İçeriğe geç
Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Kural III.

AT10.366Ele aldığımız nesneler hakkında araştırılması gereken şey, başkalarının ne düşündüğü ya da bizim ne sandığımız değil, açık ve apaçık biçimde neyi sezebileceğimiz ya da kesin olarak neyi çıkarabileceğimizdir; çünkü ilim başka türlü edinilmez.

Eskilerin kitaplarını okumak gerekir; çünkü bu kadar insanın emeğinden yararlanabilmemiz büyük bir nimettir. Hem çok önceden doğru biçimde bulunmuş olanları bilmek, hem de bütün ilim dallarında daha düşünülüp bulunması gereken neler kaldığını öğrenmek için onları okumalıyız. Ama bu arada, onları fazla dikkatle okumaktan bulaşan birtakım yanılgı lekelerinin, ne kadar istemesek ve sakınsak da üzerimize yapışması büyük bir tehlikedir. Çünkü yazarların huyu şudur: Ne zaman düşüncesiz bir saflıkla tartışmalı bir kanaatin keskin noktasına kaymışlarsa, bizi de en ince kanıtlarla hep oraya sürüklemeye çalışırlar; buna karşılık ne zaman talihleri yaver gidip kesin ve apaçık bir şey bulmuşlarsa, onu hiçbir zaman çeşitli dolambaçlara sarmadan göstermezler. Ya gerekçenin yalınlığı yüzünden buluşun değeri azalır diye korkarlar ya da açık hakikati bizden kıskanırlar.

AT10.366

Jam verò ex his omnibus est concludendum, non quidem solas Arithmeticam & Geometriam esse addiscendas, sed tantummodo rectum veritatis iter quaerentes circa nullum objectum debere occupari, de quo non possint habere certitudinem Arithmeticis & Geometricis demonstrationibus aequalem. REGULA III. Circa objecta proposita, non quid alij senserint, vel quid ipsi suspicemur, sed quid clarè & evidenter possimus intueri, vel certò deducere, quaerendum est; non aliter enim scientia acquiritur. Legendi sunt Antiquorum libri, quoniam ingens beneficium est tot hominum laboribus nos vti posse: tum vt illa, quae jam olim rectè inventa sunt, cognoscamus, tum etiam vt quaenam vlteriùs in omnibus disciplinis supersint excogitanda admoneamur. Sed interim valde periculosum est, ne quae fortè errorum maculae, ex illorum nimis attentâ lectione contractae, quantumlibet invitis & caventibus nobis adhaereant. Eo enim scriptores solent esse ingenio, vt, quoties in alicujus opinionis controversae discrimen inconsultâ credulitate delapsi sunt, nos semper eodem trahere conentur subtilissimis argumentis; contrà verò, quoties aliquid certum & evidens feliciter invenerunt, nunquam exhibeant nisi varijs ambagibus involutum, timentes scilicet ne simplicitate rationis inventi dignitas minuatur, vel quia nobis invident apertam veritatem.

AT10.367Ama hepsi açık sözlü ve dürüst olsa, kuşkulu hiçbir şeyi bize doğru diye yutturmasa ve her şeyi iyi niyetle anlatsa bile, birinin söylediği hemen her şeyin tersini bir başkası ileri sürdüğü için, hangisine inanmamız gerektiği konusunda hep belirsizlik içinde kalırdık. Daha çok yazarın savunduğu kanaati izlemek için oyları saymanın da hiçbir faydası olmazdı; çünkü güç bir soru söz konusuysa, hakikatinin çok kişiden çok az kişi tarafından bulunmuş olması daha inanılırdır. Hepsi aralarında anlaşsalar bile öğretileri yine de yetmezdi. Örneğin başkalarının bütün ispatlarını ezbere bilsek de, her türlü problemi çözmeye zihnimiz de elverişli olmadıkça hiçbir zaman matematikçi olamayız; Platon'un ve Aristoteles'in bütün kanıtlarını okusak da, önümüze konan şeyler hakkında sağlam bir yargıda bulunamıyorsak filozof olamayız. Çünkü o zaman ilimleri değil, tarihleri öğrenmiş görünürüz.

