İçeriğe geç

Kavram

Intuitus

Yunanca
νόησις (noesis)
Latince
intuitus; intueri
Almanca
Intuition
Fransızca
intuition
İngilizce
intuition
Türkçe
sezgi; sezmek

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Latincede bakış, bakıp görme. Descartes'ta: "hislerin değişken tanıklığı ya da kötü birleştiren hayal gücünün aldatıcı yargısı değil, arı ve dikkatli bir zihnin, anladığımız şey hakkında hiçbir kuşku bırakmayacak kadar kolay ve seçik kavrayışı"; yalnız aklın ışığından doğar ve çıkarımdan (deductio) daha kesindir (Regulae III). Var olduğumuzu, düşündüğümüzü, üçgenin üç çizgiyle sınırlandığını sezeriz. Çıkarımdan farkı: sezgide hareket ya da ardışıklık yoktur ve şimdiki apaçıklık gerekir; çıkarım kesinliğini bir bakıma bellekten alır. İlk ilkeler yalnız sezgiyle bilinir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles İlkeleri kavrayan nous İkinci Analitikler II 19
14. yy Ockham notitia intuitiva: şeyin var olup olmadığını bildiren dolaysız bilgi Ordinatio, Prologus q. 1
y. 1628 Descartes Arı ve dikkatli zihnin kuşkusuz kavrayışı; çıkarımla birlikte ilme giden iki yoldan biri Zihnin Yönetimi İçin Kurallar III, XI
1781 Kant Anschauung: nesneyle dolaysız ilişki, insanda yalnız hissî intuitio

Dönüşüm: Descartes'ta akla ait olan sezgi, Kant'ta insan için yalnız hissî olabilen görüye dönüşür; entelektüel görü insana yasaklanır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca νόησις (noesis) İlkelerin aracısız kavranışı (Aristoteles, İkinci Analitikler II 19: nous).
Latince intuitus; intueri in-tueri "bakmak, gözünü dikmek". Descartes kelimeyi bilerek okul kullanımından ayırıp Latincedeki asıl anlamına, "bakış"a döndürür (Regulae III).
Almanca / Fransızca Intuition / intuition
İngilizce intuition

Türkçe karşılığı

sezgi; sezmek. Descartes'ta "sezgi" bir iç doğuş ya da duygu değil, arı ve dikkatli zihnin kuşku bırakmayan kavrayışıdır. Kant'ın Anschauung'u için bağlayıcı karşılık "görü"dür (intuitio); iki terim karıştırılmamalıdır.

"Görü" Kant'ta hissî, tekil ve dolaysız temsil içindir; Descartes'ın intuitus'u ise akla aittir ve hislerin tanıklığına açıkça karşıdır. Bu yüzden Descartes metinlerinde "sezgi" seçilmiştir; okur bunu romantik "sezgi" anlamında değil, zihnin bir bakışta apaçık kavrayışı olarak okumalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Çeviri sırasında (Regulae III) açılmış nottur. Aristoteles ve Ockham atıfları metinle karşılaştırılmadan verilmiştir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: sezebileceğimiz

Metinlerde işaretlendiği yerler

1 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.