Descartes · Felsefenin İlkeleri
Dördüncü Kısım. Dünya Üzerine › I. Şeylerin gerçek tabiatlarını… – XCI. Deniz suyu damlalarında, çü…
AT8.201I. Şeylerin gerçek tabiatlarını açıklamak için daha önce kullandığımız yanlış hipotezi korumak gerekir.
Bu görünür dünyanın cisimlerinin bir zaman yukarıda anlatılan biçimde meydana geldiğine inanılmasını istemesem de (bunu önceden yeterince belirttim), Dünya üzerinde görünen şeyleri açıklamak için aynı hipotezi yine de korumam gerekiyor. Amacım şudur: Umduğum gibi, bütün tabiî şeylerin sebeplerinin başka hiçbir yolla değil, ancak bu yolla verilebileceğini sonunda açıkça gösterirsem, bundan haklı olarak şu sonuç çıkarılsın: Bu şeylerin tabiatı, böyle meydana gelmiş olsalardı sahip olacakları tabiattan başka değildir.
II. Bu hipoteze göre Dünya nasıl meydana geldi.
Öyleyse üzerinde yaşadığımız bu Dünya'nın bir zaman, tıpkı Güneş gibi, yalnız birinci unsurun maddesinden oluştuğunu düşünelim; Güneş'ten çok daha küçük olsa da, çevresinde, merkezinde durduğu geniş bir girdap bulunduğunu varsayalım. Ama birinci unsurun bu maddesinin yivli parçacıkları ve en ince olmayan başka ufak parçaları birbirine yapışıp böylece üçüncü unsurun maddesine dönüşünce, bunlardan önce Dünya'nın yüzeyinde ışık geçirmez lekeler meydana geldi; bunlar, Güneş'in çevresinde durmadan oluşup dağıldığını gördüğümüz lekelere benziyordu.
[I. Falsam hypothesim, qua jam ante usi sumus, esse retinendam, ad veras rerum naturas explicandas.] PRINCIPIORUM PHILOSOPHIAE PARS QUARTA. De Terra. Etsi credi nolim, corpora hujus mundi adspectabilis genita unquam fuisse illo modo qui supra descriptus est, ut jam satis praemonui, debeo tamen eandem hypothesim adhuc retinere, ad ea quae supra Terram apparent explicanda; ut tandem si, quemadmodum spero, clare ostendam causas omnium rerum naturalium hac via, non autem ulla alia, dari posse, inde merito concludatur, non aliam esse earum naturam, quam si tali modo genitae essent. [II. Quae sit generatio Terrae, secundum istam hypothesim.] Fingamus itaque Terram hanc, quam incolimus, fuisse olim ex sola materia primi elementi conflatam, instar Solis, quamvis ipso esset multo minor; et vastum vorticem circa se habuisse, in cujus centro consistebat: sed, cum particulae striatae, aliaeque non omnium minutissimae minutiae istius materiae primi elementi, sibi mutuo adhaererent, sicque in materiam tertii elementi verterentur, ex iis primo maculas opacas in Terrae superficie genitas esse, similes iis quas videmus circa Solem assidue generari ac dissolvi.
AT8.202Sonra bu lekelerin sürekli dağılmasından geriye kalan üçüncü unsur parçacıkları komşu göğe yayıldı ve zamanla orada büyük bir hava, yani esir kütlesi oluşturdu. Nihayet bu esir çok büyüyünce, Dünya'nın çevresinde oluşan daha yoğun lekeler onu bütünüyle sarıp karanlığa gömdü. Bu lekeler artık dağılamadığı, belki pek çoğu üst üste bindiği ve aynı zamanda Dünya'yı içine alan girdabın kuvveti azaldığı için, Dünya sonunda lekelerle ve sarıldığı bütün havayla birlikte, merkezinde Güneş'in bulunduğu daha büyük bir girdaba düştü.
III. Dünya'nın üç bölgeye ayrılması ve birincisinin tasviri.
Şimdi Dünya'yı Güneş'e doğru henüz böyle düşmemiş, ama biraz sonra düşecek hâlde düşünürsek, onda birbirinden çok farklı üç bölge ayırt ederiz. Bunların birincisi ve en içte olanı I, yalnız birinci unsurun maddesini içeriyor gibidir. Bu madde orada Güneş'tekinden başka türlü hareket etmez, başka bir tabiatta da değildir; yalnız belki daha az saftır, çünkü Güneş'te durmadan lekelere geçip giden şey, buradan aynı biçimde atılamaz. Gerçekten de bundan, Dünya cisminin aşırı katılığı yüzünden Güneş'e şimdiki kadar yakın kalamayacağı sonucu çıkacakmış gibi görünmeseydi, bütün I mekânının artık hemen yalnız üçüncü unsurun maddesiyle dolu olduğuna kolayca kanardım.
Deinde particulas tertii elementi, quae ex continua istarum macularum dissolutione remanebant, per caelum vicinum diffusas, magnam ibi molem aeris, sive aetheris, successu temporis composuisse; ac denique, postquam iste aether valde magnus fuit, densiores maculas, circa Terram genitas, eam totam contexisse atque obtenebrasse. Cumque ipsae non possent amplius dissolvi, ac forte permultae sibi mutuo incumberent, simulque vis vorticis Terram continentis minueretur, tandem ipsam, una cum maculis et toto aere quo involvebatur, in alium majorem vorticem, in cujus centro est Sol, delapsam esse. [III. Distinctio Terrae in tres regiones: et primae descriptio.] Nunc vero, si consideremus illam nondum ita versus Solem delapsam, sed paulo post delapsuram, tres in ea regiones valde diversas dignoscemus. Harum prima et intima I continere tantum videtur materiam primi elementi, se ibi non alia ratione quam in Sole commoventis, nec alterius naturae, nisi quod forte sit minus pura; quia quod assidue ex Sole in maculas abit, non ita potest ex ea expurgari. Et sane idcirco mihi facile persuaderem, jam totum spatium I sola fere materia tertii elementi plenum esse, nisi inde sequi videretur, corpus Terrae non posse manere tam vicinum Soli, quam nunc est, propter nimiam suam soliditatem.
AT8.203IV. İkincisinin tasviri.
Ortadaki M bölgesini bütünüyle çok ışık geçirmez ve yoğun bir cisim kaplar. Bu cisim birbirine eklenmiş çok ufak parçacıklardan oluştuğu için (bu parçacıklar önceden birinci unsura aitti), onda ancak yukarıda anlatılan yivli parçacıklara ve birinci unsurun geri kalan maddesine geçit verebilecek kadar küçük geçitler kalmış görünür.
Güneş'in lekelerinde deneyim de bunu doğrular. Bu lekeler bu M cismiyle aynı tabiattadır, yalnız çok daha ince ve seyrektir; yine de ışığın geçmesine engel olurlar. Geçitleri ikinci unsurun küreciklerini alacak kadar geniş olsaydı, buna pek güçleri yetmezdi. Çünkü bu geçitler başlangıçta akışkan ya da yumuşak bir maddede oluştuğundan, şüphesiz ışığın etkisine engel olmayacak kadar düz ve pürüzsüz de olurlardı.
V. Üçüncüsünün tasviri.
Ama Dünya'nın bu iki iç bölgesi bizi pek ilgilendirmez, çünkü oralara hiç kimse sağ olarak varmamıştır. Geriye yalnız üçüncüsü kalıyor; çevremizde bulunan bütün cisimlerin ondan doğabileceğini ileride göstereceğiz. Şimdilik bu bölgede, çevrelerinde çok miktarda gök maddesi bulunan üçüncü unsur parçacıklarının büyük bir yığınından başka bir şey olmadığını varsayıyoruz. Bu parçacıkların iç tabiatı, meydana geliş tarzlarından anlaşılabilir.
VI. Bu üçüncü bölgedeki üçüncü unsur parçacıkları oldukça büyük olmalıdır.
Şöyle ki: Bu parçacıklar, birinci unsurun birbirine eklenmiş çok ufak kırıntılarından oluşan lekelerin dağılmasından doğduğu için, her biri bu türden pek çok kırıntıdan oluşmalı ve çevresinde hareket eden ikinci unsur küreciklerinin hücumuna dayanacak kadar büyük olmalıdır; çünkü buna dayanamayanlar yeniden birinci ya da ikinci unsura çözülmüştür.
[IV. Descriptio secundae.] Media regio M tota occupatur a corpore valde opaco et denso: cum enim hoc corpus factum sit ex particulis minutissimis (utpote quae prius ad primum elementum pertinebant), sibi invicem adjunctis, nulli videntur in eo meatus relicti esse, nisi tam exigui, ut solis illis particulis striatis supra descriptis, ac reliquae materiae primi elementi, transitum praebere possint. Hocque experientia testatur in maculis Solis, quae cum sint ejusdem naturae atque hoc corpus M, nisi quod sint multo tenuiores et rariores, transitum tamen luminis impediunt; quod vix possent, si earum meatus essent satis lati ad globulos secundi elementi admittendos. Cum enim isti meatus initio in materia fluida vel molli formati sint, haud dubie essent etiam satis recti et laeves ad actionem luminis non impediendam. [V. Descriptio tertiae.] Sed istae duae interiores Terrae regiones parum ad nos spectant, quia nemo unquam ad ipsas vivus accessit. Sola tertia superest, ex qua omnia corpora quae hic circa nos reperiuntur, oriri posse deinceps ostendemus. Nunc autem nihil adhuc aliud in ipsa esse supponimus, quam magnam congeriem particularum tertii elementi, multum materiae caelestis circa se habentium, quarum intima natura ex modo, quo genitae sunt, potest agnosci. [VI. Particulas tertii elementi, quae sunt in hac tertia regione, esse debere satis magnas.] Nempe, cum ortae sint ex dissolutione macularum, quae minutissimis primi elementi ramentis, sibi mutuo adjunctis, constabant: unaquaeque ex plurimis istiusmodi ramentis componi debet, atque esse satis magna, ut impetum globulorum secundi elementi, circa se motorum, sustineat; quia quaecunque id non potuerunt, rursus in primum vel in secundum elementum sint resolutae.
AT8.204VII. Bu parçacıklar birinci ve ikinci unsur tarafından değiştirilebilir.
Ama bu parçacıklar bir bütün olarak ikinci unsurun küreciklerine direnseler de, oluştukları kırıntılar tek tek bu küreciklere yol verdiği için, küreciklerin çarpmasıyla her zaman bir ölçüde değişebilirler.
VIII. Bu parçacıklar ikinci unsurun küreciklerinden büyüktür, ama onlardan daha az katı ve daha az çalkantılıdır.
Birinci unsurun bu kırıntılarının çeşitli şekilleri olduğundan, üçüncü unsurun bu parçacıklarından her birini oluşturmak için pek çoğu bir araya gelirken, aralarında, yalnız yine birinci unsurun en ince maddesinin geçebileceği pek çok dar geçit bırakmayacak kadar uygun biçimde birleşemezdi. Bu yüzden bu parçacıklar gök küreciklerinden çok daha büyük olsalar da, onlar kadar katı olamaz, onlar kadar çalkantıya da elverişli olamazlar. Şekillerinin çok düzensiz ve harekete bu küreciklerin küre şeklinden daha az elverişli olması da buna katkıda bulunur. Çünkü bu parçacıkları oluşturan kırıntılar sayısız farklı biçimde birleşmiş olduğundan, parçacıkların büyüklükçe, katılıkça ve şekilce birbirinden çok farklı olduğu ve hemen hepsinin şeklinin pek düzensiz olduğu sonucu çıkar.
IX. Bu parçacıklar başlangıçta Dünya'nın çevresinde üst üste binmişti.
Burada şunu belirtmek gerekir: Dünya sabit yıldızlar gibi kendine ait girdabında dönüp henüz Güneş'e doğru düşmemişken, onu saran üçüncü unsur parçacıkları birbirinden ayrı olsalar da gökte gelişigüzel oraya buraya saçılmış değildi; hepsi M küresinin çevresinde toplanmış, biri ötekinin üzerine binmişti. Çünkü bu parçacıkları I merkezine doğru, onlardan daha büyük bir çalkantı kuvvetine sahip olup bu merkezden uzaklaşmaya çabalayan ikinci unsur kürecikleri itiyordu.
[VII. Ipsas a primo et secundo elemento posse immutari.] Verumenimvero, quamvis illae globulis secundi elementi totae resistant, quia tamen singula ramenta ex quibus sunt conflatae ipsis cedunt, semper eorum occursu nonnihil possunt immutari. [VIII. Esse majores globulis secundi elementi, sed iisdem esse minus solidas et minus agitatas.] Cumque ramenta ista primi elementi varias habeant figuras, non potuerunt plurima simul tam apte conjungi, ad unamquamque ex istis particulis tertii elementi componendam, quin multos angustissimos meatus, soli subtilissimae materiae ejusdem primi elementi permeabiles, in illa relinquerent; unde fit, ut quamvis hae particulae sint multo majores quam globuli caelestes, non possint tamen esse tam solidae, nec tantae agitationis capaces. Ad quod etiam facit, quod figuras habeant valde irregulares, et ad motum minus aptas, quam sint sphaericae istorum globulorum. Cum enim ramenta ex quibus componuntur, innumeris modis diversis conjuncta sint, inde sequitur ipsas et magnitudine et soliditate et figuris plurimum ab invicem differre, ac fere omnes earum figuras esse admodum irregulares. [IX. Eas ab initio sibi mutuo incubuisse circa Terram.] Hicque notandum est, quandiu Terra instar fixarum in peculiari suo vortice versata est, necdum versus Solem delapsa erat, istas particulas tertii elementi, quae ipsam involvebant, quamvis a se invicem essent disjunctae, non tamen hinc inde per caelum temere sparsas fuisse, sed omnes circa sphaeram M conglobatas, unas aliis incubuisse; quia pellebantur versus centrum I a globulis secundi elementi, qui, majorem ipsis vim agitationis habentes, ab eo centro recedere conabantur.
AT8.205X. Bu parçacıkların çevresinde, birinci ve ikinci unsurun maddesiyle dolu çeşitli aralıklar kalmıştır.
Şunu da belirtmek gerekir: Bu parçacıklar böyle üst üste binseler de, çevrelerinde pek çok aralık bırakmayacak kadar uygun biçimde birleşmiş değildi; bu aralıkları yalnız birinci unsurun maddesi değil, ikinci unsurun kürecikleri de dolduruyordu. Bu sonuç zorunlu olarak şundan çıkıyordu: Parçacıkların şekilleri çok düzensiz ve çeşitliydi, birbirlerine de hiçbir düzen gözetmeden eklenmişlerdi.
XI. İkinci unsurun kürecikleri başlangıçta Dünya'nın merkezine ne kadar yakınsa o kadar küçüktü.
Bundan başka şunu belirtmek gerekir: Bu parçacıklara karışmış kürecikler arasında alttakiler üsttekilerden biraz küçüktü; tıpkı yukarıda Güneş'in yakınındaki küreciklerin Güneş'e yaklaştıkça derece derece küçüldüğünün gösterilmesi gibi. Üstelik bütün bu kürecikler, bugün Güneş'in çevresinde Merkür küresinin altında bulunanlardan büyük değildi; Güneş Dünya'nın hiçbir zaman olmadığı kadar büyük olduğu için belki daha da küçüktüler. Dolayısıyla şimdi burada, çevremizde bulunan küreciklerden de küçüktüler; çünkü bunlar Güneş'ten daha uzak oldukları için Merkür küresinin altındakilerden büyüktür.
XII. Aralarındaki geçitler de daha dardı.
Şunu da belirtmek gerekir: Bu kürecikler, üçüncü unsurun parçacıkları arasında kendi büyüklüklerinin ölçüsüne uygun yollar korumuştu; öyle ki biraz daha büyük başka kürecikler bu yollardan o kadar kolay geçemezdi.
[X. Varia circa ipsas intervalla materia primi et secundi elementi relicta esse.] Notandum etiam, quamvis sibi mutuo sic incumberent, non tam apte tamen simul junctas fuisse, quin permulta intervalla circa se relinquerent, quae non modo a materia primi elementi, sed etiam a globulis secundi occupabantur: hoc enim sequi debuit ex eo, quod figuras haberent valde irregulares ac diversas, et sine ordine unae aliis adjunctae essent. [XI. Globulos secundi elementi, eo minores initio fuisse, quo centro Terrae viciniores.] Notandum praeterea inferiores ex globulis, qui particulis istis immisti erant, paullo minores fuisse quam superiores: eodem modo quo supra ostensum est, eos qui prope Solem versantur, gradatim esse minores, prout ei sunt viciniores. Ac etiam istos omnes globulos non majores fuisse, quam jam illi sint qui reperiuntur circa Solem, infra sphaeram Mercurii; sed forte fuisse minores, quia Sol major est, quam fuerit unquam Terra; et proinde ipsos minores etiam fuisse, quam nunc ii sint, qui hic circa nos versantur. Hi enim superant illos, qui sunt infra sphaeram Mercurii, quoniam a Sole sunt remotiores. [XII. Meatusque inter ipsas habuisse angustiores.] Et notandum istos globulos, vias sibi retinuisse inter particulas tertii elementi, ad mensuram suae magnitudinis accommodatas: ita ut non tam facile alii globuli paullo majores per easdem transire possent.
AT8.206XIII. Daha kaba parçacıklar her zaman daha incelerin altında değildi.
Son olarak şunu belirtmek gerekir: O zaman çoğu kez üçüncü unsurun bu parçacıklarından daha büyük ve daha katı olanların altında daha küçük ve daha ince başka parçacıklar bulunurdu. Çünkü bunlar Dünya'nın ekseni çevresinde yalnız tekdüze bir hareketle dönüyor ve şekillerinin düzensizliği yüzünden kolayca birbirine yapışıyordu. Her biri ne kadar katı ve kaba idiyse, çevredeki ikinci unsur kürecikleri tarafından merkeze doğru o kadar büyük bir kuvvetle itilse de, daha katı olanlar daha az katı olanların arasından sıyrılıp onların altına her zaman inemiyordu; çoğu kez ilk oluştukları sırada edindikleri dizilişi koruyorlardı.
XIV. Dünya'nın üçüncü bölgesinde çeşitli cisimlerin ilk oluşumu.
Sonra Dünya küresi, bu üç bölgeye ayrılmış olarak Güneş'e doğru düşünce (daha önce içinde bulunduğu girdap yok olmuştu), bundan iç ve orta bölgesinde büyük bir değişiklik doğamadı; ama dış bölgede önce iki, sonra üç, ardından dört ve daha fazla farklı cismin ayrışması gerekti.
XV. Bu cisimleri meydana getiren etkiler; önce gök küreciklerinin genel hareketi.
Bu cisimlerin oluşumunu biraz sonra açıklayacağım; ama buna girişmeden önce, bu oluşumun bağlı olduğu üç dört başlıca etkiyi burada incelemek gerekiyor. Birincisi, genel olarak bakıldığında gök küreciklerinin hareketidir; ikincisi ağırlık, üçüncüsü ışık, dördüncüsü de sıcaklık. Gök küreciklerinin genel hareketinden, onların sürekli çalkantısını anlıyorum. Bu çalkantı o kadar büyüktür ki kürecikleri yalnız Güneş'in çevresinde yıllık, Dünya'nın çevresinde günlük hareketle taşımaya değil, bu arada onları başka pek çok biçimde hareket ettirmeye de yeter. Bu kürecikler hangi yöne doğru böyle hareket etmeye başlarsa, sonra ellerinden geldiğince düz çizgiler boyunca ya da düz çizgilerden olabildiğince az sapan çizgiler boyunca devam ederler. Bu yüzden Dünya'nın üçüncü bölgesindeki bütün cisimleri oluşturan üçüncü unsur parçacıklarına karışmış olan gök kürecikleri bu cisimlerde çeşitli sonuçlar doğurur; bunların başlıca üçünü burada belirteceğim.
[XIII. Non semper crassiores, tenuioribus inferiores fuisse.] Notandum denique tunc frequenter accidisse, ut majores et solidiores ex istis particulis tertii elementi, alias minores et tenuiores sub se haberent, quia, cum uniformi tantum motu circa Terrae axem volverentur, atque ob irregularitates suarum figurarum sibi mutuo facile adhaererent, etsi unaquaeque, quo solidior et crassior erat, eo majori vi a globulis secundi elementi circumjacentibus versus centrum pelleretur, non tamen semper poterant solidiores se a minus solidis ita extricare, ut infra ipsas descenderent; sed non raro eundem ordinem, quem cum primum formarentur obtinuerant, retinebant. [XIV. De prima formatione diversorum corporum, in tertia Terrae regione.] Cum autem postea globus Terrae, in tres istas regiones distinctus, versus Solem devolutus est (vortice scilicet in quo antea erat absumto), non magna quidem mutatio in intima et media ejus regione potuit inde oriri; sed quantum ad exteriorem, primum duo, deinde tria, postmodum quatuor, et plura alia corpora diversa, in ea distingui debuerunt. [XV. De actionibus, quarum ope ista corpora genita sunt; ac primo de generali globulorum caelestium motu.] Quorum corporum productionem paullo post explicabo; sed priusquam hoc aggrediar, tres quatuorve praecipuae actiones, a quibus pendet, hic sunt considerandae. Prima est globulorum caelestium motus, generaliter spectatus. Secunda, gravitas. Tertia, lumen. Et quarta, calor. Per globulorum caelestium generalem motum, intelligo continuam eorum agitationem, quae tanta est, ut non modo sufficiat ad ipsos motu annuo circa Solem et diurno circa Terram deferendos, sed etiam ad eosdem interea modis aliis quamplurimis agendos. Et quia, in quamcunque partem ita moveri coeperint, pergunt postea quantum possunt, secundum lineas rectas, vel a rectis quam-minimum deflectentes: hinc fit ut hi globuli caelestes, particulis tertii elementi, corpora omnia tertiae Terrae regionis componentibus, immisti, varios in iis effectus producant, quorum tres praecipuos hic notabo.
AT8.207XVI. Bu birinci etkinin birinci sonucu: cisimleri saydam kılar.
