kolay olursa olsun tek bir soruda hakikatin kendisine ulaşmaktan çok daha kolaydır.
Notandum insuper, experientias rerum saepe esse fallaces, deductionem verò, sive illationem puram vnius ab altero, posse quidem omitti, si non videatur, sed nunquam malè fieri ab intellectu vel minimùm rationali. Et parum ad hoc prodesse mihi videntur illa Dialecticorum vincula, quibus rationem humanam regere se putant, etiamsi eadem alijs vsibus aptissima esse non negem. Omnis quippe deceptio, quae potest accidere hominibus (dico, non belluis), nunquam ex malâ illatione contingit, sed ex eo tantùm, quod experimenta quaedam parum intellecta supponantur, vel judicia temerè & absque fundamento statuantur. Ex quibus evidenter colligitur, quare Arithmetica & Geometria caeteris disciplinis longè certiores existant: quia scilicet hae solae circa objectum ita purum & simplex versantur, vt nihil planè supponant, quod experientia reddiderit incertum, sed totae consistunt in consequentijs rationabiliter deducendis. Sunt igitur omnium maximè faciles & perspicuae, habentque objectum quale requirimus, cùm in illis citra inadvertentiam falli vix humanum videatur. Neque tamen ideo mirum esse debet, si multorum ingenia se sponte potiùs ad alias artes vel Philosophiam applicent: hoc enim accidit, quia confidentiùs sibi quisque dat divinandi licentiam in re obscurâ, quàm in evidenti, & longè faciliùs est de qualibet quaestione aliquid suspicari, quàm in vnâ quantumvis facili ad ipsammet veritatem pervenire.
Bütün bunlardan çıkarılması gereken sonuç, yalnız aritmetiği ve geometriyi öğrenmek gerektiği değil, yalnızca şu: Hakikatin doğru yolunu arayanlar, aritmetik ve geometri ispatlarınınkine eşit bir kesinliğe ulaşamayacakları hiçbir nesneyle uğraşmamalıdır.