Ayrıca şu da öğütlenir: Şeylerin hakikati hakkındaki yargılarımıza hiçbir zaman hiçbir tahmin karıştırılmamalıdır. Buna dikkat etmek az önemli değildir. Çünkü yaygın felsefede artık tartışma konusu yapılamayacak kadar apaçık ve kesin hiçbir şey bulunmamasının başlıca sebebi şudur: Bu işle uğraşanlar önce açık ve kesin şeyleri tanımakla yetinmeyip yalnızca inandırıcı tahminlerle dokunabildikleri karanlık ve bilinmeyen şeyleri de ileri sürmeye cüret ettiler. Sonra bunlara yavaş yavaş kendileri de tam bir güven duymaya başladılar ve onları ayırt etmeden doğru ve apaçık şeylere karıştırdılar; sonunda, bu türden bir önermeye bağlı görünmeyen, dolayısıyla belirsiz olmayan hiçbir sonuç çıkaramaz oldular.

AT10.367

Nunc autem, quantumvis essent omnes ingenui & aperti, nec vlla nobis vnquam dubia pro veris obtruderent, sed cuncta exponerent bonâ fide, quia tamen vix quicquam ab vno dictum est, cujus contrarium ab aliquo alio non asseratur, semper essemus incerti, vtri credendum foret. Et nihil prodesset suffragia numerare, vt illam sequeremur opinionem, quae plures habet Auctores: nam, si agatur de quaestione difficili, magis credibile est ejus veritatem à paucis inveniri potuisse, quàm à multis. Sed quamvis etiam omnes inter se consentirent, non tamen sufficeret illorum doctrina: neque enim vnquam, exempli gratiâ, Mathematici evademus, licet omnes aliorum demonstrationes memoriâ teneamus, nisi simus etiam ingenio apti ad quaecumque problemata resolvenda; vel Philosophi, si omnia Platonis & Aristotelis argumenta legerimus, de propositis autem rebus stabile judicium ferre nequeamus: ita enim, non scientias videremur didicisse, sed historias. Monemur praeterea, nullas omninò conjecturas nostris de rerum veritate judicijs esse vnquam admiscendas. Cujus rei animadversio non exigui est momenti: neque enim potior ratio est, quare nihil jam in vulgari Philosophiâ reperiatur tam evidens & certum, vt in controversiam adduci non possit, quàm quia primùm studiosi, res perspicuas & certas agnoscere non contenti, obscuras etiam & ignotas, quas probabilibus tantùm conjecturis attingebant, ausi sunt asserere; quibus sensim postea ipsimet integram adhibentes fidem, atque illas cum veris & evidentibus sine discrimine permiscentes, nihil tandem concludere potuerunt, quod non ex aliquâ ejusmodi propositione pendere videretur, ac proinde quod non esset incertum.

AT10.368Ama bundan böyle aynı yanılgıya düşmemek için burada, aldanma korkusu olmadan şeylerin bilgisine ulaşabileceğimiz bütün anlayış eylemlerimizi gözden geçiriyoruz. Bunlardan yalnız ikisi kabul edilir: sezgi ve istikra.

Sezgiden, hislerin değişken tanıklığını ya da kötü birleştiren hayal gücünün aldatıcı yargısını değil, arı ve dikkatli bir zihnin, anladığımız şey hakkında hiçbir kuşku bırakmayacak kadar kolay ve seçik bir kavrayışını anlıyorum. Ya da, aynı şey demek olan, arı ve dikkatli bir zihnin kuşku götürmez kavrayışını; bu kavrayış yalnız aklın ışığından doğar ve daha yalın olduğu için çıkarımın kendisinden de daha kesindir; oysa yukarıda belirttiğimiz gibi çıkarım da insan tarafından kötü yapılamaz. Böylece herkes var olduğunu, düşündüğünü, üçgenin yalnız üç çizgiyle, kürenin tek bir yüzeyle sınırlandığını ve benzeri şeyleri zihniyle sezebilir. Bu türden şeyler çoğu kişinin fark ettiğinden çok daha fazladır; çünkü insanlar zihinlerini bu kadar kolay şeylere çevirmeye tenezzül etmezler.