Birinci sonuç şudur: Gök kürecikleri, yeryüzündeki cisimlerden sıvı olan ve küreciklerin çevrelerinde her yöne gidebileceği kadar ince üçüncü unsur parçacıklarından oluşan bütün cisimleri saydam kılar. Çünkü bu cisimlerin geçitlerinde durmadan oraya buraya hareket ettikleri ve parçacıklarının yerini değiştirecek kuvvete sahip oldukları için, bu cisimlerde kendilerine kolayca düz ya da düze denk, dolayısıyla ışığın etkisini iletmeye elverişli yollar açarlar. Nitekim deneyimle de görürüz ki, yeryüzünde saf olup ince parçacıklardan oluşan, saydam olmayan hiçbir sıvı yoktur. Cıvaya gelince, onun parçacıkları ikinci unsurun küreciklerini her yerde çevrelerine alamayacak kadar kabadır. Mürekkebe, süte, kana ve benzerlerine gelince, bunlar saf sıvılar değildir; içlerine sert cisimlerin pek çok ince tozu karışmıştır. Sert cisimlere gelince, şu gözlenebilir: Oluşurken ve henüz sıvıyken saydam olan ve parçaları, henüz birbirine yapışmadıkları sırada çevrelerinde hareket eden gök maddesi küreciklerinin onları koyduğu konumu koruyan cisimlerin hepsi saydamdır. Buna karşılık parçacıkları, içlerine karışmış gök küreciklerinin hareketine uymayan bir dış kuvvetle birleştirilip birbirine bağlanmış cisimlerin hepsi ışık geçirmez. Çünkü bu cisimlerde de gök küreciklerinin durmadan oraya buraya koştuğu pek çok geçit kalmış olsa da, bu geçitler çeşitli yerlerde kesilip kapandığından, ancak düz ya da düze denk yollardan iletilen ışığın etkisini iletmeye elverişli olamazlar.
[XVI. De primo hujus primae actionis effectu, quod reddat corpora pellucida.] Primus est, quod pellucida reddant ea omnia corpora terrestria quae liquida sunt, et constant particulis tertii elementi tam tenuibus, ut globuli isti circa ipsas in omnes partes ferantur. Cum enim per istorum corporum meatus hinc inde assidue moveantur, vimque habeant eorum particulas situ mutandi, facile sibi vias rectas, sive rectis aequipollentes, et proinde transferendae actioni luminis idoneas, in illis efformant. Sicque omnino experimur, nullum esse in Terra liquorem purum, et tenuibus particulis constantem, qui non sit pellucidus. Quantum enim ad argentum vivum, crassiores sunt ejus particulae, quam ut globulos secundi elementi ubique circa se admittant; quantum vero ad atramentum, lac, sanguinem, et talia, non sunt liquores puri, sed plurimis pulvisculis durorum corporum inspersi. Et quantum ad corpora dura, observari potest ea omnia esse pellucida, quae dum formabantur et adhuc liquida erant, pellucida fuerunt, quorumque partes retinent eundem situm, in quo positae sunt a globulis materiae caelestis, dum circa ipsas nondum sibi mutuo adhaerentes movebantur. Contra vero illa omnia esse opaca, quorum particulae simul junctae et connexae sunt a vi aliqua externa, motui globulorum caelestium ipsis immistorum non obsequente: quamvis enim multi meatus in his etiam corporibus relicti sint, per quos globuli caelestes hinc inde assidue discurrunt, quia tamen hi meatus variis in locis sunt interrupti et interclusi, transmittendae actioni luminis, quae nonnisi per vias rectas vel rectis aequipollentes defertur, idonei esse non possunt.
AT8.208XVII. Katı ve sert bir cisim ışık ışınlarını geçirmeye yetecek kadar çok geçide nasıl sahip olabilir.
Sert cisimlerin, her yandan gelen ışık ışınlarına geçit vermeye yetecek kadar çok geçide nasıl sahip olabileceğini anlamak için şunu düşünelim: Elmalar ya da yüzeyi pürüzsüz, yeterince büyük başka küreler bir fileye konsun, file de sıkıca çekilip bağlansın; öyle ki elmalar birbirine yapışarak sanki tek bir cisim oluştursun. Bu cisim hangi yöne çevrilirse çevrilsin, içinde geçitler bulunacak; üzerine atılan kurşun bilyeler kendi ağırlıklarının kuvvetiyle bu geçitlerden, düz çizgilere denk çizgiler boyunca, Dünya'nın merkezine doğru kolayca inecektir. Böylece bu cisim saydam, katı ve sert bir cisim görünüşü sunacaktır. Çünkü gök küreciklerinin, ışık ışınlarını içinden geçirdikleri yeryüzü cisimlerinde, kurşun bilyelerin o elmaların arasından indiği geçitlerden daha düz ve daha çok geçit bulması gerekmez.
XVIII. Bu birinci etkinin ikinci sonucu: cisimleri birbirinden ayırır ve sıvıları arıtır.
İkinci sonuç şudur: İki ya da daha çok yeryüzü cisminin, özellikle de sıvıların parçacıkları karmakarışık bir araya geldiğinde, gök kürecikleri bunlardan bazılarını genellikle birbirinden ayırıp farklı cisimlere dönüştürür, bazılarını ise daha iyi karıştırır; onları öyle düzenler ki, bunlardan oluşan sıvının her damlacığı aynı sıvının bütün öteki damlacıklarına tamamen benzer.
Çünkü gök kürecikleri sıvı yeryüzü cisimlerinin geçitlerinde hareket ederken, karşılarına çıkan üçüncü unsur parçacıklarını durmadan yerinden iterler. Bunu, ya bu parçacıkları başka bazı parçacıkların arasına, kendi hareketlerine o öteki parçacıklardan daha fazla direnmeyecekleri biçimde yerleştirip düzenleyinceye kadar ya da, böyle düzenlenemiyorlarsa, onları geri kalanlardan ayırıncaya kadar sürdürürler.
[XVII. Quomodo corpus solidum et durum satis multos meatus habere possit, ad radios luminis transmittendos.] Utque hic intelligatur, quomodo corpora dura satis multos meatus habere possint, ad transitum praebendum radiis luminis, ex quavis parte venientibus, poma, vel alii quivis globi satis magni, et quorum superficies sit laevis, reticulo includantur, eoque arcte constricto, ita ut illa poma, sibi mutuo adhaerentia, unicum quasi corpus componant: in quamcunque partem hoc corpus convertetur, meatus in se continebit, per quos globuli plumbei supra ipsum injecti, versus centrum terrae, vi gravitatis suae facile descendent, secundum lineas rectis aequipollentes; sicque speciem corporis pellucidi, solidi et duri exhibebit. Non enim opus est ut globuli caelestes, magis rectos et plures meatus inveniant in corporibus terrestribus, per quae radios luminis transmittunt, quam sint ii per quos globuli plumbei inter poma illa descendunt. [XVIII. De secundo istius primae actionis effectu: quod una corpora ab aliis secernat, et liquores expurget.] Secundus effectus est, quod cum particulae duorum vel plurium corporum terrestrium, praesertim liquidorum, confuse simul junctae sunt, globuli caelestes quasdam ex ipsis unas ab aliis soleant separare, sicque in varia corpora distinguere, quasdam autem alias accuratius permiscere; ipsasque ita disponere, ut unaquaeque guttula liquoris ex iis conflati, caeteris omnibus ejusdem liquoris guttulis omnino similis exsistat. Quippe, cum globuli caelestes moventur in meatibus corporum terrestrium liquidorum, particulas tertii elementi sibi obvias assidue loco expellunt, donec eas inter aliquas alias ita disposuerint et ordinarint, ut non magis quam istae aliae ipsorum motibus obsistant, vel, cum ita disponi non possunt, donec eas a reliquis segregarint.
AT8.209Nitekim şıradan bazı tortuların yalnız yukarı ve aşağı (bu, ağırlığa ve hafifliğe yorulabilirdi) değil, kabın yanlarına doğru da atıldığını görürüz; tortusundan arınan şarap da, hâlâ çeşitli parçacıklardan oluşsa da, sonra saydam olur, dipte üstte olduğundan daha yoğun ya da daha koyu görünmez. Öteki saf sıvılar için de aynı şey düşünülmelidir.
XIX. Üçüncü sonuç: sıvıların damlalarını yuvarlak kılar.
Gök küreciklerinin üçüncü sonucu şudur: Havada ya da kendilerinden farklı başka bir sıvıda asılı duran su damlalarını ve başka sıvıların damlalarını yuvarlak kılarlar; bunu Meteorlar'da açıklamıştım. Bu gök küreciklerinin su damlasındaki yolları çevredeki havadaki yollarından çok farklıdır ve kürecikler, ellerinden geldiğince, hep düz çizgiler boyunca ya da düze olabildiğince yakın çizgiler boyunca hareket ederler. Dolayısıyla açıktır ki havadaki kürecikler, hareketlerini düz çizgiden olabildiğince az sapan çizgiler boyunca sürdürürken, su damlası tam küre biçimindeyse, başka herhangi bir şekil aldığında olduğundan daha az engellenirler. Çünkü bu damlanın yüzeyinde küre şeklinin dışına taşan bir kısım varsa, havada koşuşan gök kürecikleri ona öteki kısımlardan daha büyük bir kuvvetle çarpar ve böylece onu damlanın merkezine doğru iter. Yüzeyin bir kısmı merkeze öteki kısımlardan daha yakınsa, bu sefer damlanın içindeki gök kürecikleri onu merkezden daha büyük bir kuvvetle dışarı iter. Böylece hepsi damlayı küre biçimli kılmak için birlikte çalışır.
Sic videmus ex musto faeces quasdam, non modo sursum et deorsum (quod gravitati et levitati tribui posset), sed etiam versus vasis latera expelli, vinumque postea defaecatum, quamvis adhuc ex variis particulis constans, esse pellucidum, et non densius aut crassius in imo quam in summo apparere. Idemque de caeteris liquoribus puris est existimandum. [XIX. De tertio effectu: quod liquorum guttas reddat rotundas.] Tertius effectus globulorum caelestium est, quod aquae aliorumve liquorum guttas in aere, aliove liquore ab iis diverso, pendentes, reddant rotundas, ut jam in Meteoris explicui. Cum enim isti globuli caelestes longe alias habeant vias in aquae gutta quam in aere circumjacente, semperque quantum possunt secundum lineas rectas, vel ad rectas quam-proxime accedentes, moveantur: manifestum est illos qui sunt in aere, objectu aqueae guttae minus impediri a motibus suis, secundum lineas a rectis quam-minimum deflectentes, continuandis, si ea sit perfecte sphaerica, quam si quamcunque aliam figuram sortiatur. Si quae enim sit pars in superficie istius guttae, quae ultra figuram sphaericam promineat, majori vi globuli caelestes per aerem discurrentes in illam impingent, quam in caeteras, ideoque ipsam versus centrum guttae protrudent; ac si quae pars ejus, superficiei centro vicinior sit quam reliquae, globuli caelestes, in ipsa gutta contenti, majori vi eam a centro expellent; atque ita omnes ad guttam sphaericam faciendam concurrent.
AT8.210Değme açısı her düz kenarlı açıdan küçüktür ve çember düz çizgiden yalnız bu açıyla ayrılır; bu açı da çemberden başka hiçbir eğride her yerde eşit değildir. Bu yüzden kesindir ki düz bir çizgi, çembere dönüştüğü zamankinden daha eşit biçimde ve her noktasında daha az bükülemez.
XX. Ağırlık denen ikinci etkinin açıklanması.
Ağırlık kuvveti, gök küreciklerinin bu üçüncü etkisinden pek farklı değildir. Bu kürecikler, ayrım gözetmeksizin her yöne gittikleri hareketleri sayesinde her damlanın bütün parçacıklarını merkezine doğru eşit biçimde bastırıp damlayı yuvarlak kılarlar. Aynı şekilde, aynı hareketle, Dünya'nın bütün kütlesi karşılarına çıkıp düz çizgiler boyunca gitmelerini engelleyince, onun bütün parçalarını ortaya doğru iterler. Yeryüzü cisimlerinin ağırlığı buna dayanır.
XXI. Dünya'nın bütün parçaları, yalnız kendi başlarına ele alınırsa, ağır değil hafiftir.
Ağırlığın tabiatını tam olarak anlamak için önce şunu belirtmek gerekir: Dünya'nın çevresinde, Dünya'nın kendi maddesinin kaplamadığı bütün mekânlar boş olsaydı, yani öteki cisimlerin hareketlerine hiçbir şekilde ne engel ne yardım olan bir cisimden başka bir şey içermeselerdi (boşluk adı ancak böyle anlaşılabilir) ve bu arada Dünya kendi hareketiyle yirmi dört saatte ekseni çevresinde dönseydi, onun birbirine pek sıkı bağlı olmayan bütün parçaları oraya buraya, göğe doğru fırlayıp giderdi. Tıpkı dönen bir topacın üzerine kum atılınca kumun hemen ondan uzaklaşıp her yana saçıldığı gibi. Böylece Dünya'ya ağır değil, tersine hafif demek gerekirdi.
Et cum angulus contingentiae, quo solo linea circularis a recta distat, omni angulo rectilineo sit minor, et in nulla linea curva praeterquam in circulari sit ubique aequalis: certum est, lineam rectam nunquam posse magis aequaliter, et minus in unoquoque ex suis punctis inflecti, quam cum degenerat in circularem. [XX. Explicatio secundae actionis, quae gravitas vocatur.] Vis gravitatis a tertia ista globulorum caelestium actione non multum differt. Ut enim illi globuli per solum suum motum, quo sine discrimine quaquaversus feruntur, omnes cujusque guttae particulas versus ejus centrum aequaliter premunt, sicque ipsam guttam faciunt rotundam: ita per eundem motum, totius molis terrae occursu impediti, ne secundum lineas rectas ferantur, omnes ejus partes versus medium propellunt: atque in hoc gravitas corporum terrestrium consistit. [XXI. Omnes Terrae partes, si solae spectentur, non esse graves, sed leves.] Cujus natura ut perfecte intelligatur, notandum est primo, si omnia spatia circa Terram, quae ab ipsius Terrae materia non occupantur, vacua essent, hoc est, si nihil continerent nisi corpus, quod motus aliorum corporum nulla ratione impediret nec juvaret (sic enim tantum intelligi potest vacui nomen), et interim haec terra circa suum axem, spatio viginti quatuor horarum, proprio motu volveretur, fore ut illae omnes ejus partes, quae sibi mutuo non essent valde firmiter alligatae, hinc inde versus caelum dissilirent: eodem modo, quo videre licet, dum turbo gyrat, si arena supra ipsum conjiciatur, eam statim ab illo recedere atque in omnes partes dispergi; et ita Terra non gravis, sed contra potius levis esse dicenda.
AT8.211XXII. Gök maddesinin hafifliği neye dayanır.
Ama böyle bir boşluk olmadığından ve Dünya kendi hareketiyle hareket etmeyip, onu çevreleyen ve bütün gözeneklerine sızan gök maddesi tarafından taşındığından, Dünya hareketsiz bir cisim hükmündedir. Gök maddesi ise, bütünüyle Dünya'yı taşıdığı harekete katıldığı ölçüde ne ağırlık ne hafiflik kuvvetine sahiptir. Ama parçaları bu harekete harcadıklarından daha çok çalkantıya sahip oldukları ve bu yüzden Dünya karşılarına çıkıp hareketlerini düz çizgiler boyunca sürdürmelerini hep engellediği ölçüde, Dünya'dan ellerinden geldiğince hep uzaklaşırlar; hafiflikleri buna dayanır.
XXIII. Dünya'nın bütün parçaları bu gök maddesi tarafından nasıl aşağı itilir ve böylece ağır olur.
İkinci olarak şunu belirtmek gerekir: Gök maddesinin her parçasının Dünya'dan uzaklaşmak için sahip olduğu kuvvet, bu parçalar yükselirken yerine geçtikleri bazı yeryüzü parçalarını altlarına bastırıp itmedikçe sonuç veremez. Çünkü Dünya'nın çevresindeki bütün mekânlar ya yeryüzü cisimlerinin parçacıklarıyla ya da gök maddesiyle doludur ve bu gök maddesinin bütün kürecikleri Dünya'dan uzaklaşmaya eşit ölçüde meyleder; bu yüzden bunların hiçbiri tek başına kendine benzeyen başka kürecikleri yerinden itecek kuvvete sahip değildir. Ama yeryüzü cisimlerinin parçacıklarında bu meyil o kadar büyük olmadığından, kürecikler bu parçacıklardan bazılarını ne zaman üstlerinde bulsalar, bu kuvvetlerini mutlaka onlara uygulamak zorundadırlar. Böylece her yeryüzü cisminin ağırlığını, doğrusu, onu çevreleyip akan gök maddesinin bütünü değil, tam olarak yalnız o maddenin bir kısmı, yani cisim aşağı inerse hemen yerine yükselen ve dolayısıyla cisimle büyüklükçe tamamen eşit olan kısmı meydana getirir.
[XXII. In quo consistat levitas materiae caelestis.] Cum autem nullum sit tale vacuum, nec Terra proprio motu cieatur, sed a materia caelesti, eam ambiente, omnesque ejus poros pervadente, deferatur, ipsa habet rationem corporis quiescentis; materia autem caelestis, quatenus tota consentit in illum motum quo Terram defert, nullam habet vim gravitatis, nec levitatis; sed quatenus ejus partes plus habent agitationis quam in hoc impendant, ideoque semper terrae occursu a motibus suis secundum lineas rectas persequendis impediuntur, semper ab ea quantum possunt recedunt, et in hoc earum levitas consistit. [XXIII. Quomodo partes omnes Terrae, ab ista materia caelesti deorsum pellantur, et ita fiant graves.] Notandum deinde, vim quam habent singulae partes materiae caelestis ad recedendum a Terra, suum effectum sortiri non posse, nisi, dum illae ascendunt, aliquas partes terrestres in quarum locum succedunt, infra se deprimant et propellant. Cum enim omnia spatia quae sunt circa Terram, vel a particulis corporum terrestrium, vel a materia caelesti occupentur; atque omnes globuli hujus materiae caelestis aequalem habeant propensionem ad se ab ea removendos, nullam singuli habent vim, ad alios sui similes loco pellendos. Sed cum talis propensio non sit tanta in particulis corporum terrestrium, quoties aliquas ex ipsis supra se habent, omnino in eas vim istam suam debent exercere. Atque ita gravitas cujusque corporis terrestris non proprie efficitur ab omni materia caelesti illud circumfluente, sed praecise tantum ab ea ipsius parte, quae, si corpus istud descendat, in ejus locum immediate ascendit, ac proinde quae est illi magnitudine plane aequalis.
AT8.212XXIV. Her cisimde ne kadar ağırlık vardır.
Örneğin B, havanın ortasında bulunan bir yeryüzü cismi olsun ve kendisine eşit bir hava kütlesinden daha çok üçüncü unsur parçacığından oluşsun; dolayısıyla gök maddesini içine alan gözenekleri daha az ya da daha dar olsun. Açıktır ki bu B cismi I'ya doğru inerse, ona eşit bir hava kütlesi onun yerine yükselecektir. Bu hava kütlesinde cisimde olduğundan daha çok gök maddesi bulunduğu için, havada cismi aşağı itecek bir kuvvet bulunduğu da açıktır.
Bu hesabı doğru yapmak için şunu da düşünmek gerekir: Bu B cisminin geçitlerinde de bir miktar gök maddesi vardır; bu madde, hava kütlesindeki benzer gök maddesinin eşit bir miktarına karşı koyar ve onu etkisiz kılar. Aynı şekilde hava kütlesinde de bazı yeryüzü parçaları vardır; bunlar B cisminin aynı sayıdaki yeryüzü parçalarına karşı koyar ve onlar üzerinde hiçbir etki yapmaz. Bunlar iki yandan çıkarıldıktan sonra, hava kütlesinde geriye kalan gök maddesi B cisminde geriye kalan yeryüzü parçalarına etki eder; cismin ağırlığı yalnız buna dayanır.
XXV. Ağırlığın miktarı her cismin madde miktarına karşılık düşmez.
Hiçbir şey atlanmasın diye şunu da göz önünde tutmak gerekir: Gök maddesi derken burada yalnız ikinci unsurun küreciklerini değil, onlara karışmış birinci unsurun maddesini de anlıyoruz; bu maddenin akışına uyup ötekilerden daha hızlı hareket eden yeryüzü parçacıkları da, örneğin havayı oluşturan bütün parçacıklar da, ona katılmalıdır. Bundan başka şunu da göz önünde tutmak gerekir: Öteki şartlar eşitse, birinci unsurun maddesi daha çok çalkantıya sahip olduğu için yeryüzü cisimlerini aşağı itmekte ikinci unsurun küreciklerinden daha büyük bir kuvvete sahiptir; aynı sebeple bu kürecikler de kendileriyle birlikte sürükledikleri havanın yeryüzü parçacıklarından daha büyük bir kuvvete sahiptir. Bu yüzden her cisimde ne kadar yeryüzü maddesi bulunduğunu yalnız ağırlığa bakarak kolayca kestiremeyiz. Örneğin bir altın kütlesi kendisine eşit bir su kütlesinden yirmi kat ağır gelse de, ondan dört beş kat fazla yeryüzü maddesi bile içermiyor olabilir. Çünkü bir yandan, içinde tartıldıkları hava yüzünden her ikisinden de aynı miktar düşülmelidir; öte yandan suda da, bütün öteki sıvı cisimlerde olduğu gibi, parçacıklarının hareketi yüzünden sert cisimlere göre bir hafiflik vardır.
