Kavram
Intuitus
- Yunanca
- νόησις (noesis)
- Latince
- intuitus; intueri
- Almanca
- Intuition
- Fransızca
- intuition
- İngilizce
- intuition
- Türkçe
- sezgi; sezmek
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik Latincede bakış, bakıp görme. Descartes'ta: "hislerin değişken tanıklığı ya da kötü birleştiren hayal gücünün aldatıcı yargısı değil, arı ve dikkatli bir zihnin, anladığımız şey hakkında hiçbir kuşku bırakmayacak kadar kolay ve seçik kavrayışı"; yalnız aklın ışığından doğar ve çıkarımdan (deductio) daha kesindir (Regulae III). Var olduğumuzu, düşündüğümüzü, üçgenin üç çizgiyle sınırlandığını sezeriz. Çıkarımdan farkı: sezgide hareket ya da ardışıklık yoktur ve şimdiki apaçıklık gerekir; çıkarım kesinliğini bir bakıma bellekten alır. İlk ilkeler yalnız sezgiyle bilinir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | İlkeleri kavrayan nous | İkinci Analitikler II 19 |
| 14. yy | Ockham | notitia intuitiva: şeyin var olup olmadığını bildiren dolaysız bilgi | Ordinatio, Prologus q. 1 |
| y. 1628 | Descartes | Arı ve dikkatli zihnin kuşkusuz kavrayışı; çıkarımla birlikte ilme giden iki yoldan biri | Zihnin Yönetimi İçin Kurallar III, XI |
| 1781 | Kant | Anschauung: nesneyle dolaysız ilişki, insanda yalnız hissî | intuitio |
Dönüşüm: Descartes'ta akla ait olan sezgi, Kant'ta insan için yalnız hissî olabilen görüye dönüşür; entelektüel görü insana yasaklanır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | νόησις (noesis) | İlkelerin aracısız kavranışı (Aristoteles, İkinci Analitikler II 19: nous). |
| Latince | intuitus; intueri | in-tueri "bakmak, gözünü dikmek". Descartes kelimeyi bilerek okul kullanımından ayırıp Latincedeki asıl anlamına, "bakış"a döndürür (Regulae III). |
| Almanca / Fransızca | Intuition / intuition | |
| İngilizce | intuition |
Türkçe karşılığı
sezgi; sezmek. Descartes'ta "sezgi" bir iç doğuş ya da duygu değil, arı ve dikkatli zihnin kuşku bırakmayan kavrayışıdır. Kant'ın Anschauung'u için bağlayıcı karşılık "görü"dür (intuitio); iki terim karıştırılmamalıdır.
"Görü" Kant'ta hissî, tekil ve dolaysız temsil içindir; Descartes'ın intuitus'u ise akla aittir ve hislerin tanıklığına açıkça karşıdır. Bu yüzden Descartes metinlerinde "sezgi" seçilmiştir; okur bunu romantik "sezgi" anlamında değil, zihnin bir bakışta apaçık kavrayışı olarak okumalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Regulae III) açılmış nottur. Aristoteles ve Ockham atıfları metinle karşılaştırılmadan verilmiştir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: sezebileceğimiz
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.