AT10.368

Sed ne deinceps in eumdem errorem delabamur, hic recensentur omnes intellectus nostri actiones, per quas ad rerum cognitionem absque vllo deceptionis metu possimus pervenire: admittunturque tantùm duae, intuitus scilicet & inductio. Per intuitum intelligo, non fluctuantem sensuum fidem, vel malè componentis imaginationis judicium fallax; sed mentis purae & attentae tam facilem distinctumque conceptum, vt de eo, quod intelligimus, nulla prorsus dubitatio relinquatur; seu, quod idem est, mentis purae & attentae non dubium conceptum, qui à solâ rationis luce nascitur, & ipsâmet deductione certior est, quia simplicior, quam tamen etiam ab homine malè fieri non posse suprà notavimus. Ita vnusquisque animo potest intueri, se existere, se cogitare, triangulum terminari tribus lineis tantùm, globum vnicâ superficie, & similia, quae longè plura sunt quàm plerique animadvertunt, quoniam ad tam facilia mentem convertere dedignantur.

AT10.369Kaldı ki sezgi kelimesinin yeni kullanımı ya da ilerde aynı biçimde gündelik anlamlarından uzaklaştırmak zorunda kalacağım başka kelimeler kimseyi rahatsız etmesin diye burada genel olarak şunu belirtiyorum: Her bir kelimenin son zamanlarda okullarda nasıl kullanıldığını hiç düşünmüyorum; çünkü aynı adları kullanıp bambaşka şeyler kastetmek çok zor olurdu. Yalnızca her kelimenin Latincede ne anlama geldiğine bakıyorum; böylece uygun kelimeler eksik olduğunda, bana en elverişli görünen kelimeleri kendi anlamıma aktarıyorum.

Sezginin bu apaçıklığı ve kesinliği yalnız tek tek önermeler için değil, her türlü akıl yürütme için de gereklidir. Örneğin şu sonucu ele alalım: 2 ve 2, 3 ve 1 ile aynı şeyi meydana getirir. Burada yalnız 2 ile 2'nin 4 ettiğini ve 3 ile 1'in de 4 ettiğini sezmek değil, ayrıca bu iki önermeden üçüncüsünün zorunlu olarak çıktığını da sezmek gerekir.

Bu durumda, sezginin yanına burada çıkarımla gerçekleşen başka bir bilme tarzını niçin eklediğimiz kuşku konusu olabilir. Çıkarımdan, kesin olarak bilinen başka birtakım şeylerden zorunlu olarak çıkan her şeyi anlıyoruz. Ama bunu böyle yapmak gerekiyordu; çünkü birçok şey, kendileri apaçık olmasa da, yalnızca doğru ve bilinen ilkelerden, her birini açıkça sezen düşüncenin sürekli ve hiçbir yerde kesintiye uğramayan bir hareketiyle çıkarıldıkları için kesin olarak bilinir. Tıpkı uzun bir zincirin son halkasının ilk halkaya bağlı olduğunu bilmemiz gibi: Bu bağlantının dayandığı aradaki bütün halkaları tek ve aynı göz bakışıyla görmesek de, onları sırayla gözden geçirmiş ve her birinin, ilkinden sonuncusuna kadar, yanındakilere tutunduğunu hatırlıyor olmamız yeter. Demek ki burada zihnin sezgisini kesin çıkarımdan şu bakımdan ayırıyoruz: Çıkarımda bir hareket ya da bir ardışıklık kavranır, sezgide kavranmaz; ayrıca çıkarım için, sezgi için gereken türden şimdiki bir apaçıklık gerekmez, o kesinliğini daha çok bir bakıma bellekten alır. Buradan şu sonuç çıkar: İlk ilkelerden doğrudan çıkan önermelerin, farklı açılardan bakıldığında, kimi zaman sezgiyle, kimi zaman çıkarımla bilindiği söylenebilir; ilk ilkelerin kendileri ise yalnız sezgiyle, uzak sonuçlar ise ancak çıkarımla bilinir.