[XXIV. Quanta sit in quoque corpore gravitas.] Sit, exempli caussa, B corpus terrestre in medio aere existens, et constans pluribus particulis tertii elementi, quam moles aeris ipsi aequalis, ac proinde pauciores vel angustiores habens poros, in quibus materia caelestis contineatur: manifestum est, si hoc corpus B versus I descendat, molem aeris ei aequalem in ejus locum ascensuram. Et quia in ista mole aeris, plus materiae caelestis quam in eo continetur, manifestum etiam est, in ipsa esse vim ad illud deprimendum. Atque ut hic calculus recte ineatur, considerandum est, in meatibus istius corporis B esse etiam aliquid materiae caelestis, quae opponitur aequali quantitati similis materiae caelestis, quae in aeris mole continetur, eamque reddit otiosam; itemque in mole aeris esse aliquas partes terrestres, quae opponuntur totidem aliis partibus terrestribus corporis B, nihilque in eas efficiunt. His autem utrimque detractis, quod reliquum est materiae caelestis in ista mole aeris, agere in id quod reliquum est partium terrestrium in corpore B; atque in hoc uno ejus gravitatem consistere. [XXV. Ejus quantitatem non respondere quantitati materiae cujusque corporis.] Utque nihil omittatur, advertendum etiam est, per materiam caelestem non hic intelligi solos globulos secundi elementi, sed etiam materiam primi iis admistam, et ad ipsam quoque esse referendas illas particulas terrestres, quae cursum ejus sequutae, caeteris celerius moventur, quales sunt eae omnes quae aerem componunt. Advertendum praeterea, materiam primi elementi, caeteris paribus, majorem vim habere ad corpora terrestria deorsum pellenda, quam globulos secundi, quia plus habet agitationis; et hos majorem, quam particulas terrestres aeris quas secum movent, ob similem rationem. Unde fit, ut ex sola gravitate non facile possit aestimari, quantum in quoque corpore materiae terrestris contineatur. Et fieri potest, ut quamvis, exempli caussa, massa auri vicies plus ponderet, quam moles aquae ipsi aequalis, non tamen quadruplo vel quintuplo plus materiae terrestris contineat: tum, quia tantundem ab utraque subducendum est, propter aerem in quo ponderantur; tum etiam, quia in ipsa aqua, ut et in omnibus aliis liquidis corporibus, propter suarum particularum motum, inest levitas, respectu corporum durorum.
AT8.213XXVI. Cisimler tabiî yerlerinde neden ağırlık etmez.
Şunu da düşünmek gerekir: Yukarıda gösterildiği gibi, her harekette birlikte hareket eden cisimlerden oluşan bir daire vardır ve hiçbir cisim, aynı anda kendisine büyüklükçe eşit ve daha az ağırlığı olan başka bir cisim yukarı çıkmadıkça, ağırlığıyla aşağı inmez. Bu yüzden, ne kadar derin ve geniş olursa olsun bir kapta, suyun ya da başka bir sıvının alttaki damlalarını üsttekiler bastırmaz; dibin her bir kısmını da ancak dikey olarak üzerine binen damlalar bastırır. Örneğin ABC kabında 1 numaralı su damlasını, üstündeki 2, 3, 4 damlaları bastırmaz; çünkü bunlar aşağı inseydi, yerlerine 5, 6, 7 ya da benzeri başka damlaların yükselmesi gerekirdi; bunlar da aynı ağırlıkta oldukları için ötekilerin inmesini engeller. Buna karşılık 1, 2, 3, 4 damlaları güçlerini birleştirerek kabın dibinin B kısmını bastırır; çünkü onun inmesini sağlarlarsa kendileri de iner ve yerlerine onlardan daha hafif olan 8, 9 hava parçaları yükselir. Ama kabın aynı B kısmını bu 1, 2, 3, 4 damlalarından ya da onlara denk başka damlalardan daha fazlası bastırmaz; çünkü bu B kısmının inebileceği anda onu daha fazla damla izleyemez. Kötü felsefe yapanlara şaşırtıcı görünen ve cisimlerin ağırlığına, daha doğrusu, böyle söylemek caizse, ağırlık etmesine dair olan sayısız deney buradan pek kolay açıklanabilir.
[XXVI. Cur corpora non gravitent in locis suis naturalibus.] Considerandum etiam, in omni motu esse circulum corporum quae simul moventur, ut jam supra ostensum est, nullumque corpus a gravitate sua deorsum ferri, nisi eodem temporis momento aliud corpus magnitudine ipsi aequale, ac minus habens gravitatis, sursum feratur. Unde fit, ut in vase, quantumvis profundo et lato, inferiores aquae alteriusve liquoris guttae, a superioribus non premantur; nec etiam premantur singulae partes fundi, nisi a totidem guttis, quot ipsis perpendiculariter incumbunt. Nam, exempli caussa, in vase ABC, aquae gutta 1 non premitur ab aliis 2, 3, 4, supra ipsam existentibus, quia si hae deorsum ferrentur, deberent aliae guttae, 5, 6, 7, aut similes, in earum locum ascendere; quae, cum sint aeque graves, illarum descensum impediunt. Hae autem guttae 1, 2, 3, 4, junctis viribus, premunt partem fundi B; quia, si efficiant ut descendat, descendent etiam ipsae, ac in earum locum partes aeris 8, 9, quae sunt ipsis leviores, ascendent. Sed eandem vasis partem B non plures guttae premunt quam hae 1, 2, 3, 4, vel aliae ipsis aequipollentes; quia eo temporis momento, quo haec pars B potest descendere, non plures eam sequi possunt. Atque hinc innumera experimenta circa corporum gravitatem, vel potius, si sic loqui licet, gravitationem, quae male philosophantibus mira videntur, perfacile est explicare.
AT8.214XXVII. Ağırlık cisimleri Dünya'nın merkezine doğru bastırır.
Son olarak şunu belirtmek gerekir: Gök maddesinin parçacıkları aynı anda birçok farklı hareketle hareket etse de, bütün etkileri öyle birbirine uyar, sanki öyle bir denge içinde durur ve birbirine öyle karşı koyar ki, yalnız Dünya kütlesinin karşılarına çıkıp hareketlerine engel olması yüzünden, her yönde eşit biçimde Dünya'nın yakınından, sanki onun merkezinden uzaklaşmaya meylederler; meğer ki bir dış sebep bu konuda bir farklılık doğursun. Böyle birkaç sebep düşünülebilir; ama bunların sonucunun hislerle fark edilecek kadar büyük olup olmadığını henüz öğrenmiş değilim.
[XXVII. Gravitatem corpora deprimere versus centrum Terrae.] Notandum denique, quamvis particulae materiae caelestis eodem tempore multis diversis motibus cieantur, omnes tamen earum actiones ita simul conspirare, ac tanquam in aequipondio consistere, unasque aliis opponi, ut ex hoc solo quod terrae moles objectu suo earum motibus adversetur, quaquaversus aequaliter propendeant ad se ab ejus vicinia, et tanquam ab ejus centro, removendas; nisi forte aliqua exterior caussa diversitatem hac in re constituat. Talesque aliquot caussae possunt excogitari; sed an earum effectus sit tantus, ut sensu deprehendatur, nondum mihi compertum est.
AT8.215XXVIII. Işık olan üçüncü etki; havanın parçacıklarını nasıl harekete geçirir.
Işığın, Güneş'ten ve yıldızlardan göğün her yanına yayıldığı ölçüde kuvveti yukarıda yeterince açıklandı. Burada yalnız şunu belirtmek kalıyor: Güneş'ten inen ışınları Dünya'nın parçacıklarını çeşitli biçimlerde çalkalar.
Işık, kendi başına ele alınırsa, Güneş'ten Dünya'ya uzanan düz çizgiler boyunca gerçekleşen bir baskıdan başka bir şey değildir. Ama bu baskı, Dünya'nın en üst bölgesini oluşturan üçüncü unsur parçacıklarının hepsine eşit biçimde değil, kâh bunlara kâh ötekilere, hatta aynı parçacığın kâh bir ucuna kâh öbür ucuna uygulanır. Bu yüzden bu baskının o parçacıklarda nasıl çeşitli hareketler doğurduğu kolayca anlaşılabilir. Örneğin AB, Dünya'nın en üst bölgesini oluşturan üçüncü unsur parçacıklarından biri olsun ve başka bir C parçacığının üzerinde dursun; onunla Güneş arasında da D, E, F gibi başka birçok parçacık bulunsun. Aradaki bu parçacıklar kimi zaman Güneş'in G, G ışınlarının B ucunu bastırmasına engel olur, ama A ucunu bastırmasına engel olmaz; böylece A ucu aşağı iner, öbür uç, B, yukarı kalkar.
Bu parçacıklar durmadan konum değiştirdiği için, biraz sonra A'ya doğru giden Güneş ışınlarının önüne geçer, B'ye doğru gidenlerin ise önüne geçmez; böylece A ucu yine yukarı kalkar, B ucu aşağı iner. Güneş ışınlarının ulaştığı bütün yeryüzü parçacıklarında aynı şey olur; bu yüzden hepsi Güneş'in ışığıyla çalkalanır.
[XXVIII. De tertia actione, quae est lumen; quomodo particulas aeris ⟦?⟧ commoveat.] Vis luminis, quatenus a Sole ac stellis in omnes caeli partes se diffundit, jam satis supra fuit explicata: superest tantum ut hic notemus, ejus radios a Sole delapsos, Terrae particulas diversimode agitare. Quippe, quamvis in se spectata, nihil aliud sit quam pressio quaedam, quae fit secundum lineas rectas, a Sole in Terram extensas: quia tamen ista pressio non aequaliter omnibus particulis tertii elementi, quae supremam terrae regionem componunt, sed nunc unis, nunc aliis, ac etiam, nunc uni ejusdem particulae extremitati, nunc alteri applicatur: facile potest intelligi, quo pacto ex ipsa variae motiones in particulis illis excitentur. Exempli caussa, si AB sit una ex particulis tertii elementi, supremam terrae regionem componentibus, quae incumbat alteri particulae C, atque inter ipsam et Solem aliae multae interjaceant, ut D, E, F: hae interjacentes nunc impedient, ne radii Solis G, G, premant extremitatem B, non autem ne premant A: sicque extremitas A deprimetur, atque alia B attolletur. Et quia istae particulae assidue situm mutant, paullo post opponentur radiis Solis tendentibus versus A, non autem aliis tendentibus versus B, sicque extremitas A rursus attolletur, et B deprimetur. Quod idem in omnibus terrae particulis, ad quas Solis radii pertingunt, habet locum; et ideo omnes a Solis lumine agitantur.
AT8.216XXIX. Sıcaklık olan dördüncü etki; nedir ve ışık kalktıktan sonra nasıl sürer.
Yeryüzü parçacıklarının bu çalkantısına, ister ışıktan ister başka herhangi bir sebepten doğsun, sıcaklık denir; özellikle her zamankinden büyük olup hissi harekete geçirdiğinde. Çünkü sıcaklık adı dokunma hissiyle ilgilidir. Şunu da belirtmek gerekir: Böyle çalkalanan her yeryüzü parçacığı, başka bir sebep onu durdurmadıkça, tabiat kanunlarına göre hareketini sonra da sürdürür. Bu yüzden ışıktan doğan sıcaklık, ışık kalktıktan sonra da her zaman bir süre kalır.
XXX. Sıcaklık neden ışıktan daha derine işler.
Bundan başka şunu da belirtmek gerekir: Güneş'in ışınlarıyla böyle itilen yeryüzü parçacıkları, bu ışınların ulaşmadığı komşu parçacıkları çalkalar; bunlar da yine başkalarını, ve bu böyle sürer. Dünya'nın yarısı her zaman Güneş'le aydınlandığından, bu türden o kadar çok parçacık birden harekete geçer ki, ışık ilk ışık geçirmez yüzeyde kalsa da, ondan doğan sıcaklık Dünya'nın orta bölgesinin en iç kısımlarına kadar ulaşmak zorundadır.
XXXI. Sıcaklık neden hemen bütün cisimleri seyreltir.
Son olarak şunu belirtmek gerekir: Bu yeryüzü parçacıkları sıcaklıkla her zamankinden çok çalkalandığında, genellikle hareketsizken ya da daha az hareket ederken sığdıkları kadar dar bir mekâna sığamazlar. Çünkü şekilleri düzensizdir ve belirli bir biçimde birleşip hareketsiz durdukları zaman, sürekli hareketle birbirinden ayrıldıkları zamankinden daha az yer kaplarlar. Bu yüzden sıcaklık hemen bütün yeryüzü cisimlerini seyreltir; ama onları oluşturan parçacıkların farklı konum ve şekillerine göre kimini daha çok, kimini daha az.
XXXII. Dünya'nın en üst bölgesi önce nasıl iki farklı cisme ayrıldı.
Bu çeşitli etkileri gözden geçirdikten sonra Dünya'yı yeniden düşünelim: Güneş'in yakınına ilk kez yaklaşıyor; en üst bölgesi birbirine sıkı bağlı olmayan üçüncü unsur parçacıklarından oluşuyor ve bu parçacıklara, Dünya'nın içinden geçtiği ya da vardığı gök bölgesindeki küreciklerden biraz daha küçük gök kürecikleri karışmış. O zaman kolayca anlarız ki bu daha küçük kürecikler yerlerini Dünya'yı çevreleyen daha büyük küreciklere bırakır; bu daha büyük kürecikler de o bölgeye hızla dalarak üçüncü unsurun pek çok parçacığına, özellikle daha kaba olanlarına çarpar ve ağırlık kuvvetinin de yardımıyla onları ötekilerin altına iter. Böylece ötekilerin altına itilen ve düzensiz, çeşitli şekilleri olan bu daha kaba parçacıklar birbirine üsttekilerden daha sıkı bağlanır ve gök küreciklerinin hareketlerini keser.
[XXIX. De quarta, quae est calor; quid sit, et quomodo sublato lumine perseveret.] Haec autem particularum terrestrium agitatio, sive orta sit a lumine, sive ab alia quavis caussa, calor vocatur; praesertim cum est major solito et movet sensum; caloris enim denominatio ad sensum tactus refertur. Notandumque est unamquamque ex particulis terrestribus sic agitatam, perseverare postea in suo motu juxta leges naturae, donec ab aliqua alia caussa sistatur; atque ideo calorem a lumine ortum, semper aliquamdiu post sublatum lumen remanere. [XXX. Cur altius penetret, quam lumen.] Notandum praeterea particulas terrestres, a radiis Solis sic impulsas, alias sibi vicinas, ad quas isti radii non perveniunt, agitare; hasque rursus alias, et sic consequenter. Cumque semper tota Terrae medietas a Sole illustretur, tot ejusmodi particulas simul commoveri, ut quamvis lumen in prima opaca superficie subsistat, calor tamen ab eo genitus usque ad intimas partes mediae Terrae regionis debeat pervenire. [XXXI. Cur corpora fere omnia rarefaciat.] Notandum denique istas particulas terrestres, cum a calore plus solito agitantur, in tam angusto spatio vulgo non posse contineri, quam cum quiescunt vel minus moventur; quia figuras habent irregulares, quae minus loci occupant, cum certo aliquo modo junctae quiescunt, quam cum assiduo motu disjunguntur. Unde fit, ut calor omnia fere corpora terrestria rarefaciat, sed una magis, alia minus, pro vario situ et figura particularum, ex quibus constant. [XXXII. Quomodo suprema Terrae regio, in duo diversa corpora fuerit primum divisa.] His variis actionibus animadversis, si rursus consideremus Terram, jam primum ad viciniam Solis accedentem, et cujus suprema regio constat particulis tertii elementi, sibi mutuo non firmiter annexis, quibus immisti sunt globuli caelestes, aliquanto minores iis, qui reperiuntur in ea caeli parte per quam transit, vel etiam in ea ad quam venit: facile intelligemus minores istos globulos, majusculis qui eam circumplectuntur, loca sua relinquere, hosque majusculos, in illa cum impetu ruentes, in multas tertii elementi particulas impingere, praesertim in crassiores, ipsasque infra caeteras detrudere, juvante etiam ad hoc vi gravitatis, atque ita efficere ut istae crassiores infra caeteras depulsae, figurasque habentes irregulares et varias, arctius inter se nectantur quam superiores, et motus globulorum caelestium interrumpant.
AT8.217Bu yüzden Dünya'nın en üst bölgesi, burada A tarafında gösterildiği hâlden, B ve C tarafında gösterilen, birbirinden çok farklı iki cisme ayrılır: Bunlardan üstteki B seyrek, akışkan ve saydamdır; alttaki C ise bir ölçüde yoğun, sert ve ışık geçirmezdir.
Quo fit, ut suprema Terrae regio, qualis hic exhibetur versus A, in duo corpora valde diversa distinguatur, qualia exhibentur versus B et C: quorum superius B est rarum, fluidum et pellucidum, inferius autem C est aliquatenus densum, durum et opacum.
AT8.218XXXIII. Yeryüzü parçacıklarının üç en yüksek cinse ayrılması.
Sonra, C cisminin B cisminden yalnız parçalarının gök kürecikleri tarafından aşağı bastırılıp birbirine yapışmasıyla ayrıldığını düşünürsek, bu ikisinin arasında daha sonra D gibi başka bir cismin de meydana gelmesi gerektiğini anlarız.
Çünkü yukarıda belirtildiği gibi, B ve C cisimlerini oluşturan üçüncü unsur parçacıklarının şekilleri pek çeşitlidir ve burada onları üç başlıca cinse ayırabiliriz. Bazıları sanki çeşitli kollara bölünmüş, ağaç dalları gibi oraya buraya uzanmıştır; bu türden başka şekiller de vardır. Gök maddesi tarafından aşağı itilince birbirine yapışıp C cismini oluşturanlar en çok bunlardır. Başkaları daha katıdır; şekilleri yalnız küre ya da küp değil, her türlü köşeli moloz parçasının şeklidir. Bunlar büyükçeyse ağırlık kuvvetiyle ötekilerin altına iner; küçükçeyse öncekilere karışmış olarak kalır ve onların bıraktığı aralıkları doldurur. Nihayet başkaları uzun ve dalsızdır, değnekler gibi; bunlar da yeterince büyük aralık buldukça öncekilerin arasına girer, ama onlara kolayca bağlanmaz.
XXXIV. Üçüncü cisim önceki ikisinin arasında nasıl meydana geldi.
Bunlar göz önüne alınınca şuna inanmak akla uygundur: C cisminin dallı parçacıkları birbirine dolanmaya başladığında, uzun parçacıkların çoğu onların arasına girmişti. Sonra dallı parçacıklar gitgide daha çok bastırılıp yavaş yavaş daha sıkı birleşirken, uzun parçacıklar onların üstüne, D'ye doğru yükseldi ve orada toplanarak öteki iki cisimden, B ile C'den çok farklı bir cisim oluşturdu.
[XXXIII. Distinctio particularum terrestrium in tria summa genera.] Deinde ex eo quod existimemus corpus C a corpore B distinctum fuisse per hoc solum, quod ejus partes a globulis caelestibus deorsum pressae, sibi invicem adhaererent, intelligemus etiam aliud adhuc corpus, quale est D, inter ista duo debere postea generari. Etenim figurae particularum tertii elementi, ex quibus constant corpora B et C, admodum variae sunt, ut supra notatum est, ipsasque hic in tria praecipua genera licet distinguere. Nempe quaedam sunt in varia quasi brachia divisae, atque hinc inde expansae tanquam rami arborum, et alia id genus; atque hae sunt potissimum, quae a materia caelesti deorsum expulsae, sibi mutuo adhaerescunt, et corpus C componunt. Aliae sunt solidiores, figurasque habent, non quidem omnes globi vel cubi, sed etiam cujuslibet ruderis angulosi; atque hae, si majusculae sint, infra caeteras vi gravitatis descendunt; si autem sint minusculae, manent prioribus immistae, occupantque intervalla quae ab ipsis relinquuntur. Aliae denique sunt oblongae, ac ramis destitutae, instar bacillorum; atque hae prioribus etiam se interserunt, cum satis magna inter ipsas intervalla reperiunt, sed non illis facile annectuntur. [XXXIV. Quomodo tertium corpus inter duo priora factum sit.] Quibus animadversis, rationi consentaneum est ut credamus, cum primum particulae ramosae corporis C sibi mutuo coeperunt implicari, plerasque ex oblongis fuisse ipsis interjectas, easque postea, dum ramosae illae, magis et magis pressae, paullatim arctius jungebantur, supra ipsas ascendisse versus D, atque ibi simul congregatas fuisse, in corpus a duobus aliis B et C valde diversum.
AT8.219Tıpkı bataklık yerlerde toprağa basınca topraktan suyun sızıp sonra yüzeyini örttüğünü gördüğümüz gibi. Bu arada B cisminden de başka birçok parçacığın aşağı düşüp alttaki iki cismin, C ile D'nin kütlesini artırdığına şüphe yoktur.
XXXV. Bu cisimde yalnız tek bir cinsten parçacıklar bulunur.
Başlangıçta dallı parçacıkların arasına yalnız bu uzun parçacıklar değil, moloz ya da taş kırıntısı gibi katı başka parçacıklar da girmişti. Yine de şunu belirtmek gerekir: Bu daha katı parçacıklar dallıların üstüne uzun parçacıklar kadar kolay çıkmadı; çıkanlar olduysa da sonra onların altına daha kolay geri indi. Çünkü öteki şartlar eşitse, uzun parçacıkların yüzeyi kütlelerine oranla daha büyüktür; bu yüzden C cisminin geçitlerinden akan gök maddesi onları daha kolay dışarı iter. D'ye vardıktan sonra da orada C cisminin yüzeyi üzerinde enlemesine yattıkları için, C'nin içine geri dönebilecekleri geçitlere kolay kolay rastlamazlar.
Eadem ratione qua videmus in paludosis locis, terram calcando, aquam ex ea exprimi, quae postea ipsius superficiem tegit. Nec dubium etiam, quin interim aliae plures ex corpore B delapsae sint, quae duorum inferiorum corporum C et D molem auxerunt. [XXXV. Particulas tantum unius generis in isto corpore contineri.] Quamvis autem initio, non solae istae particulae oblongae ramosis interjectae fuerint, sed aliae etiam, quae tanquam rudera aut fragmenta lapidum solidae erant, notandum tamen has solidiores non tam facile supra ramosas ascendisse, quam illas oblongas; vel, si quae ascenderint, facilius postea infra ipsas rursus descendisse: oblongae enim, caeteris paribus, plus habent superficiei pro ratione suae molis; atque ideo a materia caelesti per meatus corporis C fluente, facilius expelluntur: et postquam ad D pervenerunt, ibi transversim jacentes supra superficiem istius corporis C, non facile meatibus occurrunt, per quos in ipsum regredi possint.
AT8.220XXXVI. Bu cisimde bu parçacıkların yalnız iki türü vardır.
Böylece üçüncü unsurun pek çok uzun parçacığı D'ye doğru toplandı. Bunlar başlangıçta birbirine tamamen eşit ve benzer olmasalar da şu ortak yanları vardı: Ne birbirine ne de üçüncü unsurun başka parçacıklarına kolayca yapışabiliyorlardı ve çevrelerinde akan gök maddesi tarafından hareket ettiriliyorlardı. Zaten bu özellik yüzünden C cisminden çıkıp D'de toplandılar. Orada gök maddesi durmadan çevrelerinde aktığı, onları çeşitli hareketlerle oynatıp birinin yerine ötekini geçirdiği için, zamanla pürüzsüz ve yuvarlak, birbirine olabildiğince eşit hâle gelmeleri ve yalnız iki türe inmeleri gerekti. Şöyle ki: Gök maddesinin onları sürüklediği o tek hamleyle bükülebilecek kadar ince olanlar, böyle bükülemeyen biraz daha kalın parçacıkların çevresine sarılıp onları kendileriyle birlikte götürdü. Bu iki tür parçacık, yani bükülenler ve bükülmeyenler, böyle birleşince hareketlerini, yalnız bükülenlerin ya da yalnız bükülmeyenlerin sürdürebileceğinden daha kolay sürdürdü. Bu yüzden ikisi de D cisminde kaldı. Başlangıçta ötekilerin çevresinde bükülebilenler, zamanla, sürekli bükülmenin alışkanlığıyla gitgide daha bükülgen olup yılan balıklarına ya da kısa ip parçalarına benzedi; ötekiler ise hiç bükülmedikleri için, önceden bir bükülgenlikleri varsa onu yavaş yavaş yitirip oklar gibi kaskatı kaldı.
[XXXVI. Duas tantum in eo esse species istarum particularum.] Sic itaque multae oblongae particulae tertii elementi versus D congregatae sunt; et quamvis initio non fuerint inter se perfecte aequales, nec similes, hoc tamen commune habuerunt, quod nec sibi mutuo, nec aliis tertii elementi particulis facile possent adhaerere, quodque a materia caelesti ipsas circumfluente moverentur; propter hanc enim proprietatem a corpore C excesserunt, atque in D sunt simul collectae; cumque ibi materia caelestis assidue circa illas fluat, efficiatque ut variis motibus cieantur, et unae in aliarum loca transmigrent, successu temporis fieri debuerunt laeves et teretes, et quam-proxime inter se aequales, atque ad duas tantum species reduci. Nempe, quae fuerunt satis tenues, ut ab illo solo impetu, quo a materia caelesti agebantur, flecti possent, circa alias paullo crassiores, quae sic flecti non poterant, convolutae, ipsas secum detulerunt. Atque hae duae particularum species, flexilium scilicet atque inflexilium, sic junctae facilius perseverarunt in suo motu, quam solae flexiles, vel solae inflexiles potuissent: unde factum est, ut ambae in corpore D remanserint; atque etiam ut illae quae initio circa alias flecti potuerunt, postea successu temporis, assiduo usu se inflectendi, magis et magis flexiles redderentur, fierentque instar anguillarum aut brevium funiculorum; aliae autem, cum nunquam flecterentur, si quam ante flexilitatem habuerint, eam paullatim amitterent, ac telorum instar rigidae manerent.
AT8.221XXXVII. En alttaki C cismi nasıl başka birçok cisme ayrıldı.
Bundan başka şunu düşünmek gerekir: D cismi, öteki iki cisimden, B ile C'den, bu ikisi tam olarak oluşmadan önce ayrılmaya başladı; yani C, parçacıkları artık daha sıkı bağlanamayacak ve gök maddesinin hareketiyle daha aşağı itilemeyecek kadar sertleşmeden önce ve B cisminin parçacıklarının hepsi bu gök maddesine çevrelerinde her yandan kolay ve eşit yollar sağlayacak biçimde düzenlenmeden önce. Bu yüzden sonra da B cisminden C'ye doğru üçüncü unsurun daha pek çok parçacığı itildi. Bu parçacıklar D'de toplanmış olanlardan daha katıysa, onların altına inip C cismine katıldı ve şekillerinin farklı yapısına göre ya onun yüzeyinde kaldı ya da içine işledi. Böylece bu tek C cismi başka birçok cisme ayrıldı; hatta belki bir bölgesinde, şekilleri birbirine kolayca yapışmalarını engelleyen parçacıklar orada toplandığı için, bütünüyle akışkan hâle geldi. Ama burada her şey açıklanamaz.
[XXXVII. Quomodo infimum corpus C, in plura alia fuerit divisum.] Praeterea putandum est corpus D prius distingui coepisse a duobus aliis B et C, quam haec duo perfecte formata essent, hoc est, priusquam C esset tam durum, ut non amplius possent ejus particulae arctius connecti, et inferius expelli a motu materiae caelestis, ac priusquam particulae corporis B ita essent omnes ordinatae, ut isti materiae caelesti faciles et aequales vias undique circa se praeberent: ideoque postea multas particulas tertii elementi fuisse adhuc a corpore B versus C expulsas. Atque hae particulae, si solidiores fuerint quam eae quae congregatae erant in D, infra ipsas descendentes corpori C se adjunxerunt, ac pro diversa ratione suarum figurarum, vel in ejus superficie manserunt, vel infra ipsam penetrarunt: sicque hoc unum corpus C in plura alia divisum est; ac etiam forte in aliqua sua regione totum fluidum evasit, iis particulis ibi congregatis, quarum figurae impediebant ne sibi mutuo facile adhaererent. Sed omnia hic explicari non possunt.
AT8.222XXXVIII. Üçüncünün üstünde dördüncü bir cismin oluşumu.
Sonra D cismini oluşturanlardan daha az katı parçacıklar da B'den aşağı düşünce, bu D cisminin yüzeyine yapıştılar. Çoğu dallı olduğu için, yavaş yavaş birbirine bağlanarak akışkan olan B ve D cisimlerinden çok farklı, sert bir E cismi oluşturdular. Bu E cismi başlangıçta pek inceydi; D cisminin yüzeyini örten bir kabuk ya da zar gibiydi. Ama zamanla kalınlaştı, çünkü ona B cisminden yeni parçacıklar katılıyordu. D'den de katılıyordu; çünkü bunlar aynı D cisminin geri kalan parçacıklarına tamamen benzemediği için, birazdan söyleyeceğim gibi, gök küreciklerinin hareketiyle dışarı itiliyordu. Bu parçacıklar, ışığın ve sıcaklığın farklı etkileri yüzünden, Dünya'nın gündüz ya da yaz olan kısımlarında, gece ya da kış olan kısımlarında olduğundan başka türlü diziliyordu. Bu yüzden bu cisme bir gün ya da bir yaz içinde eklenen kısım, ona ertesi gün ya da ertesi yaz eklenen kısımdan bir ölçüde ayrılıyordu. Böylece bu cisim sanki üst üste binmiş çeşitli kabuk ve zarlardan oluştu.
[XXXVIII. De formatione alterius quarti corporis supra tertium.] Ubi autem etiam particulae, minus solidae iis quae corpus D componebant, ex B deorsum lapsae sunt, haeserunt in superficie hujus corporis D; ac quia pleraeque ex ipsis fuerunt ramosae, paullatim sibi mutuo annexae, corpus durum E, a duobus B et D, quae sunt fluida, valde diversum, composuerunt. Atque hoc corpus E initio admodum tenue erat, instar crustae vel corticis superficiem corporis D contegentis: sed cum tempore crassius evasit, novis particulis ex corpore B se illi adjungentibus; nec non etiam ex D, quia, cum reliquis ejusdem corporis D plane similes non essent, motu globulorum caelestium expellebantur, ut mox dicam. Et quia istae particulae aliter disponebantur, in iis partibus terrae ubi dies erat vel aestas, quam in iis ubi erat nox vel hyems, propter diversas actiones luminis et caloris, quod huic corpori accedebat in una die, vel in una aestate, aliquo modo distinguebatur ab eo, quod eidem accedebat in die vel aestate sequenti; sicque ex variis quasi crustis vel corticibus, sibi mutuo superinductis, fuit conflatum.
AT8.223XXXIX. Bu dördüncü cismin büyümesi ve üçüncünün arınması.
Gerçekten de Dünya'nın en üst bölgesinin, A'nın, B ve C cisimlerine ayrılması, pek çok uzun parçacığın D'ye doğru yığılması ve nihayet E cisminin ilk iç kabuğunun oluşması için uzun zaman gerekmedi. Ama D cisminin parçacıklarının biraz önce anlatılan iki türe inmesi ve E cisminin bütün kabuklarının oluşması ancak birçok yıl içinde gerçekleşebildi. Çünkü başlangıçta, D'ye doğru akın eden parçacıkların bazılarının ötekilerden biraz daha kalın ve daha uzun olmaması için bir sebep yoktu; tamamen pürüzsüz ve yuvarlak olmaları için de bir sebep yoktu. Tersine, dallı parçacıklara bu yüzden bağlanacak kadar çok olmasa da, hâlâ biraz pürüzleri olabilirdi; boylamasına yassı ya da köşeli de olabilirlerdi, bir uçlarında öbür uçlarından daha kalın da. Ama birbirlerine yapışmadıkları ve bu yüzden çevrelerinde durmadan akan gök maddesi onları hareket ettirecek kuvvete sahip olduğu için, çoğu yavaş yavaş birbirine sürtünerek pürüzsüz ve yuvarlak oldu, birbirine eşit ve boyları boyunca eşit kalınlıkta hâle geldi. Çünkü hepsi aynı yollardan geçiyor ve birbirinin yerini alıyordu; bu yerler ise daha büyük parçacıkları alamıyor, daha küçüklerle de bütünüyle dolamıyordu. Ama birçoğu da ötekilerin ortak ölçüsüne getirilemediği için, gök küreciklerinin hareketiyle yavaş yavaş bu D cisminden dışarı atıldı. Bunlardan bazıları C cismine katıldı; ama büyük kısmı yukarı, E'ye ve B'ye doğru yükseldi ve E cisminin büyümesine malzeme sağladı.
[XXXIX. De hujus quarti corporis accretione, et tertii expurgatione.] Et quidem non longo tempore opus fuit, ut Terrae suprema regio A in duo corpora B et C distingueretur; nec etiam ut multae particulae oblongae coacervarentur versus D; nec denique, ut prima interior crusta corporis E formaretur. Sed non nisi spatio plurium annorum particulae corporis D ad duas species paullo ante descriptas reduci, atque omnes crustae corporis E formari potuerunt. Neque enim initio ratio fuit, cur particulae quae confluebant versus D, non essent unae aliis paullo crassiores et longiores, nec etiam cur essent plane laeves et teretes, sed aliquid adhuc scabritiei habere potuerint, quamvis non tantum haberent, ut ideo ramosis annecterentur; potueruntque etiam secundum longitudinem planae esse vel angulosae, ac crassiores in una extremitate quam in altera. Cum autem sibi mutuo non adhaererent, ideoque materia caelestis assidue circumfluens, vim haberet ipsas movendi, pleraeque paullatim mutuo attritu laeves et teretes evaserunt, atque inter se aequales et secundum longitudinem aequaliter crassae; propterea quod per easdem vias transibant, et aliae in aliarum loca succedebant, quae loca non poterant majores recipere, nec a minoribus tota impleri. Sed pleraeque etiam, cum ad communem aliarum normam reduci non possent, paullatim motu globulorum caelestium ex hoc corpore D ejectae sunt; et harum quidem nonnullae se corpori C adjunxerunt, sed maxima pars sursum ascendit versus E et B, materiamque augendo corpori E subministravit.
AT8.224XL. Bu üçüncü cismin kütlesi nasıl azaldı ve kendisiyle dördüncü cisim arasında nasıl bir mekân bıraktı.
Şöyle ki: Gündüzleri ve yazın Güneş, ışığının ve sıcaklığının kuvvetiyle D cisminin bir yarısını seyreltirken, bu yarının bütün maddesi iki komşu cismin, C ile E'nin arasına sığamıyor, sert oldukları için bu komşu cisimleri yerlerinden de itemiyordu. Bu yüzden bu maddenin parçacıklarının çoğu E cisminin gözeneklerinden B'ye doğru yükseliyor, sonra geceleri ve kışın, seyrelme sona erince, ağırlıkları yüzünden yeniden iniyordu. Ama D cisminden böyle çıkan üçüncü unsur parçacıklarının hepsinin sonra ona geri dönememesinin birçok sebebi vardı. Bir kere, dönerken olduğundan daha büyük bir hızla çıkıyorlardı; çünkü sıcaklıktan doğan genişleme kuvveti ağırlığın kuvvetinden büyüktür. Bu yüzden pek çoğu E cisminin dar geçitlerinde yükselmek için kendine yol açıyor, sonra geri dönecek yol bulamayınca onun yüzeyinde kalıyordu; bazıları da bu geçitlere saplanıp daha yukarı çıkamayınca, inecek olan başka parçacıkların yollarını tıkıyordu. Bundan başka, ötekilerden daha ince olan ve pürüzsüz, yuvarlak şekilden daha çok uzaklaşan parçacıkların hepsi yalnız gök küreciklerinin hareketiyle D cisminin dışına itiliyor, bu yüzden E'ye ve B'ye doğru yükselmek için ilk onlar öne çıkıyordu. Bu cisimlerin parçacıklarına çarpınca çoğu kez şekilleri değişiyor; ya onlara yapışıyor ya da en azından D'ye geri dönmeye elverişli olmaktan çıkıyorlardı. Bundan, birçok gün ve yıl sonra şu sonuçların çıkması gerekti: Bu D cisminin büyük bir kısmı tükendi ve onda artık önceden anlatılan iki türden başka parçacık kalmadı. E cismi de oldukça yoğun ve kalın oldu; çünkü D'den ayrılan parçacıkların hemen hepsi ya E'nin gözeneklerine saplanıp onu daha yoğun kılmış ya da B cisminin parçacıklarına çarpıp değişerek onlara bağlanmış, E'ye doğru geri düşmüş ve böylece onun kalınlığını artırmıştı. Nihayet D ile E arasında oldukça geniş bir F mekânı kaldı. Bu mekân ancak B cismini oluşturan maddeyle dolabildi; çünkü bu maddenin çok ince parçacıkları, E cisminin geçitlerinden geçerek D'den çıkan biraz daha kalın parçacıkların bıraktığı yerlere kolayca yerleşti.
[XL. Quomodo hoc tertium corpus fuerit mole imminutum, et spatium aliquod inter se et quartum reliquerit.] Quippe tempore diei et aestatis, cum Sol unam medietatem corporis D vi luminis et caloris rarefaciebat, non poterat omnis materia istius medietatis inter duo corpora vicina C et E contineri; neque haec corpora vicina, quae dura erant, locis expellere, atque ideo pleraeque ejus materiae particulae per poros corporis E versus B ascendebant, quae deinde tempore noctis et hyemis, cessante ista rarefactione, ob gravitatem suam rursus descendebant. Multae autem caussae erant, propter quas particulae tertii elementi, quae sic ex corpore D egrediebantur, non poterant omnes postea in illud reverti. Nam majore impetu exibant, quam redibant; quia major est vis dilatationis a calore ortae, quam gravitatis. Et idcirco multae per angustos meatus corporis E sibi viam faciebant ad ascendendum, quae postea nullam invenientes ad revertendum, in ejus superficie consistebant; ac etiam nonnullae, meatibus illis impactae, ulterius ascendere non valentes, aliis descensuris vias occludebant. Praeterea quaecunque caeteris erant tenuiores, et a figura laevi et tereti magis distabant, solo globulorum caelestium motu extra corpus D pellebantur, ideoque primae se offerebant ad ascendendum versus E et B; atque horum corporum particulis occurrendo, non raro figuras suas mutabant, et vel illis adhaerebant, vel saltem desinebant aptae esse ad revertendum versus D. Unde sequi debuit post multos dies et annos, ut magna pars hujus corporis D esset absumpta, et nullae amplius in eo particulae reperirentur, nisi duarum specierum ante descriptarum; ac etiam ut corpus E esset satis densum et crassum, quia fere omnes particulae quae ex D recesserant, vel ejus poris impactae densius illud effecerant, vel occursu particularum corporis B mutatae, illisque annexae, versus E relapsae erant, sicque crassitiem ejus auxerant; ac denique ut spatium satis amplum F, inter D et E relinqueretur; quod non alia materia potuit impleri, quam ea ex qua conflatur corpus B; cujus scilicet particulae tenuissimae per meatus corporis E facile transierunt in loca quae ab aliis paullo crassioribus ex D exeuntibus relinquebantur.
AT8.225XLI. Dördüncü cisimde nasıl pek çok yarık oluştu.
Böylece E cismi, F'den, belki D'den de daha ağır ve yoğun olsa da, sertliği sayesinde bir süre D'nin ve F'nin üstünde bir kemer gibi asılı kaldı. Ama şunu belirtmek gerekir: E cismi oluşmaya ilk başladığında, D cisminin ölçüsüne göre oyulmuş pek çok geçide sahipti. Çünkü o sırada D'nin yüzeyine dayandığı için, sıcaklığın kuvvetiyle hareket edip her gün gündüzleri B'ye doğru yükselen, geceleri yine inen ve hep birbirini izleyerek bu geçitleri dolduran parçacıklara geçit vermemesi mümkün değildi.
[XLI. Quomodo multae fissurae in quarto factae sint.] Ita corpus E, quamvis gravius et densius quam F, ac forte etiam quam D, aliquandiu tamen ob suam duritiem, fornicis instar, supra D et F suspensum mansit. Sed notandum est ipsum, cum primum formari coepit, meatus habuisse quam-plurimos, ad mensuram corporis D excavatos. Cum enim ejus superficiei tunc incumberet, non poterat non praebere transitum istis particulis quae quotidie, vi caloris motae, interdiu versus B ascendebant, ac noctu rursus descendebant, semperque se mutuo consequentes, istos meatus implebant.
AT8.226Sonra D cisminin kütlesi azalınca, onun parçacıkları artık E cisminin bütün geçitlerini doldurmaz oldu; onların yerine B'den gelen başka, daha küçük parçacıklar geçti. Bunlar E cisminin geçitlerini yeterince dolduramadı. Tabiatta boşluk olmadığı için de, yeryüzü cisimlerinin parçacıkları çevresindeki bütün küçük aralıkları tek başına doldurabilen gök maddesi bu geçitlere hücum ederek şekillerini değiştiriyor ve bazılarını öyle zorla genişletiyordu ki, tam da bu yüzden komşu başka geçitler daralıyordu. Böylece E cisminin bazı kısımları kolayca birbirinden ayrılıyor, onda yarıklar oluşuyor ve bunlar zamanla gitgide büyüyordu. Tıpkı yazın toprak güneşte kururken toprakta pek çok çatlak açıldığını ve kuraklık ne kadar uzun sürerse çatlakların o kadar açıldığını görmemiz gibi.
XLII. Dördüncü cisim nasıl çeşitli parçalara kırıldı.
E cisminde bu türden pek çok yarık olup bunlar durmadan büyüyünce, sonunda cismin parçaları birbirine o kadar az tutunur oldu ki cisim artık F ile B arasında bir kemer gibi duramadı; bu yüzden bütünüyle kırılıp kendi ağırlığıyla C cisminin yüzeyine düştü. Bu yüzey, birbirine bitişik duran ve önceki konumunu koruyan bütün parçaları alacak kadar geniş olmadığından, bunlardan bazılarının yana yatması ve birbiri üstüne yaslanması gerekti. Örneğin bu şeklin gösterdiği E cismi kesiminde başlıca yarıklar 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 yerlerinde öyle bulunsun ki, 23 ve 67 parçaları ötekilerden biraz önce düşmeye başlamış olsun; öteki dört parçanın 2, 3, 5 ve 6 uçları karşı uçlarından, yani 1, 4 ve V'den önce düşmüş olsun; ayrıca 45 parçasının 5 ucu, V6 parçasının V ucundan biraz önce düşmüş olsun. O zaman şüphe yok ki bu parçaların C cisminin yüzeyinde artık burada çizildikleri biçimde dizilmiş olmaları gerekir: 23 ve 67 parçaları C cismine doğrudan bitişir, öteki dördü ise yana yatmış ve birbiri üstüne yaslanmıştır, vb.
Cum autem postea, corpore D mole imminuto, non amplius ejus particulae omnes meatus corporis E occuparunt, aliae minores particulae, ex B venientes, in earum loca successerunt; cumque hae istos meatus corporis E non satis implerent, et vacuum in natura non detur, materia caelestis, qua sola omnia exigua intervalla, quae circa particulas corporum terrestrium reperiuntur, impleri possunt, in illos ruens, eorum figuras immutabat, impetumque faciebat ad quosdam ita diducendos, ut hoc ipso alii vicini angustiores redderentur. Unde facile contingebat, ut, quibusdam partibus corporis E a se mutuo disjunctis, in eo fierent fissurae, quae postea successu temporis majores et majores evaserunt. Eadem plane ratione, qua videmus aestate in terra multas rimas aperiri, dum a Sole siccatur, eamque magis et magis hiare quo diutius siccitas perseverat. [XLII. Quomodo ipsum in varias partes sit confractum.] Cum autem multae tales rimae essent in corpore E, atque illae semper augerentur, tandem ejus partes tam parum sibi mutuo adhaeserunt, ut non amplius in modum fornicis inter F et B posset sustineri, et ideo totum confractum, in superficiem corporis C gravitate sua delapsum est. Cumque haec superficies satis lata non esset, ad omnia illius fragmenta sibi mutuo adjacentia, et situm quem prius habuerant servantia, recipienda, quaedam ex ipsis in latus inclinari atque una in alia recumbere debuerunt. Nempe, si ex. gr. in eo tractu corporis E, quem haec figura repraesentat, praecipuae fissurae ita fuerint dispositae in locis 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ⟦?⟧, ut duo fragmenta 23 et 67 paullo prius quam reliqua coeperint delabi; et aliorum quatuor fragmentorum extremitates 2, 3, 5, et 6 prius quam oppositae 1, 4 et V; itemque extremitas 5 fragmenti 45 aliquanto prius delapsa sit, quam extremitas V fragmenti V6: non dubium est, quin ipsa jam debeant eo modo esse disposita, supra superficiem corporis C, quo hic depicta sunt; ita scilicet, ut fragmenta 23 et 67 proxime jungantur corpori C, alia autem quatuor in latus sint reclinata, et una in alia recumbant, etc.