İlme giden en kesin iki yol bunlardır; zihin yönünden bundan fazlası kabul edilmemeli, öteki bütün yollar şüpheli ve yanılgılara açık diye reddedilmelidir. Bu, ilahî yolla vahyedilmiş şeylerin her bilgiden daha kesin olduğuna inanmamıza engel değildir; çünkü onlara inanç, karanlık şeylerle ilgili olduğu için, zihnin değil iradenin bir edimidir. Bu inancın anlayışta herhangi bir temeli varsa da, belki bir gün daha ayrıntılı göstereceğimiz gibi, bu temeller her şeyden önce sözü edilen iki yoldan biriyle bulunabilir ve bulunmalıdır.

AT10.369

Caeterùm ne qui fortè moveantur vocis intuitûs novo vsu, aliarumque, quas eodem modo in sequentibus cogar à vulgari significatione removere, hic generaliter admoneo, me non planè cogitare, quomodo quaeque vocabula his vltimis temporibus fuerint in scholis vsurpata, quia difficillimum foret ijsdem nominibus vti, & penitùs diversa sentire; sed me tantùm advertere, quid singula verba Latinè significent, vt, quoties propria desunt, illa transferam ad meum sensum, quae mihi videntur aptissima. At verò haec intuitûs evidentia & certitudo, non ad solas enuntiationes, sed etiam ad quoslibet discursus requiritur. Nam, exempli gratiâ, sit haec consequentia: 2 & 2 efficiunt idem quod 3 & 1; non modò intuendum est 2 & 2 efficere 4, & 3 & 1 efficere quoque 4, sed insuper ex his duabus propositionibus tertiam illam necessariò concludi. Hinc jam dubium esse potest, quare, praeter intuitum, hic alium adjunximus cognoscendi modum, qui fit per deductionem: per quam intelligimus, illud omne quod ex quibusdam alijs certò cognitis necessariò concluditur. Sed hoc ita faciendum fuit, quia plurimae res certò sciuntur, quamvis non ipsae sint evidentes, modò tantùm à veris cognitisque principijs deducantur per continuum & nullibi interruptum cogitationis motum singula perspicuè intuentis: non aliter quàm longae alicujus catenae extremum annulum cum primo connecti cognoscimus, etiamsi vno eodemque oculorum intuitu non omnes intermedios, à quibus dependet illa connexio, contemplemur, modò illos perlustraverimus successivè, & singulos proximis à primo ad vltimum adhaerere recordemur. Hic igitur mentis intuitum à deductione certâ distinguimus ex eo, quod in hac motus sive successio quaedam concipiatur, in illo non item; & praeterea, quia ad hanc non necessaria est praesens evidentia, qualis ad intuitum, sed potiùs à memoriâ suam certitudinem quodammodo mutuatur. Ex quibus colligitur, dici posse illas quidem propositiones, quae ex primis principijs immediatè concluduntur, sub diversâ consideratione, modò per intuitum, modò per deductionem cognosci; ipsa autem prima principia, per intuitum tantùm; & contrà remotas conclusiones, non nisi per deductionem. Atque hae duae viae sunt ad scientiam certissimae, neque plures ex parte ingenii debent admitti, sed aliae omnes vt suspectae erroribusque obnoxiae rejiciendae sunt; quod tamen non impedit quominus illa, quae divinitus revelata sunt, omni cognitione certiora credamus, cùm illorum fides, quaecumque est de obscuris, non ingenii actio sit, sed voluntatis; & si quae in intellectu habeat fundamenta, illa omnium maximè per alterutram ex vijs jam dictis inveniri possint & debeant, vt aliquando fortasse fusiùs ostendemus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…