AT8.227XLIII. Üçüncü cisim nasıl kısmen dördüncünün üstüne çıktı, kısmen de altında kaldı.
Şüphe yok ki akışkan olan ve E cisminin parçalarından daha az ağır olan D cismi, bu parçaların altında kalan bütün alt boşlukları, ayrıca onların yarıklarını ve geçitlerini elden geldiğince doldurur; ama bundan başka, bütünü bunlara sığamadığı için, bu parçaların daha alçakta olanlarının, örneğin 23 ve 67'nin üstüne de çıkar.
[XLIII. Quomodo tertium corpus supra quartum ex parte ascenderit, et ex parte infra remanserit.] Nec dubium etiam, quin corpus D, quod fluidum est et minus grave quam fragmenta corporis E, occupet quidem, quantum potest, inferiores omnes cavitates sub istis fragmentis relictas, nec non eorum rimas et meatus; sed praeterea etiam, quia totum in illis contineri non potest, quin supra inferiora ex istis fragmentis, ut 23 et 67, ascendat.
AT8.228XLIV. Dünya'nın yüzeyindeki dağlar, ovalar, denizler vb. buradan doğdu.
Şimdi burada B ve F cisminden havayı, C'den metallerin doğduğu çok kalın bir iç yer kabuğunu, D'den suyu ve nihayet E cisminden taştan, kilden, kumdan ve balçıktan oluşan dış toprağı anladığımızı düşünürsek, 23 ve 67 parçalarının üstüne çıkan sudan denizleri; yalnız hafifçe eğik olup hiç suyla örtülmemiş başka parçalardan, örneğin 89'dan ve VX'ten ovaların düzlüklerini; daha dik başka parçalardan, örneğin 12'den ve 94V'den de dağları kolayca anlarız. Nihayet şunu da fark ederiz: Bu parçalar kendi ağırlıklarının kuvvetiyle böyle düştüğünde, birbirine şiddetle çarpan uçları başka pek çok küçük parçaya ayrılıp dağılmıştır. Bunlar bazı deniz kıyılarındaki kayaları (örneğin 1'de), dağların kimi çok yüksek (örneğin 4'te), kimi daha alçak (örneğin 9'da ve V'de) çok sayıdaki sırtlarını ve denizdeki sivri kayalıkları (örneğin 2'de ve 6'da) oluşturmuştur.
[XLIV. Inde in superficie Terrae ortos esse montes, campos, maria, etc.] Jamque si consideremus, hic per corpus B et F aerem intelligi; per C, quandam terrae crustam interiorem crassissimam, ex qua metalla oriuntur; per D, aquam; ac denique per corpus E, terram exteriorem, quae ex lapidibus, argilla, arena et limo est conflata: facile etiam per aquam, supra fragmenta 23 et 67 eminentem, maria; per alia fragmenta molliter tantum inclinata, et nullis aquis tecta, ut 89, et VX, camporum planities; ac per alia magis erecta, ut 12 et 94V ⟦?⟧, montes intelligemus. Et denique advertemus, cum fragmenta ista vi propriae gravitatis hoc pacto delapsa sunt, eorum extremitates, sibi mutuo fortiter allisas, in alia multa minora fragmenta dissiluisse, quae saxa in quibusdam litoribus maris, ut in 1, et multiplicia montium juga, partim altissima ut in 4, partim remissiora ut in 9 et V, ac etiam scopulos in mari, ut in 2, et 6, composuerunt.
AT8.229XLV. Havanın tabiatı nedir.
Bütün bu cisimlerin iç tabiatları şimdiye kadar söylenenlerden çıkarılabilir. Önce bunlardan şunu öğreniyoruz: Hava, gök küreciklerinin her türlü hareketine uyacak kadar ince ve birbirinden ayrık üçüncü unsur parçacıklarının bir yığınından başka bir şey olmamalıdır. Bu yüzden çok seyrek, akışkan ve saydam bir cisimdir ve her şekilden ufak parçacıklardan oluşabilir. Çünkü parçacıkları birbirinden tamamen ayrık olmasaydı, çoktan E cismine yapışmış olurlardı. Ayrık oldukları için de her biri komşularından bağımsız hareket eder; kendi merkezi çevresinde dairesel hareket etmek için ihtiyaç duyduğu o küçük kürenin bütününü kaplar ve bütün komşularını oradan dışarı iter. Bu yüzden şekillerinin ne olduğu önemli değildir.
XLVI. Hava neden kolayca seyrelir ve yoğunlaşır.
Hava soğukla kolayca yoğunlaşır, sıcaklıkla seyrelir. Çünkü parçacıklarının hemen hepsi yumuşak tüycükler ya da ince ipçikler gibi bükülgen olduğundan, ne kadar hızlı hareket ettirilirlerse o kadar geniş yayılırlar ve bu yüzden hareketleri için daha büyük bir mekân küresine ihtiyaç duyarlar. Söylenenlerden de bilindiği gibi, burada sıcaklıktan bu parçacıklardaki hareketin hızlanmasından, soğuktan da bu hareketin yavaşlamasından başka bir şey anlaşılmamalıdır.
XLVII. Bazı makinelerde havanın zorla sıkıştırılması.
Son olarak, bir kapta zorla sıkıştırılan hava geri sıçrama ve hemen daha geniş bir yere yayılma kuvvetine sahiptir. Yalnız havanın yardımıyla suyu fıskiyeler gibi yukarı fışkırtan makineler ve okları yaylar gibi büyük bir hızla fırlatan başka makineler bu sayede yapılır.
[XLV. Quae sit aeris natura.] Atque intimae horum omnium naturae ex jam dictis erui possunt. Nam primo ex iis cognoscimus, aerem nihil aliud esse debere, quam congeriem particularum tertii elementi, tam tenuium et a se mutuo disjunctarum, ut quibuslibet motibus globulorum caelestium obsequantur; ideoque illum esse corpus valde rarum, fluidum et pellucidum, et ex minutiis cujuslibet figurae posse componi. Quippe, nisi ejus particulae a se mutuo essent plane disjunctae, jamdudum adhaesissent corpori E; cumque disjunctae sint, unaquaeque movetur independenter a vicinis, occupatque totam illam exiguam sphaeram, quam ad motum circularem circa proprium suum centrum requirit, et ex ea vicinas omnes expellit. Quamobrem nihil refert, cujusnam sint figurae. [XLVI. Cur facile rarefiat et densetur.] Aer autem frigore facile densatur, et rarefit calore: cum enim ejus particulae fere omnes sint flexiles, instar mollium plumularum, vel tenuium funiculorum, quo celerius aguntur, eo latius se extendunt, et idcirco majorem spatii sphaeram ad motum suum requirunt; atque notum est ex dictis, per calorem nihil hic aliud quam accelerationem motus in istis particulis, et per frigus ejusdem imminutionem debere intelligi. [XLVII. De violenta ejus compressione in quibusdam machinis.] Denique aer, in vase aliquo violenter compressus, vim habet resiliendi, ac per ampliorem locum se protinus extendendi. Unde fiunt machinae, quae ope solius aeris, aquas sursum versus, instar fontium; et aliae quae tela cum magno impetu, arcuum instar, jaculantur.
AT8.230Bunun sebebi şudur: Hava böyle sıkıştırılınca, her parçacığı hareketi için gereken o küçük küresel mekânı yalnız kendine ayıramaz, komşu başka parçacıklar da onun içine girer. Bu arada, çevrelerinde durmadan akan gök küreciklerinin hareketi bu parçacıklarda aynı sıcaklığı, yani aynı çalkantıyı koruduğu için, parçacıklar uçlarıyla birbirine vurup birbirini yerinden iter ve böylece hepsi birlikte daha büyük bir mekân kaplamak için yüklenir.
XLVIII. Suyun tabiatı; su neden kolayca kâh havaya kâh buza dönüşür.
Suya gelince, onda neden yalnız iki tür parçacık bulunduğunu daha önce gösterdim: Bunların bir kısmı bükülen, öbür kısmı bükülmeyen parçacıklardır; birbirinden ayrılırlarsa bükülmeyenler tuzu, bükülenler tatlı suyu oluşturur. Hem tuzun hem tatlı suyun, bu tek temelden çıkarılan bütün özelliklerini Meteorlar'da uzun uzun açıkladığım için, burada onlar hakkında daha fazla yazmama gerek yok. Yalnız şuna dikkat edilmesini isterim: Her şey birbirine ne kadar uygun biçimde bağlanıyor! Suyun böyle oluşmasından, su parçacıklarının kalınlığı ile hava parçacıklarının kalınlığı arasında, ayrıca bu ikisi ile onları hareket ettiren ikinci unsur küreciklerinin kuvveti arasında öyle bir orantı bulunması gerektiği çıkar ki, bu kürecikler her zamankinden biraz daha zayıf etki edince suyu buza, hava parçacıklarını suya dönüştürür; biraz daha güçlü etki edince de suyun daha ince parçacıklarını, yani bükülen parçacıklarını havaya dönüştürür.
XLIX. Denizin kabarması ve çekilmesi.
Denizi çeşitli düzensiz biçimlerde çalkalayan rüzgârların sebeplerini de Meteorlar'da açıkladım. Ama denizin bir başka, düzenli hareketi kalıyor: Deniz bu hareketle her yerde günde iki kez yükselir ve alçalır, bu arada da hep doğudan batıya akar.
Hujusque caussa est, quod aere ita compresso, unaquaeque ejus particula sphaericum illud spatiolum, quod ad motum suum requirit, sibi soli non habeat, sed aliae vicinae in ipsum ingrediantur; cumque interim idem calor, sive eadem agitatio istarum particularum, conservetur a motu globulorum caelestium, assidue circa ipsas fluentium, eae suis extremitatibus se mutuo verberent et loco expellant, sicque omnes simul impetum faciant ad majus spatium occupandum. [XLVIII. De aquae natura: et cur facile modo in aerem, modo in glaciem vertatur.] Quantum ad aquam, jam ostendi cur duae tantum particularum species in ea reperiantur, quarum unae sunt flexiles, aliae inflexiles; atque si ab invicem separentur, hae salem, illae aquam dulcem componunt. Et quia jam omnes proprietates, cum salis tum aquae dulcis, ex hoc uno fundamento deductas, fuse in Meteoris explicui, non opus est ut plura de ipsis hic scribam. Sed tantum notari velim, quam apte omnia inter se cohaereant, et quomodo ex tali generatione aquae sequatur, etiam eam esse debere proportionem, inter ejus particularum crassitiem et crassitiem particularum aeris; itemque inter ipsas, et vim qua globuli secundi elementi eas movent, ut cum isti globuli paullo minus solito agunt, aquam in glaciem mutent, et particulas aeris in aquam; cum autem agunt paullo fortius, tenuiores aquae particulas, eas nempe quae sunt flexiles, in aerem vertant. [XLIX. De fluxu et refluxu maris.] Explicui etiam in Meteoris caussas ventorum, a quibus mare variis irregularibus modis agitatur. Sed superest alius regularis ejus motus, quo bis in die singulis in locis attollitur et deprimitur, interimque semper ab Oriente in Occidentem fluit.
AT8.231Bu hareketin sebebini açıklamak için, merkezinde Dünya bulunan ve Dünya ile Ay'la birlikte Güneş'in çevresindeki daha büyük girdapta taşınan o küçük gök girdabını gözümüzün önüne getirelim. ABCD bu küçük girdap olsun; EFGH Dünya; 1234 denizin yüzeyi (daha açık olsun diye Dünya'nın her yerde denizle örtülü olduğunu varsayıyoruz); 5678 de denizi saran havanın yüzeyi. Şimdi şunu düşünelim: Bu girdapta Ay olmasaydı, Dünya'nın merkezi olan T noktası girdabın merkezi olan M noktasında olurdu; ama Ay B tarafında bulunduğu için, bu T merkezi M ile D arasında olmalıdır. Çünkü bu girdabın gök maddesi, kendisiyle birlikte taşıdığı Ay'dan ve Dünya'dan biraz daha hızlı hareket eder; T noktası B'ye D'ye olduğundan biraz daha uzak olmasaydı, Ay'ın varlığı bu maddenin B ile T arasında, T ile D arasında olduğu kadar serbestçe akmasına engel olurdu. Dünya'nın bu girdaptaki yerini de ancak onu çevreleyip akan gök maddesinin kuvvetlerinin eşitliği belirlediği için, apaçıktır ki Dünya bu yüzden D'ye doğru biraz yaklaşmalıdır.
Ad cujus motus caussam explicandam, ponamus nobis ob oculos exiguum illum caeli vorticem, qui Terram pro centro habet, quique cum illa et cum Luna in majori vortice circa Solem fertur. Sitque ABCD ille exiguus vortex; EFGH terra; 1234 superficies maris, a quo, majoris perspicuitatis caussa, Terram ubique tegi supponimus; et 5678 superficies aeris mare ambientis. Jamque consideremus, si nulla in isto vortice Luna esset, punctum T, quod est centrum Terrae, fore in puncto M, quod est vorticis centrum; sed Luna existente versus B, hoc centrum T esse debere inter M et D: quia, cum materia caelestis hujus vorticis aliquanto celerius moveatur quam Luna vel Terra, quas secum defert, nisi punctum T aliquanto magis distaret a B quam a D, Lunae praesentia impediret, ne illa tam libere fluere posset inter B et T, quam inter T et D; cumque locus Terrae in isto vortice non determinetur, nisi ab aequalitate virium materiae caelestis eam circumfluentis, evidens est ipsam idcirco nonnihil accedere debere versus D.
AT8.232Aynı şekilde Ay C'de olduğunda Dünya'nın merkezi M ile A arasında olmalıdır; böylece Dünya hep Ay'dan biraz uzaklaşır. Bundan başka, Ay'ın B tarafında bulunması yüzünden gök maddesinin yalnız B ile T arasında aktığı mekân değil, T ile D arasında aktığı mekân da daralır. Buradan şu çıkar: Bu gök maddesi orada daha hızlı akar ve bu yüzden hem havanın yüzeyini 6'da ve 8'de, hem suyun yüzeyini 2'de ve 4'te, Ay girdabın BD çapında olmasaydı bastıracağından daha çok bastırır. Hava ve su cisimleri akışkan olup bu baskıya kolayca uyduğu için, bunlar Dünya'nın F ve H kısımlarının üstünde, Ay bu BD çapının dışında olsaydı olacaklarından daha alçak, tersine G ve E tarafında daha yüksek olmalıdır; öyle ki suyun yüzeyi 1'de ve 3'te, havanın yüzeyi de 5'te ve 7'de orada kabarır.
L. Su neden altı saat yükselir, altı saat alçalır.
Dünya'nın şimdi F'de, yani denizin en alçak olduğu B noktasının karşısında bulunan kısmı, altı saat sonra G'de, denizin en yüksek olduğu C noktasının karşısında, altı saat daha sonra da H'de, D noktasının karşısında olacaktır, ve bu böyle sürer. Daha doğrusu, Ay da bu arada B'den C'ye doğru biraz ilerlediği için (ABCD dairesini bir ayda dolaşır), Dünya'nın şimdi F'de, Ay'ın karşısında bulunan kısmı, yaklaşık altı saat on iki dakika sonra G noktasının biraz ötesinde olacaktır: ABCD girdabının, Ay'ın o sırada bulunduğu çapı dik açıyla kesen çapı üzerinde; su orada o zaman en yüksek olacaktır. Altı saat on iki dakika daha sonra da H noktasının biraz ötesinde, suyun en alçak olacağı yerde olacaktır, vb. Buradan açıkça anlaşılır ki denizin suyu bir ve aynı yerde her on iki saat yirmi dört dakikada bir kabarıp çekilmelidir.
Atque eodem modo, cum Luna erit in C, Terrae centrum esse debebit inter M et A: sicque semper Terra nonnihil a Luna recedit. Praeterea, quoniam hoc pacto, ex eo quod Luna sit versus B, non modo spatium per quod materia caelestis fluit inter B et T, sed etiam illud per quod fluit inter T et D, redditur angustius: inde sequitur istam materiam caelestem ibi celerius fluere, atque ideo magis premere, tum superficiem aeris in 6 et 8, tum superficiem aquae in 2 et 4, quam si Luna non esset in vorticis diametro BD; cumque corpora aeris et aquae sint fluida, et facile pressioni isti obsequantur, ipsa minus alta esse debere supra terrae partes F et H, quam si Luna esset extra hanc diametrum BD; ac e contra esse altiora versus G et E, adeo ut superficies aquae 1, 3, et aeris 5, 7, ibi protuberent. [L. Cur aqua horis 6 ascendat, et horis 6 descendat.] Jam vero, quia pars Terrae quae nunc est in F, e regione puncti B, ubi mare est quam-minime altum, post sex horas erit in G, e regione puncti C, ubi est altissimum, et post sex alias horas in H, e regione puncti D, atque ita consequenter; vel potius, quia Luna etiam interim nonnihil progreditur a B versus C, utpote quae mensis spatio circulum ABCD percurrit, pars Terrae quae nunc est in F, e regione corporis Lunae, post sex horas cum 12 minutis, praeterpropter, erit ultra punctum G, in ea diametro vorticis ABCD, quae illam ejusdem vorticis diametrum, in qua tunc Luna erit, ad angulos rectos intersecat; tuncque aqua erit ibi altissima; et post sex alias horas cum duodecim minutis, erit ultra punctum H, in loco ubi aqua erit quam-minime alta, etc. Unde clare intelligitur aquam maris, singulis duodecim horis cum 24 minutis, in uno et eodem loco fluere ac refluere debere.
AT8.233LI. Ay dolunay ya da yeni ay olduğunda gelgitler neden daha büyüktür.
Şunu belirtmek gerekir: Önceki kısımda gösterildiği gibi, bu ABCD girdabı tam yuvarlak değildir; Ay'ın yeni ay ya da dolunay olduğu zaman bulunduğu çap, onu dik açıyla kesen çaptan daha kısadır. Bundan, denizin kabarmasının ve çekilmesinin, Ay yeni ay ya da dolunayken ara zamanlardakinden daha büyük olması gerektiği sonucu çıkar.
[LI. Cur aestus maris sint majores, cum Luna plena est vel nova.] Notandum est hunc vorticem ABCD non esse accurate rotundum, sed eam ejus diametrum, in qua Luna versatur cum est nova vel plena, breviorem esse illa quae ipsam secat ad angulos rectos, ut in superiore parte ostensum est; unde sequitur fluxus et refluxus maris debere esse majores, cum Luna nova est vel plena, quam in temporibus intermediis.
AT8.234LII. Gelgitler gün-tün eşitliklerinde neden en büyüktür.
Şunu da belirtmek gerekir: Ay her zaman ekliptik düzlemine yakın bir düzlemdedir; Dünya ise günlük hareketle ekvator düzleminde döner. Bu iki düzlem gün-tün eşitliklerinde birbirini keser, gündönümlerinde ise birbirinden çok uzaklaşır. Bundan, denizin en büyük gelgitlerinin ilkbaharın ve sonbaharın başlarında olması gerektiği sonucu çıkar.
LIII. Hava ve su neden hep doğudan batıya akar.
Bundan başka şunu belirtmek gerekir: Dünya E'den F üzerinden G'ye, yani batıdan doğuya doğru taşınırken, şimdi Dünya'nın E kısmının üzerinde bulunan 412 su kabarıklığı ve 856 hava kabarıklığı yavaş yavaş Dünya'nın daha batıdaki başka kısımlarına göçer; öyle ki altı saat sonra Dünya'nın H kısmının, on iki saat sonra da G kısmının üzerinde bulunurlar. Aynı şey 234 ve 678 su ve hava kabarıklıkları için de anlaşılmalıdır. Bu yüzden su ve hava, Dünya'nın doğu kısımlarından batı kısımlarına doğru sürekli bir akışla taşınır.
[LII. Cur in aequinoctiis sint maximi.] Notandum etiam, Lunam semper esse in plano Eclipticae vicino, Terram autem motu diurno secundum planum aequatoris converti; quae duo plana in aequinoctiis se intersecant, in solstitiis autem multum ab invicem distant: unde sequitur, maximos aestus maris esse debere circa initia Veris et Autumni. [LIII. Cur aer et aqua semper ab Oriente ad Occidentem fluant.] Praeterea notandum est, dum Terra fertur ab E per F versus G, sive ab Occidente in Orientem, aquae tumorem 412, itemque aeris tumorem 856, qui nunc parti Terrae E incumbunt, paullatim ad alias ejus partes magis Occidentales migrare; ita ut post sex horas incumbant parti Terrae H, et post horas duodecim parti Terrae G. Idemque etiam de tumoribus aquae et aeris 234 et 678 est intelligendum. Unde fit, ut aqua et aer ab Orientalibus Terrae partibus, in ejusdem partes Occidentales fluxu continuo ferantur.
AT8.235LIV. Aynı kutup yüksekliğinde, doğusunda deniz bulunan bölgeler neden ötekilerden daha ılımandır.
Bu akış pek hızlı olmasa da şunlardan açıkça anlaşılır: Büyük deniz yolculukları doğuya doğru, batıya doğru olduğundan çok daha yavaş ve zordur; bazı boğazlarda su hep batıya doğru akar; nihayet, öteki şartlar eşitse, doğusunda deniz bulunan bölgeler, örneğin Brezilya, Güneş'in sıcaklığını, doğusunda uzun kara parçaları, batısında deniz bulunan bölgeler, örneğin Gine kadar hissetmez. Çünkü denizden gelen hava karadan gelenden daha serindir.
LV. Göllerde ve durgun sularda neden kabarma ve çekilme yoktur; çeşitli kıyılarda neden farklı saatlerde olur.
Son olarak şunu belirtmek gerekir: Biraz önce varsaydığımız gibi bütün Dünya denizle örtülü değildir; ama Okyanus Dünya'nın bütün çevresine yayıldığı için, suların genel hareketi bakımından Okyanus için, sanki Dünya'yı bütünüyle sarıyormuş gibi aynı şey anlaşılmalıdır. Suları Okyanus'tan ayrı olan göller ve durgun sular ise bu türden hiçbir harekete uğramaz; çünkü yüzeyleri, Ay'ın varlığı yüzünden gök maddesi tarafından bir yanda öbür yanda olduğundan çok daha fazla bastırılacak kadar geniş değildir. Okyanus'u çevreleyen koyların ve girinti çıkıntıların eşitsizliği yüzünden de, sularının yükselmeleri ve alçalmaları farklı kıyılara farklı saatlerde ulaşır; bunlardaki sayısız farklılık buradan doğar.
LVI. Bunun her kıyıdaki özel sebepleri nasıl araştırılmalıdır.
Bütün bu farklılıkların özel sebepleri söylenenlerden çıkarılabilir; yeter ki şunu düşünelim: Ay yeni ay ya da dolunayken okyanusun suları, kıyılardan uzak, ekliptiğe ve ekvatora doğru yerlerde, sabah da akşam da saat altıda en yüksektir ve bu yüzden kıyılara doğru akar; saat on ikide ise en alçaktır ve bu yüzden kıyılardan o yerlere geri çekilir. Kıyıların yakın ya da uzak olmasına, suların onlara daha düz ya da daha eğri, geniş ya da dar, derin ya da sığ yollardan gitmesine göre de, sular kıyılara daha çabuk ya da daha geç, daha bol ya da daha az miktarda ulaşır. Ayrıca kıyıların pek çeşitli ve eşitsiz girinti çıkıntıları yüzünden çoğu kez bir kıyıya giden sular başka bir kıyıdan gelen sularla karşılaşır ve böylece akışları çeşitli biçimlerde değişir. Nihayet, bazıları belli yerlerde düzenli olarak esen çeşitli rüzgârlar bu suları çeşitli biçimlerde iter. Çünkü denizin kabarması ve çekilmesi konusunda, hiçbir yerde, sebepleri bu birkaç şeyde bulunmayan bir şeyin gözlendiğini sanmıyorum.
LVII. İç toprağın tabiatı.
İç toprak C konusunda şunu belirtebiliriz: Bu toprak her şekilden ve öyle kalın parçacıklardan oluşur ki, ikinci unsurun kürecikleri olağan hareketleriyle onları kendileriyle birlikte sürükleyip götüremez; yalnız aşağı bastırarak onları ağır kılar ve aralarındaki pek çok geçitten geçerken onları biraz sarsar.
[LIV. Cur in eadem poli altitudine, regiones quae mare habent ad Orientem, sint aliis magis temperatae.] Qui fluxus, licet non admodum celer, manifeste tamen deprehenditur ex eo quod magnae navigationes sint multo tardiores et difficiliores versus partes Orientales quam versus Occidentales; et quod in quibusdam maris angustiis, aqua semper fluat versus occasum; et denique quod, caeteris paribus, eae regiones quae mare habent in Oriente, ut Brasilia, non tantum Solis calorem sentiant, quam eae quae longos terrae tractus habent ad Orientem et mare ad Occidentem, ut Guinea; quoniam aer qui a mari venit, frigidior est, quam qui a Terra. [LV. Cur nullus sit fluxus nec refluxus in lacubus et stagnis: et cur in variis litoribus variis horis fiat.] Notandum denique, totam quidem Terram mari non tegi, ut paullo ante assumpsimus; sed tamen, quia Oceanus per omnem ejus ambitum se diffundit, idem de illo, quantum ad generalem aquarum motum, esse intelligendum, ac si totam involveret. Lacus autem et stagna, quorum aquae ab Oceano sunt disjunctae, nullos ejusmodi motus patiuntur: quia eorum superficies tam latae non sunt, ut multo magis in una parte quam in alia, ob Lunae praesentiam, a materia caelesti premantur. Atque propter inaequalitatem sinuum et anfractuum, quibus cingitur Oceanus, ejus aquarum incrementa et decrementa diversis horis ad diversa litora perveniunt, unde innumerae eorum varietates oriuntur. [LVI. Quomodo ejus caussae particulares, in singulis litoribus sint investigandae.] Quarum omnium varietatum caussae particulares deduci poterunt ex dictis, si consideremus aquas oceani, cum Luna nova est vel plena, in locis a litoribus remotis versus Eclipticam et Aequatorem hora sexta, tam matutina quam vespertina, esse altissimas, et ideo versus litora fluere; hora autem duodecima, esse maxime depressas, et ideo a litoribus ad illa loca refluere: ac prout litora sunt vicina vel remota, prout aquae ad ipsa tendunt per vias magis rectas vel obliquas, latas vel angustas, profundas vel vadosas, ad ipsa citius aut tardius, et in majore aut minore copia deferri. Ac etiam, propter admodum varios et inaequales eorum anfractus, saepe contingere ut aquae versus unum littus tendentes, iis quae ab alio litore veniunt occurrant, utque ita earum cursus diversimode mutetur. Ac denique varios ventos, et quorum nonnulli quibusdam in locis ordinarii sunt, istas aquas diversis modis impellere. Nihil enim puto ullibi observari circa fluxum et refluxum maris, cujus caussae in his paucis non contineantur. [LVII. De natura Terrae interioris.] Circa terram interiorem C, notare licet eam constare particulis cujusvis figurae, ac tam crassis, ut globuli secundi elementi ordinario suo motu eas secum non abripiant, sed tantum deorsum premendo graves reddant, ac per meatus, qui plurimi inter ipsas reperiuntur, transeundo, nonnihil commoveant.
AT8.236Birinci unsurun maddesi de bu geçitlerin en dar olanlarını doldurarak aynı şeyi yapar. Üstteki D ve E cisimlerinin yeryüzü parçacıkları da aynısını yapar: Bunlar çoğu kez geçitlerin en geniş olanlarına iner ve oradan bu cismin kalın parçacıklarından bazılarını kendileriyle birlikte götürür. Gerçekten de bu cismin üst yüzeyinin, birbirine çok sıkı bağlı dallı parçalardan oluştuğuna inanmak akla yakındır; çünkü bu cisim oluşurken, B ve D cisimlerinden geçip koşuşan gök küreciklerinin hücumunu ilk bu parçalar karşılayıp kırmıştır. Yine de aralarında, E cisminden aşağı düşen tatlı su ve tuz parçacıklarının, ayrıca köşeli ya da dallı başka parçacıkların geçebileceği kadar geniş pek çok aralık vardır.
LVIII. Cıvanın tabiatı.
Ama bu yüzeyin altında C cisminin parçaları birbirine daha gevşek yapışır. Hatta belki yüzeyden belli bir uzaklıkta, şekilleri çok yuvarlak ve çok pürüzsüz pek çok parçacık bir arada toplanmıştır. Bunlar ağırlıkları yüzünden birbirinin üstüne binse ve suyun parçaları gibi ikinci unsurun küreciklerinin çevrelerinde her yandan akmasına izin vermese de, hem aralarında yine de bazı mekânlar bulan daha ufak kürecikler, hem de özellikle orada kalan en dar köşelerin hepsini dolduran birinci unsurun maddesi tarafından kolayca çalkalanırlar. Bu yüzden çok ağır ve hiç saydam olmayan bir sıvı oluştururlar; cıva böyle bir sıvıdır.
LIX. İç toprağa işleyen sıcaklığın eşitsizliği.
Bundan başka, Güneş'in çevresinde her gün oluşan lekelerin şekillerinin pek düzensiz ve çeşitli olduğunu gördüğümüz gibi, bu lekelere benzer bir maddeden oluşan Dünya'nın orta bölgesi M'nin de her yerde aynı yoğunlukta olmadığını düşünmek gerekir. Bu yüzden bu bölge bazı yerlerde birinci unsurun ötekilerde olduğundan daha bol miktarına geçit verir; birinci unsurun bu maddesi de C cisminden geçerken onun parçalarını bazı yerlerde ötekilerden daha güçlü sarsar. Tıpkı Güneş'in ışınlarının uyandırdığı ve yukarıda söylendiği gibi Dünya'nın en iç kısımlarına kadar ulaşan sıcaklığın da bu C cismine tekdüze etki etmemesi gibi: Sıcaklık ona E cisminin parçaları aracılığıyla, D suyu aracılığıyla olduğundan daha kolay geçer. Dağların yüksekliği de Dünya'nın Güneş'e dönük bazı kısımlarının, ondan öbür yana dönük kısımlardan çok daha fazla ısınmasına yol açar. Nihayet ekvatora doğru bir türlü, kutuplara doğru başka türlü ısınır; bu sıcaklık da hem gece ile gündüzün, hem özellikle yaz ile kışın birbirini izlemesiyle sırayla değişir.
Quod etiam facit materia primi elementi, eos ex istis meatibus, qui angustissimi sunt, replens; ac idem faciunt particulae terrestres superiorum corporum D et E, quae saepe in eos qui sunt omnium latissimi descendunt, atque inde nonnullas ex crassis hujus corporis particulis secum abducunt. Quippe credibile est, superiorem ejus superficiem constare partibus ramosis, sibi quidem mutuo valde firmiter annexis; utpote quae, dum hoc corpus formaretur, impetum globulorum caelestium per corpora B et D discurrentium, primae sustinuerunt et fregerunt; sed inter quas nihilominus permulta sunt intervalla satis lata, ut per ipsa particulae aquae dulcis, et salis, nec non etiam aliae angulosae aut ramosae, ex corpore E delapsae, transire possint. [LVIII. De natura argenti vivi.] Verum infra istam superficiem, partes corporis C minus arcte sibi mutuo adhaerent; ac etiam forte in quadam ab ipsa distantia, multae simul sunt congregatae, quae figuras habent tam teretes et tam laeves, ut, quamvis ob gravitatem suam sibi mutuo incumbant, nec, quemadmodum aquae partes, globulos secundi elementi undique circa se fluere permittant, facile tamen agitentur, tum a minutioribus ex istis globulis, qui nonnulla etiam spatia inter ipsas inveniunt, tum praecipue a materia primi elementi, quae omnes angustissimos angulos ibi relictos replet. Atque ideo liquorem componunt valde ponderosum et minime pellucidum, cujusmodi est argentum vivum. [LIX. De inaequalitate caloris interiorem Terram pervadentis.] Praeterea, quemadmodum videmus eas maculas, quae quotidie circa Solem generantur, figuras habere admodum irregulares et varias, ita existimandum est mediam Terrae regionem M, quae ex materia istis maculis simili conflata est, non ubique esse aequaliter densam; et ideo quibusdam in locis transitum praebere majori copiae primi elementi, quam in reliquis; atque hanc materiam primi elementi, per corpus C transeuntem, ejus partes quibusdam in locis fortius quam in aliis commovere, sicuti etiam calor a Solis radiis excitatus, atque, ut supra dictum est, usque ad intima Terrae pertingens, non uniformiter agit in hoc corpus C, quia facilius ei communicatur per fragmenta corporis E, quam per aquam D: atque altitudo montium efficit, ut quaedam Terrae partes Soli obversae, multo magis incalescant, quam ab illo aversae: ac denique aliter incalescunt versus aequatorem, aliter versus polos, calorque iste per vices variatur propter vicissitudinem tum diei et noctis, tum praecipue aestatis et hyemis.
AT8.237LX. Bu sıcaklığın etkisi.
Bu yüzden bu iç toprağın bütün parçacıkları her zaman biraz, kâh daha çok kâh daha az hareket eder. Yalnız komşularına bağlı olmayanlar, örneğin cıvanın, tuzun, tatlı suyun parçacıkları ve onun daha büyük geçitlerinde bulunan başka her türlü parçacık değil, en sert olanlar ve birbirine olabildiğince sıkı yapışanlar da hareket eder. Elbette bunlar birbirinden tamamen ayrılmaz. Ama rüzgârın ittiği ağaç dallarının sallandığını ve aralarındaki aralıkların kâh büyüyüp kâh küçüldüğünü, ağaçların da bu yüzden kökünden sökülmediğini görürüz. Bunun gibi, C cisminin kalın ve dallı parçacıklarının da birbirine öyle bağlanıp dolanmış olduğunu düşünmek gerekir ki, sıcaklığın kuvvetiyle genellikle birbirinden tamamen ayrılmazlar, yalnız biraz sarsılır ve çevrelerinde kalan geçitleri kâh daha çok kâh daha az açarlar.
[LX. De istius caloris actione ⟦?⟧.] Unde fit, ut omnes particulae hujus terrae interioris semper aliquantulum, et modo plus modo minus moveantur; non eae solum quae vicinis non annexae sunt, ut particulae argenti vivi, et salis, et aquae dulcis, et aliae quaevis in majoribus ejus meatibus contentae; sed etiam eae quae sunt omnium durissimae, ac sibi mutuo quam-firmissime adhaerent. Non quidem quod hae ab invicem plane separentur; sed eodem modo quo videmus arborum ramos ventis impulsos agitari, et eorum intervalla nunc majora reddi, nunc minora, quamvis istae arbores idcirco radicibus suis non evellantur: ita putandum est crassas et ramosas corporis C particulas ita connexas esse atque implexas, ut non soleant vi caloris ab invicem plane disjungi, sed aliquantulum duntaxat concutiantur, et meatus circa se relictos modo magis modo minus aperiant.
AT8.238Bu parçacıklar, üstteki D ve E cisimlerinden bu geçitlere düşen öteki parçacıklardan daha sert oldukları için, bu hareketleriyle onları kolayca ezip ufalar ve böylece burada incelenmesi gereken iki şekil cinsine indirirler.
LXI. Zaç, şap vb. yapılan keskin ve ekşi özsular.
Şöyle ki: Maddesi biraz daha katı olan parçacıklar, örneğin tuz parçacıkları, bu geçitlerde sıkışıp ezilince, yuvarlak ve katı iken yassı ve bükülgen hâle gelir; tıpkı akkor hâlindeki yuvarlak bir demir çubuğun sık çekiç darbeleriyle uzun bir levhaya dövülebilmesi gibi. Bu arada bu parçacıklar sıcaklığın kuvvetiyle sürülüp bu geçitlerde oraya buraya kıvrılarak ilerlerken, geçitlerin sert duvarlarına çarpıp sürtünerek küçük kılıçlar gibi bilenir ve böylece keskin, ekşi, aşındırıcı bazı özsulara dönüşür. Bu özsular sonra madenî maddeyle katılaşınca zacı, taşlı maddeyle katılaşınca şapı ve başka pek çok şeyi oluşturur.
Cumque duriores sint aliis particulis, ex superioribus corporibus D et E in meatus istos delapsis, ipsas facile motu isto suo contundunt et comminuunt, sicque ad duo genera figurarum reducunt, quae hic sunt consideranda. [LXI. De succis acribus et acidis, ex quibus fiunt atramentum sutorium, alumen, etc.] Nempe particulae quarum materia paullo solidior est, quales sunt salis, meatibus istis interceptae atque contusae, ex teretibus et rigidis planae ac flexiles redduntur: non aliter quam ferri candentis virga rotunda crebris malleorum ictibus in laminam oblongam potest complanari. Cumque interim hae particulae, vi caloris actae, hinc inde per meatus istos serpant, duris eorum parietibus allisae atque affrictae, gladiolorum instar acuuntur, sicque in succos quosdam acres, acidos, erodentes vertuntur: qui succi postea cum metallica materia concrescentes, atramentum sutorium; cum lapidea, alumen; et sic alia multa componunt.
AT8.239LXII. Ziftin, kükürdün vb. yağlı maddesi.
Daha yumuşak parçacıklar ise, örneğin dış toprak E'den düşenlerin çoğu ve tatlı suyun parçacıkları, orada iyice ezilip o kadar incelir ki birinci unsurun maddesinin hareketiyle parçalanır ve pek çok, son derece ufak ve olabildiğince bükülgen dalcıklara ayrılır. Bu dalcıklar başka yeryüzü parçacıklarına yapışarak kükürdü, zifti ve madenlerde bulunan bütün öteki yağlı ya da yağımsı şeyleri oluşturur.
LXIII. Kimyacıların ilkeleri; metaller madenlere nasıl yükselir.
Böylece burada, kimyacıların bilinen üç ilkesi olan tuz, kükürt ve Merkür yerine alınabilecek üç şey elde etmiş oluyoruz: Tuz yerine keskin özsuyu, kükürt yerine yağlı maddenin çok yumuşak dalcıklarını, onların Merkür'ü yerine de cıvanın kendisini alabiliriz. Şuna da inanılabilir: Bütün metallerin bize ulaşmasının tek sebebi şudur: C cisminin geçitlerinden akan keskin özsular onun bazı parçacıklarını ötekilerden ayırır; bunlar sonra yağlı maddeyle sarılıp kaplanınca, sıcaklıkla seyrelen cıva onları kolayca yukarı sürükler ve bunlar farklı büyüklüklerine ve şekillerine göre farklı metaller oluşturur. Bunların kesin bilgisi için gereken türlü deneyleri şimdiye kadar yapma imkânı bulsaydım, belki burada her birini tek tek anlatırdım.
LXIV. Dış toprak ve kaynakların kökeni.
Şimdi bazı parçaları denizin altında gizlenen, bazıları ovalar hâlinde uzanan, bazıları dağlar hâlinde yükselen dış toprak E'yi düşünelim. Önce şunu belirtelim: Bu toprakta kaynakların ve ırmakların nasıl doğduğu, hep denize akmalarına rağmen sularının neden hiç tükenmediği, denizin de neden ne büyüdüğü ne tatlılaştığı ne kadar kolay anlaşılır. Çünkü ovaların ve dağların altında suyla dolu büyük oyuklar bulunduğundan, şüphe yok ki her gün pek çok buhar, yani sıcaklığın kuvvetiyle birbirinden ayrılmış ve hızla hareket eden su parçacıkları, ovaların dış yüzeyine ve dağların en yüksek sırtlarına kadar ulaşır. Nitekim bu türden buharların çoğunun daha da yukarı, bulutlara kadar yükseldiğini görürüz. Bu buharlar, toprağın parçacıklarına dayanarak toprağın geçitlerinden, havadan olduğundan daha kolay yükselir; çünkü havanın akışkan ve oynak parçacıkları onları böyle destekleyemez.
[LXII. De materia oleaginea bituminis, sulphuris, etc.] Particulae autem molliores, quales sunt pleraeque ex terra exteriori E delapsae, nec non etiam eae aquae dulcis, ibi penitus elisae, tam tenues evadunt, ut motu materiae primi elementi discerpantur, atque in multos minutissimos et quam-maxime flexiles ramulos dividantur: qui ramuli, terrestribus aliis particulis adhaerentes, componunt sulphur, bitumen, et alia omnia pinguia sive oleaginea, quae in fodinis reperiuntur. [LXIII. De Chymicorum principiis; et quomodo metalla in fodinas ascendant.] Atque sic tria hic habemus, quae pro tribus vulgatis Chymicorum principiis, sale, sulphure ac Mercurio, sumi possunt: sumendo scilicet succum acrem pro sale, mollissimos ramulos oleagineae materiae pro sulphure, ipsumque argentum vivum pro illorum Mercurio. Credique potest omnia metalla ideo tantum ad nos pervenire, quod acres succi, per meatus corporis C fluentes, quasdam ejus particulas ab iis disjungant, quae deinde materia oleaginea involutae atque vestitae, facile ab argento vivo calore rarefacto sursum rapiuntur, et pro diversis suis magnitudinibus ac figuris, diversa metalla constituunt. Quae fortasse singula describerem hoc in loco, si varia experimenta, quae ad certam eorum cognitionem requiruntur, facere hactenus licuisset. [LXIV. De Terra exteriore, et de origine fontium.] Jam vero consideremus Terram exteriorem E, cujus fragmenta quaedam sub mari delitescunt, alia in campos extenduntur, alia in montes attolluntur. Et notemus inprimis, quam facile in ea possit intelligi, quo pacto fontes et flumina oriantur; et quamvis semper in mare fluant, nunquam tamen ipsorum aqua deficiat, nec mare augeatur aut dulcescat. Quippe, cum infra campos et montes magnae sint cavitates aquis plenae, non dubium est, quin multi quotidie vapores, hoc est, aquae particulae vi caloris ab invicem disjunctae ac celeriter motae, usque ad exteriorem camporum superficiem atque ad summa montium juga perveniant; videmus enim etiam plerosque istiusmodi vapores ulterius usque ad nubes attolli, ac facilius per terrae meatus ascendunt, ab ejus particulis suffulti, quam per aerem, cujus fluidae ac mobiles particulae ipsos ita fulcire non possunt.
AT8.240Bu buharlar böyle yükseldikten sonra, soğuk gelince uyuşur ve buhar suretini yitirip yeniden suya dönüşür. Bu su, buharın yükseldiği o aynı geçitlerden inemez, çünkü bunlar çok dardır; ama bütün dış toprağı oluşturan kabukların, yani zarların aralarında biraz daha geniş yollar bulur. Bu yollar da suyu vadilerin ve ovaların eğimi boyunca eğik olarak aşağı götürür.
Bu yeraltı su yolları bir dağın, bir vadinin ya da bir ovanın yüzeyinde son bulduğu yerde kaynaklar fışkırır; bunların pek çok derecikleri bir araya gelip ırmakları oluşturur ve dış toprağın yüzeyinin daha eğimli kısımlarından denize akar.
LXV. Irmaklar denize aktığı hâlde deniz neden büyümez.
Dağlardan denize doğru durmadan pek çok su aksa da, bu yüzden suyun yükseldiği oyuklar asla boşalmaz, deniz de büyümez. Çünkü bu dış toprak, biraz önce anlatılan biçimde, yani E cisminin parçalarının C cisminin yüzeyine düşmesiyle, D suyu bu parçaların altında kendine pek çok geniş ve açık geçit korumadan meydana gelemezdi. Bu geçitlerden, dağlardan ne kadar su çıkıyorsa her zaman o kadarı denizden dağların eteklerine geri döner.
Postquam autem isti vapores sic ascenderunt, frigore succedente torpescunt, amissaque vaporis forma rursus in aquam vertuntur; quae aqua descendere non potest per eosdem illos meatus, per quos vapor ascendit, quia sunt nimis angusti; sed aliquanto latiores vias invenit, in intervallis crustarum sive corticum, quibus tota exterior terra conflata est; quae viae ipsam oblique secundum vallium et camporum declivitatem deducunt. Atque ubi istae subterraneae aquarum viae in superficie montis, vel vallis, vel campi terminantur, ibi fontes scaturiunt, quorum rivi multi simul congregati flumina componunt, et per decliviores exterioris terrae superficiei partes in mare labuntur. [LXV. Cur mare non augeatur ex eo, quod flumina in ipsum fluant.] Quamvis autem assidue multae aquae ex montibus versus mare fluant, nunquam tamen idcirco cavitates ex quibus ascendunt, possunt exhauriri, nec mare augeri. Haec enim terra exterior non potuit modo paullo ante descripto generari, nempe ex fragmentis corporis E in superficiem corporis C cadentibus, quin aqua D multos sibi patentissimos meatus sub istis fragmentis retinuerit: per quos tanta semper ejus quantitas a mari versus radices montium redit, quanta ex montibus egreditur.
AT8.241Böylece hayvanların kanı damarlarında ve atardamarlarında nasıl dolaşıyorsa, su da toprağın damarlarında ve ırmaklarda öyle dairesel olarak akar.
LXVI. Kaynaklar neden tuzlu değildir, deniz neden tatlılaşmaz.
Deniz tuzlu olsa da kaynaklara yalnız tatlı suyun parçacıkları yükselir, çünkü bunlar ince ve bükülgendir. Tuzun parçacıkları ise katı ve sert oldukları için ne kolayca buhara dönüşebilir ne de toprağın eğri geçitlerinden herhangi bir şekilde geçebilir. Bu tatlı su ırmaklar yoluyla durmadan denize dönse de deniz bu yüzden tatlılaşmaz, çünkü denizde hep aynı miktarda tuz kalır.
LXVII. Bazı kuyularda su neden tuzludur.
Yine de denizden çok uzak bazı kuyularda çok tuz bulunursa pek şaşmayacağız. Toprak pek çok çatlakla yarıldığı için, tuzlu suyun süzülmeden o kuyulara kadar ulaşması kolayca olabilir. Bunun sebebi ya denizin yüzeyinin kuyuların dibi kadar yüksek olması, ya da yollar yeterince geniş olduğunda tuz parçacıklarının tatlı suyun parçacıkları tarafından sert cismin eğimi boyunca kolayca yukarı kaldırılmasıdır.
Atque ita, ut animalium sanguis in eorum venis et arteriis, sic aqua in terrae venis et in fluviis circulariter fluit. [LXVI. Cur fontes non sint salsi, nec mare dulcescat.] Et quamvis mare sit salsum, solae tamen aquae dulcis particulae in fontes ascendunt, quia nempe sunt tenues ac flexiles, particulae autem salis, cum sint rigidae ac durae, nec facile in vapores mutari, nec ullo modo per obliquos terrae meatus transire possunt. Et quamvis assidue illa aqua dulcis in mare per flumina revertatur, non ideo mare dulcescit, quia semper aequalis quantitas salis in eo manet. [LXVII. Cur in quibusdam puteis aqua sit salsa.] Sed tamen non valde mirabimur, si forte in quibusdam puteis, a mari valde remotis, multum salis reperiatur. Cum enim terra multis rimis fatiscat, fieri facile potest, ut aqua salsa non percolata usque ad illos puteos perveniat: sive quia maris superficies aeque alta est atque ipsorum fundus; sive etiam quia, ubi viae sunt satis latae, facile salis particulae a particulis aquae dulcis per corporis duri declivitatem sursum attolluntur.
AT8.242Bunu, ABC gibi ağzı biraz dışa açık bir kapta deneyebiliriz: Tuzlu su bu kapta buharlaşırken kabın bütün kenarları genellikle bir tuz kabuğuyla kaplanır.
LXVIII. Bazı dağlardan neden tuz da çıkarılır.
Bazı dağlarda büyük tuz kütlelerinin taş gibi nasıl katılaştığı da buradan anlaşılabilir. Deniz suyu oraya yükselip tatlı suyun bükülgen parçacıkları daha öteye gidince, orada rastlantıyla bulunan oyuklarda yalnız tuz kalmış ve onları doldurmuştur.
LXIX. Güherçile ve deniz tuzundan farklı öteki tuzlar.
Ama bazen tuz parçacıkları toprağın oldukça dar bazı geçitlerine de işler ve orada şekillerinden ve büyüklüklerinden bir şey yitirerek güherçileye, nişadıra ya da benzeri bir şeye dönüşür. Hatta toprağın uzun, dalsız ve oldukça katı pek çok parçacığı başlangıçtan beri güherçilenin ve başka tuzların suretlerine sahipti. Çünkü bu suretler, o cisimlerin parçacıklarının uzun, bükülmez ve dalsız olmasından başka bir şeye dayanmaz; parçacıklar başka bakımlardan ne kadar çeşitliyse o kadar çeşitli tuz türleri oluştururlar.
LXX. İç topraktan dış toprağa yükselen buharlar, ruhlar ve dumanlar.
Yer altında gizlenen sulardan çıkan buharlardan başka, iç topraktan dış toprağa pek çok keskin ruh ve yağlı duman, ayrıca başka metallerin parçacıklarını kendileriyle birlikte taşıyan cıva buharları da yükselir; bütün mineraller bunların çeşitli karışımlarından oluşur. Keskin ruhlardan, keskin özsuların ve uçucu tuzların parçacıklarını anlıyorum: Bunlar birbirinden ayrılmıştır ve öyle hızlı hareket eder ki, her yöne hareket etmeyi sürdürdükleri kuvvet ağırlıklarına üstün gelir.
Ut experiri licet in vase, cujus labra nonnihil sint repanda, quale est ABC: dum enim aqua salsa in eo evaporatur, omnes ejus orae salis crusta vestiri solent. [LXVIII. Cur etiam ex quibusdam montibus sal effodiatur.] Atque hinc etiam potest intelligi, quo pacto in montibus nonnullis, magnae salis moles instar lapidum concreverint. Quippe, aqua maris eo ascendente, ac particulis flexilibus aquae dulcis ulterius pergentibus, solum sal in cavitatibus, quae casu ibi fuerunt, remansit, ipsasque implevit. [LXIX. De nitro aliisque salibus, a sale marino diversis.] Sed et aliquando salis particulae nonnullos satis angustos terrae meatus pervadunt, atque ibi nonnihil de figura et quantitate sua deperdentes, in nitrum, vel sal ammoniacum, vel quid simile mutantur. Quinetiam plurimae terrae particulae oblongae, non ramosae, ac satis rigidae, ab origine sua nitri et aliorum salium formas habuerunt. Neque enim in alio sitae sunt eae formae, quam quod illorum particulae sint oblongae, non flexiles, nec ramosae, ac prout de caetero variae sunt, varias salis species componunt. [LXX. De vaporibus, spiritibus, et exhalationibus a terra interiore ad exteriorem ascendentibus.] Praeter vapores ex aquis sub terra latentibus eductos, multi etiam spiritus acres, et oleagineae exhalationes, nec non vapores argenti vivi, aliorum metallorum particulas secum vehentes, ex terra interiori ad exteriorem ascendunt: atque ex diversis eorum misturis omnia fossilia componuntur. Per spiritus acres intelligo particulas succorum acrium, nec non etiam salium volatilium, ab invicem sejunctas, et tam celeriter se commoventes, ut vis qua in omnes partes moveri perseverant, praevaleat eorum gravitati.
AT8.243Dumanlardan ise, yağlı maddenin aynı şekilde hareket eden dallı ve çok ince parçacıklarını anlıyorum. Çünkü sularda, öteki özsularda ve yağlarda parçacıklar yalnız sürünür; buharlarda, ruhlarda ve dumanlarda ise uçarlar.
LXXI. Bunların çeşitli karışımından taşların ve öteki minerallerin çeşitli cinsleri nasıl doğar.
Ruhlar böyle daha büyük bir kuvvetle uçar, toprağın her türlü dar geçidine daha kolay işler, bu geçitlerde sıkışınca daha sıkı tutunur ve bu yüzden dumanlardan ya da buharlardan daha sert cisimler meydana getirir. Bu üçü arasında, oluştukları parçacıkların farklılığına göre pek büyük bir farklılık bulunduğundan, bunlar toprağın dar geçitlerinde kapalı kalıp onun parçacıklarına karıştıklarında taşların ve öteki saydam olmayan minerallerin pek çok cinsi doğar. Önce toprağın yarıklarında ve oyuklarında özsular hâlinde toplanıp sonra en kaygan ve akışkan parçacıkları yavaş yavaş ayrılıp gidince geri kalanlar birbirine yapıştığında da saydam minerallerin ve değerli taşların pek çok cinsi doğar.
LXXII. Metaller iç topraktan dış toprağa nasıl ulaşır ve zincifre nasıl oluşur.
Aynı şekilde cıva buharları da toprağın küçük yarıklarında ve daha büyükçe geçitlerinde sürünürken, kendilerine karışmış başka metallerin parçacıklarını oralarda bırakır ve böylece toprağı altınla, gümüşle, kurşunla ve başka metallerle doldurur. Sonra kendileri olağanüstü kayganlıkları yüzünden ya daha ileri gider ya aşağı geri kayar ya da bazen, geri dönebilecekleri geçitler kükürtlü dumanlarla tıkandığında, orada kalırlar. O zaman cıva parçacıkları, bu dumanların en ince parçalarıyla sanki bir tüy örtüsüyle kaplanarak zincifreyi oluşturur.
Per exhalationes autem intelligo particulas ramosas, tenuissimas, oleagineae materiae, sic etiam motas. Quippe in aquis, et aliis succis, et oleis, particulae tantum repunt; sed in vaporibus, spiritibus, et exhalationibus, volant. [LXXI. Quomodo ex varia eorum mistura, varia lapidum, aliorumque fossilium genera oriantur.] Et quidem spiritus majori vi sic volant, et facilius angustos quosque terrae meatus pervadunt, atque ipsis intercepti firmius haerent, et ideo duriora corpora efficiunt, quam exhalationes aut vapores. Cumque permagna inter haec tria sit diversitas, pro diversitate particularum ex quibus constant, multa etiam ex ipsis lapidum, aliorumque fossilium non transparentium genera oriuntur, cum in angustis terrae meatibus inclusa haerent, ipsiusque particulis permiscentur; et multa genera fossilium transparentium, atque gemmarum, cum in rimis et cavitatibus terrae primum in succos colliguntur, et deinde paulatim, maxime lubricis et fluidis eorum particulis abeuntibus, reliquae sibi mutuo adhaerescunt. [LXXII. Quomodo metalla ex terra interiore ad exteriorem perveniant, et quomodo minium fiat.] Sic etiam vapores argenti vivi, terrae rimulas et majusculos meatus perreptando, particulas aliorum metallorum sibi admistas in iis relinquunt, et ita illam auro, argento, plumbo, aliisque impraegnant; ipsique deinde ob eximiam suam lubricitatem ulterius pergunt, aut deorsum relabuntur; aut etiam aliquando ibi haerent, cum meatus per quos regredi possent, sulphureis exhalationibus impediuntur. Atque tunc ipsae argenti vivi particulae, minutissima istarum exhalationum quasi lanugine vestitae, minium componunt.
AT8.244Nihayet ruhlar ve dumanlar bazı metalleri de, örneğin bakırı, demiri, antimuanı iç topraktan dış toprağa getirir.
LXXIII. Metaller neden toprağın her yerinde bulunmaz.
Şunu da belirtmek gerekir: Bu metaller hemen yalnız iç toprağın, dış toprağın parçalarının doğrudan bitiştiği kısımlarından yükselir; örneğin bu şekilde 5'ten V'ye doğru; çünkü sulardan geçerek yukarı taşınamazlar. Bu yüzden metaller her yerde bulunmaz.
LXXIV. Metaller neden en çok dağların eteklerinde, güneye ve doğuya doğru bulunur.
Şunu da belirtmek gerekir: Bu metaller genellikle toprağın damarlarından dağların eteklerine doğru (burada V'ye doğru) yükselir ve en çok orada toplanır; çünkü toprak orada başka yerlerden daha çok çatlakla yarılmıştır. Hem de dağların öğle Güneşine ya da doğuya dönük kısımlarında ötekilerden daha çok toplanır; çünkü onları yukarı kaldıran sıcaklık orada daha büyüktür. Bu yüzden madenciler onları özellikle o yerlerde ararlar.
LXXV. Bütün madenler dış topraktadır; kazarak iç toprağa asla ulaşılamaz.
Kazmakta ne kadar ısrar edilirse edilsin iç toprağa ulaşılabileceği de sanılmamalıdır. Bir kere dış toprak, insanların güçleriyle karşılaştırılınca, çok kalındır; özellikle de aradaki sular yüzünden: Damarları ne kadar derinde açılırsa bu sular o kadar büyük bir hızla fışkırır ve bütün madencileri boğardı.
LXXVI. Kükürt, zift, kil, yağ.
Biraz önce anlatılan dumanların en ince parçacıkları tek başlarına yalnız saf havayı oluşturur; ama ruhların daha ince parçacıklarına kolayca bağlanır ve onları pürüzsüz ve kaygan iken dallı hâle getirir. Sonra bu dallı parçacıklar keskin özsulara ve bazı metal parçacıklarına karışınca kükürdü oluşturur; bu tür özsularla da yüklü toprak parçacıklarına karışınca zifti yapar; yalnız toprak parçacıklarıyla birleşince kili yapar; nihayet tek başlarına kalınca, hareketleri birbirinin üstüne tamamen yığılacakları kadar zayıfladığında yağa dönüşürler.
Ac denique spiritus et exhalationes, nonnulla etiam metalla, ut aes, ferrum, stibium, ex terra interiore ad exteriorem adducunt. [LXXIII. Cur non in omnibus terrae locis metalla inveniantur.] Notandumque est, ista metalla fere tantum ascendere ex iis partibus terrae interioris, quibus fragmenta exterioris immediate conjuncta sunt. Ut ex. gr. in hac figura, ex 5 versus V ⟦?⟧, quia per aquas evehi non possunt. Unde fit, ut non passim omnibus in locis metalla reperiantur. [LXXIV. Cur potissimum inveniantur in radicibus montium, versus Meridiem et Orientem.] Notandum etiam, haec metalla per terrae venas versus radices montium solere attolli, ut hic versus V, ibique potissimum congregari, quia ibidem terra pluribus rimis quam in aliis locis fatiscit; et quidem in iis montium partibus, quae Soli meridiano vel Orienti obversae sunt, magis quam in aliis congregari, quia major ibi est calor, cujus vi attolluntur. Et ideo etiam in illis praesertim locis a fossoribus quaeri solent. [LXXV. Fodinas omnes esse in terra exteriore; nec posse unquam ad interiorem fodiendo perveniri.] Neque putandum est, ulla unquam fodiendi pertinacia, usque ad interiorem terram posse perveniri: tum quia exterior nimis est crassa, si ad hominum vires comparetur; tum praecipue propter aquas intermedias, quae eo majore cum impetu salirent, quo profundior esset locus in quo primum aperirentur earum venae, fossoresque omnes obruerent. [LXXVI. De sulphure, bitumine, argilla, oleo.] Exhalationum particulae tenuissimae, quales paullo ante descriptae sunt, nihil nisi purum aerem solae componunt, sed tenuioribus spirituum particulis facile annectuntur, illasque ex laevibus et lubricis ramosas reddunt; ac deinde hae ramosae, succis acribus ac metallicis quibusdam particulis admistae, sulphur constituunt; et admistae particulis terrae, multis etiam ejusmodi succis gravidae, faciunt bitumen; et cum solis particulis terrae conjunctae, faciunt argillam; et denique solae, in oleum vertuntur, cum earum motus ita languescit, ut sibi mutuo plane incumbant.
AT8.245LXXVII. Deprem nasıl olur.
Ama bu parçacıklar yağa dönüşemeyecek kadar hızlı çalkalanırsa ve toprağın yarıklarına ve oyuklarına bol miktarda akarlarsa, orada yeni söndürülmüş bir mumdan çıkanlara benzer yağlı ve koyu dumanlar oluştururlar. Sonra bu oyuklarda bir ateş kıvılcımı çıkarsa, bu dumanlar hemen tutuşur ve birden seyrelerek, özellikle onlara pek çok ruh karışmışsa, hapsedildikleri yerin bütün duvarlarını büyük bir kuvvetle sarsarlar. Depremler böyle doğar.
LXXVIII. Bazı dağlardan neden ateş fışkırır.
Bu sarsıntılar olurken bazen toprağın bir kısmı parçalanıp açılır ve alev dağların sırtlarından göğe doğru fışkırır. Bu, daha alçak yerlerde değil de daha çok orada olur; çünkü hem dağların altında daha çok oyuk vardır, hem de dış toprağı oluşturan o büyük parçalar orada birbiri üstüne yaslandığı için alevin çıkmasına başka her yerden daha kolay yol verir. Alev böyle fışkırır fışkırmaz toprağın yarığı kapansa da, dağın bağrından tepesine uzun bir yangına yetecek kadar çok kükürt ya da zift atılmış olabilir. Sonra aynı oyuklarda yeniden toplanıp tutuşan yeni dumanlar aynı yarıktan kolayca fışkırır. Bu yüzden bazı dağlar, örneğin Sicilya'da Etna, Campania'da Vezüv, İzlanda'da Hekla vb., bu türden sık yangınlarıyla kötü bir ün kazanmıştır.
[LXXVII. Quomodo fiat terrae motus.] Sed cum celerius agitantur, quam ut ita in oleum verti possint, si forte in rimas et cavitates terrae magna copia affluant, pingues ibi et crassos fumos componunt, non absimiles iis qui ex candela recens exstincta egrediuntur; ac deinde, si quae forte ignis scintilla in istis cavitatibus excitetur, illi fumi protinus accenduntur, atque subito rarefacti, omnes carceris sui parietes magna vi concutiunt, praesertim cum multi spiritus ipsis sunt admisti: et ita oriuntur terrae motus. [LXXVIII. Cur ex quibusdam montibus ignis erumpat.] Contingit etiam aliquando, cum hi motus fiunt, ut parte terrae disjecta et aperta, flamma per juga montium caelum versus erumpat. Idque ibi potius fit, quam in humilioribus locis: tum quia sub montibus plures sunt cavitates, tum etiam, quia magna illa fragmenta, quibus constat terra exterior, in se invicem reclinata, faciliorem ibi praebent exitum flammae, quam in ullis aliis locis. Et quamvis claudatur terrae hiatus, simul ac flamma hoc pacto ex eo erupit, fieri potest, ut tanta sulphuris aut bituminis copia ex montis visceribus ad ejus summitatem expulsa sit, ut ibi longo incendio sufficiat. Novique fumi postea in iisdem cavitatibus rursus collecti, et accensi, facile per eundem hiatum erumpunt; unde fit, ut montes nonnulli crebris ejusmodi incendiis sint infames, ut Aetna Siciliae, Vesuvius Campaniae, Hecla Islandiae, etc.
AT8.246LXXIX. Depremde neden genellikle birçok sarsıntı olur ve deprem neden bazen birkaç saat ya da gün sürer.
Son olarak, deprem bazen birkaç saat ya da birkaç gün sürer; çünkü yağlı ve yanıcı dumanların toplandığı yer genellikle tek bir sürekli oyuk değildir; çok kükürt ya da ziftle doymuş toprakla birbirinden ayrılmış birçok farklı oyuk vardır. Bunlardan birinde tutuşan duman toprağı bir kez sarstıktan sonra, alevin kükürtle dolmuş geçitlerden ötekilere ulaşabilmesi için bir süre geçer.
LXXX. Ateşin tabiatı ve havadan farkı.
Ama burada bu oyuklarda alevin nasıl tutuşabileceğini söylemem ve aynı zamanda ateşin tabiatını açıklamam kalıyor. Yeryüzü parçacıkları, büyüklükleri ve şekilleri ne olursa olsun, her biri ayrı ayrı birinci unsurun hareketini izlediğinde ateş suretine sahiptir; tıpkı ikinci unsurun kürecikleri arasında uçuşup onların çalkantısını taklit ettiklerinde hava suretine sahip oldukları gibi.
Böylece hava ile ateş arasındaki ilk ve başlıca fark, ateşin parçacıklarının havanınkilerden çok daha hızlı çalkalanmasıdır. Çünkü birinci unsurun maddesinin hareketinin ikincininkinden çok daha hızlı olduğu yukarıda yeterince gösterildi. Ama pek büyük bir fark daha vardır: Üçüncü unsurun daha kaba parçacıkları, örneğin cıva buharlarını oluşturanlar, hava suretine bürünebilse de havanın korunması için gerekli değildir; tersine hava, yalnız en ufak parçacıklardan oluştuğunda daha saf ve bozulmaya daha az açıktır. Çünkü daha kaba parçacıklar sürekli bir sıcaklıkla çalkalanmazlarsa ağırlıklarıyla aşağı kayar ve hava suretini kendiliğinden bırakırlar. Ateş ise kendisini besleyip yenileyecek, yeryüzü cisimlerinin biraz kabaca parçacıkları olmadan var olamaz.
[LXXIX. Cur plures concussiones fieri soleant in terrae motu: sicque per aliquot horas aut dies interdum duret.] Denique, durat aliquando terrae-motus per aliquot horas, aut dies; quia non una tantum continua cavitas esse solet, in qua pingues et inflammabiles fumi colliguntur, sed plures diversae, terra multo sulphure aut bitumine satura disjunctae; cumque exhalatio in unis accensa terram semel concussit, aliqua mora intercedit, priusquam flamma, per meatus sulphure oppletos, ad alias possit pervenire. [LXXX. De natura ignis, ejusque ab aere diversitate.] Sed hic superest ut dicam, quo pacto in istis cavitatibus flamma possit accendi, simulque ut explicem ignis naturam. Particulae terrestres, cujuscunque sint magnitudinis aut figurae, cum singulae seorsim primi elementi motum sequuntur, ignis formam habent; ut etiam habent aeris formam, cum inter globulos secundi elementi volitantes, eorum agitationem imitantur. Sicque prima et praecipua inter aerem et ignem differentia est, quod multo celerius hujus quam illius particulae agitentur. Jam enim supra satis ostensum est, motum materiae primi elementi multo celeriorem esse quam secundi. Sed alia etiam est permagna differentia, quod etsi crassiores tertii elementi particulae, quales sunt eae quibus constant vapores argenti vivi, possint aeris formam induere, non tamen ad ejus conservationem sint necessariae, ac contra ille purior sit, minusque corruptioni obnoxius, cum solis minutissimis particulis constat. Crassiores enim, nisi calore continuo agitentur, pondere suo deorsum labentes, sponte exuunt ejus formam. Ignis autem, sine crassiusculis corporum terrestrium particulis, quibus alatur et renovetur, esse non potest.
AT8.247LXXXI. Ateş ilk nasıl tutuşur.
Çünkü ikinci unsurun kürecikleri, Dünya'nın çevresinde onları alacak kadar büyük bütün aralıkları doldurur ve hepsi birbirinin üzerine öyle biner ki (belki kendi eksenleri çevresinde dönmeleri dışında) biri ötekiler olmadan hareket edemez. Birinci unsurun maddesi bu küreciklerin bıraktığı bütün küçük köşeleri doldurup bunların içinde olabildiğince hızlı hareket etse de, bu köşelerde bulunandan fazla mekâna sahip olmadıkça, orada yeryüzü parçacıklarını kendisiyle birlikte sürükleyecek, dolayısıyla ateş meydana getirecek kadar kuvvete sahip olamaz; çünkü bu parçacıkların hepsi birbirleri ve ikinci unsurun kürecikleri tarafından desteklenir. Bir yerde ateşin ilk tutuşması için, bazı yeryüzü parçacıklarının aralarından gök küreciklerinin bir kuvvetle dışarı atılması gerekir. O zaman bu parçacıklar birbirinden ayrılıp yalnız birinci unsurun maddesinde yüzerek onun çok hızlı hareketiyle sürüklenir ve her yöne itilir.
LXXXII. Ateş nasıl sürer.
Bu ateşin sürmesi için de bu yeryüzü parçacıklarının yeterince kalın, katı ve harekete elverişli olması gerekir. Öyle ki birinci unsurun maddesi tarafından böyle itilince, gök küreciklerini ateşin bulunduğu ve küreciklerin geri dönmeye hazır olduğu yerden geri itecek kuvvete sahip olsunlar ve böylece bu küreciklerin, birinci unsura bırakılan aralıkları yeniden doldurup onun kuvvetini kırarak ateşi söndürmesine engel olsunlar.
LXXXIII. Ateş neden besine muhtaçtır.
Bundan başka, bu küreciklere çarpan yeryüzü parçacıklarını kürecikler daha ileri gitmekten alıkoyamaz; parçacıklar birinci unsurun kuvvetini uyguladığı yerden çıkınca da ateş suretini yitirir ve dumana dönüşür.
[LXXXI. Quomodo primum excitetur.] Cum enim globuli secundi elementi occupent omnia intervalla circa Terram, quae satis magna sunt ad illos capiendos, et sibi mutuo omnes ita incumbant, ut uni absque aliis moveri non possint (nisi forte circulariter circa proprium axem), quamvis materia primi elementi, omnes exiguos angulos a globulis istis relictos replens, in ipsis quam-celerrime moveatur, si tamen non habeat plus spatii, quam quod in istis angulis continetur, non potest ibi habere satis virium ad particulas terrestres, quae omnes a se mutuo et a globulis secundi elementi sustinentur, secum rapiendas, nec proinde ad ignem generandum. Sed ut ignis alicubi primum excitetur, debent aliqua vi expelli globuli caelestes, ab intervallis nonnullarum particularum terrestrium, quae deinde ab invicem disjunctae, atque in sola materia primi elementi natantes, celerrimo ejus motu rapiantur et quaquaversus impellantur. [LXXXII. Quomodo conservetur.] Utque ille ignis conservetur, debent istae particulae terrestres esse satis crassae, solidae, atque ad motum aptae, ut a materia primi elementi sic impulsae, vim habeant globulos caelestes, a loco illo in quo est ignis, et in quem redire parati sunt, repellendi; atque ita impediendi ne globuli isti rursus ibi occupent intervalla primo elemento relicta, sicque vires ejus frangendo ignem exstinguant. [LXXXIII. Cur egeat alimento.] Ac praeterea particulae terrestres, in globulos istos impingentes, non possunt ab iis impediri, ne ulterius pergant, et egrediendo ex eo loco in quo primum elementum suas vires exercet, ignis formam amittant, abeantque in fumum.
AT8.248Bu yüzden, aynı anda bu yeryüzü parçacıklarından bazıları havadan daha kaba bir cisme çarpıp ondan yeterince katı başka parçacıklar koparmasaydı, orada hiçbir ateş uzun süre kalmazdı. Bu kopan parçacıklar öncekilerin yerine geçer ve birinci unsurun maddesi tarafından sürüklenerek durmadan yeni ateş meydana getirir.
Ama bunlar daha iyi anlaşılsın diye önce ateşin meydana geldiği çeşitli yolları, sonra ateşin sürmesi için gereken her şeyi, nihayet de ateşin sonuçlarının neler olduğunu inceleyelim.
LXXXIV. Çakmaktaşlarından nasıl ateş çıkarılır.
Çakmaktaşından ateş çıkarmaktan daha olağan bir şey yoktur. Bunun, çakmaktaşlarının yeterince sert ve katı, aynı zamanda da yeterince ufalanır olmasından ileri geldiğini düşünüyorum. Sert ve katı oldukları için, yine sert bir cisimle vurulurlarsa, pek çok parçacıklarının arasında bulunan ve genellikle ikinci unsurun küreciklerinin doldurduğu mekânlar her zamankinden dar olur; bu yüzden bu kürecikler dışarı sıçramak zorunda kalır ve parçacıkların çevresinde birinci unsurun maddesinden başka bir şey bırakmaz. Sonra ufalanır oldukları için, çakmaktaşının bu parçacıkları artık darbeyle bastırılmaz olur olmaz birbirinden ayrılıp sıçrar ve çevrelerinde tek başına bulunan birinci unsurun maddesinde yüzerek ateşi oluşturur.
Quapropter nullus ibi ignis diu remaneret, nisi eodem tempore aliquae ex istis particulis terrestribus, in aliquod corpus aere crassius impingendo, alias satis solidas particulas ab eo disjungerent, quae prioribus succedentes, et a materia primi elementi abreptae, novum ignem continue generarent. Sed ut haec accuratius intelligantur, consideremus primo varios modos quibus ignis generatur, deinde omnia quae ad ejus conservationem requiruntur, ac denique, quales sint ejus effectus. [LXXXIV. Quomodo ex silicibus excutiatur.] Nihil usitatius est, quam ut ex silicibus ignis excutiatur; hocque ex eo fieri existimo, quod silices sint satis duri et rigidi, simulque satis friabiles. Ex hoc enim quod sint duri et rigidi, si percutiantur ab aliquo corpore etiam duro, spatia quae multas eorum particulas interjacent, et a globulis secundi elementi solent occupari, solito fiunt angustiora, et ideo illi globuli exsilire coacti, nihil praeter solam materiam primi elementi circa illas relinquunt; deinde ex eo quod sint friabiles, simul ac istae silicum particulae non amplius ictu premuntur, ab invicem dissiliunt, sicque materiae primi elementi, quae sola circa ipsas reperitur, innatantes, ignem componunt.
AT8.249Örneğin A bir çakmaktaşı olsun; ön parçacıkları arasında ikinci unsurun kürecikleri görülüyor. O zaman B aynı çakmaktaşını sert bir cisimle vurulduğu sırada gösterecek: Geçitleri daralmış, artık birinci unsurun maddesinden başka bir şey içeremiyor. C ise aynı çakmaktaşını vurulmuş olarak gösterecek: Bazı parçacıkları ondan ayrılmış ve çevrelerinde yalnız birinci unsurun maddesi bulunduğu için ateş kıvılcımlarına dönüşmüştür.
LXXXV. Kuru odunlardan nasıl ateş çıkarılır.
Bir odun ne kadar kuru olursa olsun bu şekilde vurulursa böyle kıvılcım saçmaz. Çünkü o kadar sert olmadığı için, vuran cisme ilk değen kısmı ikinci kısma doğru bükülür ve bu ikinci kısım üçüncüye doğru bükülmeye başlamadan önce ona değer. Böylece ikinci unsurun kürecikleri aynı anda pek çok aralıktan değil, sırayla kâh birinden kâh ötekinden ayrılır. Ama bu odun bir süre ve yeterince kuvvetle sürtülürse, bu sürtünmeden doğan, parçacıklarındaki eşitsiz çalkantı ve titreşim, onların pek çok aralığından ikinci unsurun küreciklerini çıkarıp aynı zamanda parçacıkları birbirinden ayırabilir ve böylece onları ateşe dönüştürebilir.
Ita, si A sit silex, inter cujus anteriores particulas globuli secundi elementi conspicui sunt, B repraesentabit eundem silicem, cum ab aliquo corpore duro percutitur, et ejus meatus angustiores facti, nihil amplius nisi materiam primi elementi possunt continere; C vero eundem jam percussum, cum quaedam ejus particulae ab eo separatae, ac solam materiam primi elementi circa se habentes, in ignis scintillas sunt conversae. [LXXXV. Quomodo ex lignis siccis.] Si lignum, quantumvis siccum, hoc pacto percutiatur, non idcirco scintillas ita emittet, quia cum non adeo durum sit, prima ejus pars quae corpori percutienti occurrit, flectitur versus secundam, eamque attingit, priusquam haec secunda flecti incipiat versus tertiam. Sicque globuli secundi elementi non eodem tempore ex multis eorum intervallis, sed successive nunc ex uno, nunc ex alio discedunt. Atqui si hoc lignum aliquandiu et satis valide fricetur, inaequalis ejus particularum agitatio et vibratio, quae oritur ex ista frictione, potest ex pluribus earum intervallis globulos secundi elementi excutere, simulque ipsas ab invicem disjungere, atque ita in ignem mutare.
AT8.250LXXXVI. Güneş ışınlarının toplanmasıyla nasıl ateş yakılır.
Ateş, Güneş'in pek çok ışınını aynı yere yönelten bir iç bükey ayna ya da dış bükey bir cam yardımıyla da yakılır. Çünkü bu ışınların etkisi ikinci unsurun küreciklerini kendine taşıyıcı alsa da, küreciklerin olağan hareketinden çok daha hızlıdır ve Güneş'in oluştuğu birinci unsurun maddesinden geldiği için ateş yakmaya yetecek hıza sahiptir. Bu ışınlardan o kadar çoğu bir araya toplanabilir ki, yeryüzü cisimlerinin parçacıklarını aynı hızla çalkalamaya yetecek kuvvete de sahip olurlar.
LXXXVII. Yalnız çok şiddetli bir hareketle nasıl ateş yakılır.
Çünkü yeryüzü parçacıklarının ilk olarak hangi sebeple çok hızlı hareket etmeye başladığı önemli değildir. Önceden hareketsiz olsalar da, birinci unsurun maddesinde yüzmeleri, yalnız bu yüzden hemen çok hızlı bir çalkantı kazanmalarına yeter; tıpkı hiçbir halatla bağlı olmayan bir geminin coşkun akan bir suda, suyla birlikte sürüklenmeden duramaması gibi. Bu yeryüzü parçacıkları henüz birinci unsurda böyle yüzmüyor olsa da, başka herhangi bir sebeple yeterince hızlı çalkalanırlarsa, tam da bu yüzden hem birbirlerini hem de çevrelerindeki ikinci unsur küreciklerini öyle sarsarlar ki hemen birinci unsurda yüzmeye başlar ve bundan sonra onun tarafından hareketleri içinde tutulurlar. Bu yüzden çok hızlı her hareket ateş yakmaya yeter. Böyle bir hareket genellikle yıldırımda ve hortumlarda bulunur: Meteorlar'da açıkladığım gibi, yüksekteki bir bulut daha alçaktaki bir başkasının üstüne çöküp arada kalan havayı patlatarak dışarı attığında.
Gerçi orada ateşin sebebi hemen hiçbir zaman yalnız bu hareket değildir; çünkü havaya hemen her zaman, kolayca aleve ya da en azından ışıklı bir cisme dönüşen dumanlar karışır. Yeryüzünün yakınındaki yalancı ateşler, bulutlardaki şimşekler, yüksek havadaki kayan ve düşen yıldızlar buradan tutuşur.
[LXXXVI. Quomodo ex collectione radiorum Solis.] Accenditur etiam ignis ope speculi concavi, vel vitri convexi, multos Solis radios versus eundem aliquem locum dirigentis. Quamvis enim istorum radiorum actio globulos secundi elementi pro subjecto suo habeat, multo tamen concitatior est ordinario eorum motu, et cum procedat a materia primi elementi, ex qua Sol est conflatus, satis habet celeritatis ad ignem excitandum, radiique tam multi simul colligi possunt, ut satis etiam habeant virium, ad particulas corporum terrestrium eadem ista celeritate agitandas. [LXXXVII. Quomodo a solo motu valde violento.] Quippe nihil refert, a qua caussa particulae terrestres celerrime moveri primum incipiant. Sed quamvis antea fuerint sine motu, si tantum innatent materiae primi elementi, ex hoc solo protinus celerrimam agitationem acquirunt: eadem ratione qua navis, nullis funibus alligata, in aqua torrente esse non potest, quin simul cum ipsa feratur. Et quamvis eae terrestres particulae nondum primo elemento sic innatent, si tantum a qualibet alia caussa satis celeriter agitentur, hoc ipso se mutuo, et globulos secundi elementi circa se positos, ita excutient, ut statim ei innatare incipiant; et porro ab illo in motu suo conservabuntur. Quamobrem omnis motus valde concitatus sufficit ad ignem excitandum. Et talis in fulmine ac turbinibus solet reperiri, cum scilicet nubes excelsa, in aliam humiliorem ruens, aerem interceptum explodit, ut in Meteoris explicui. Quanquam sane vix unquam iste solus motus ibi est ignis caussa; nam fere semper aeri admiscentur exhalationes, quarum talis est natura, ut facile vel in flammam, vel saltem in corpus lucidum vertantur. Atque hinc ignes fatui circa Terram, et fulgetrae in nubibus, et stellae trajicientes et cadentes in alto aere excitantur.
AT8.251LXXXVIII. Farklı cisimlerin karışmasıyla nasıl ateş yakılır.
Daha önce söylendiği gibi dumanlar, çok ince ve sanki pek çok dalcığa ayrılmış parçacıklardan oluşur; bu dalcıklar, keskin özsulardan ya da uçucu tuzlardan çıkmış, biraz daha kalın başka parçacıkları sarar. Şunu da belirtmek gerekir: Bu dalcıklar genellikle o kadar ufak ve sık örülüdür ki aralarından birinci unsurun maddesinden başka bir şey geçemez. Bu dalcıklarla kaplanmış parçacıklar arasında ise daha büyük başka aralıklar vardır; bunlar genellikle ikinci unsurun kürecikleriyle dolar ve o zaman duman tutuşmaz. Ama bazen bu aralıkları başka bir dumanın ya da ruhun parçacıkları da doldurur; bunlar oradan ikinci unsuru çıkarıp yalnız birinciye yer bırakınca, onun hareketiyle hemen sürüklenerek alevi oluşturur.
LXXXIX. Yıldırımda ve kayan yıldızlarda.
Yıldırımda ya da şimşekte birçok dumanı birlikte sıkıştıran sebep açıktır: Bir bulut başka bir bulutun üstüne çöker. Durgun havada ise, bir duman soğukla yoğunlaşıp hareketsiz kalınca, daha sıcak bir yerden gelen, harekete daha elverişli parçacıklardan oluşan ya da hafif bir rüzgârla itilen başka bir duman kolayca onun gözeneklerine hücum eder ve oradan ikinci unsuru çıkarır. İlk dumanın parçacıkları henüz ötekilerin bu hücumuyla ayrılamayacak kadar sıkı birleşmemişse, tam da bu yüzden alev alır. Kayan yıldızların böyle tutuştuğunu düşünüyorum.
XC. Işık verip yakmayan şeylerde: düşen yıldızlarda.
Ama dumanın parçacıkları böyle ayrılamayacak kadar kalın ve yapışkan bir cisim hâlinde birleşmişse, yalnız biraz ışık verirler. Bu ışık, çürümüş odunlarda, tuzlanmış balıklarda, deniz suyu damlalarında ve benzeri şeylerde görülen ışığa benzer.
[LXXXVIII. Quomodo a diversorum corporum mistura.] Quippe jam dictum est exhalationes constare particulis tenuissimis, et in multos quasi ramulos divisis, quibus involutae sunt aliae paullo crassiores, ex succis acribus aut salibus volatilibus eductae. Notandumque est hos ramulos solere esse tam minutos et consertos, ut nihil per illorum interstitia, praeter materiam primi elementi transire possit; inter particulas autem istis ramulis vestitas, esse quidem alia majora intervalla, quae globulis secundi elementi solent impleri, tuncque exhalatio non ignescit; sed interdum etiam accidere, ut occupentur a particulis alterius exhalationis aut spiritus, quae inde secundum elementum expellentes, primo duntaxat locum relinquunt, ejusque motu protinus abreptae flammam componunt. [LXXXIX. In fulmine, in stellis trajicientibus.] Et quidem in fulmine, vel fulgetris, caussa quae plures exhalationes simul compingit, manifesta est, propter unius nubis in aliam lapsum. In aere autem tranquillo, una exhalatione frigore densata et quiescente, facile alia, ex loco calidiore adveniens, aut particulis ad motum aptioribus constans, aut etiam aliquo leni vento impulsa, in ejus poros impetum facit, atque ex iis secundum elementum expellit; cumque particulae prioris exhalationis nondum tam arcte simul junctae sunt, quin hoc aliarum impetu disjungi possint, hoc ipso in flammam erumpunt: qua ratione stellas trajicientes accendi puto. [XC. In iis quae lucent et non urunt: ut in stellis cadentibus.] Cum autem exhalationis particulae in corpus tam crassum et viscidum coaluerunt, ut non ita disjungantur, lucem duntaxat aliquam emittunt, similem illi quae in lignis putridis, in piscibus sale conditis, in guttis aquae marinae, et similibus solet apparere.
AT8.252Çünkü yukarıda söylenenlerden yeterince anlaşıldığı gibi, ışık yalnız ikinci unsurun küreciklerinin birinci unsurun maddesi tarafından itilmesinden doğar. Birbirine bağlı birçok yeryüzü parçacığının aralıkları yalnız birinci unsura yer verecek kadar dar olduğunda, bu birinci unsur belki onları birbirinden ayıracak kadar kuvvete sahip olmasa da, çevredeki ikinci unsur küreciklerini, ışık diye alınması gerektiğini söylediğimiz o etkiyle itmeye kolayca yetecek kuvvete sahiptir. Düşen yıldızların böyle olduğunu düşünüyorum; çünkü bunların yere düşen maddesi çoğu kez yapışkan ve sakızımsı bulunur. Gerçi ışık verenin bu yapışkan maddenin kendisi olduğu kesin değildir; ona yapışmış ince bir alev de olabilir.
XCI. Deniz suyu damlalarında, çürümüş odunlarda ve benzerlerinde.
Tabiatını yukarıda açıkladığımız deniz suyunun damlalarında ışığın nasıl uyandığını görmek kolaydır: Bu damlaların bükülgen parçacıkları birbirine dolanmış kalırken, katı ve pürüzsüz olan öteki parçacıklar fırtınanın ya da başka herhangi bir hareketin kuvvetiyle damladan fırlatılır; küçük sivri oklar gibi titreşerek damlanın yakınından ikinci unsurun küreciklerini kolayca çıkarır ve böylece ışık meydana getirir. Çürümüş odunlarda, kurumaya başlayan balıklarda ve benzerlerinde ise ışığın, bunlar böyle ışık verirken içlerinde yalnız birinci unsuru alacak kadar dar pek çok geçit bulunmasından başka bir yerden doğmadığını düşünüyorum.
Ex hoc enim solo, quod globuli secundi elementi a materia primi pellantur, fit lumen, ut ex supra dictis satis patet. Cumque plurium particularum terrestrium simul junctarum intervalla tam angusta sunt, ut soli primo elemento locum dent, etsi forte hoc primum elementum non satis habeat virium ad ipsas disjungendas, facile tamen habet satis ad globulos secundi elementi circumjacentes, actione illa quam pro lumine sumendam esse diximus, impellendos. Et tales puto esse stellas cadentes; saepe enim earum materia humi delapsa, viscida et tenax esse deprehenditur: quanquam sane non sit certum, fuisse illam ipsam viscidam materiam, quae habuit lucem: potuit enim esse aliqua tenuis flamma ei adhaerens. [XCI. In guttis aquae marinae, lignis putridis, et similibus.] At in guttis aquae marinae, cujus naturam supra explicuimus, facile est videre quo pacto lux excitetur: nempe, dum illae earum particulae quae sunt flexiles, sibi mutuo manent implexae, aliae quae sunt rigidae ac laeves, vi tempestatis, alteriusve cujuslibet motus, ex gutta excutiuntur, et spiculorum instar vibratae, facile ex ejus vicinia globulos secundi elementi expellunt, sicque lucem producunt. In lignis autem putridis, et piscibus qui siccari incipiunt, et talibus, non aliunde lucem oriri puto, quam quod in iis dum sic lucent, multi sint meatus tam angusti, ut solum primum elementum admittant.