İçeriğe geç
Felsefenin İlkeleri

Descartes · Felsefenin İlkeleri

Dördüncü Kısım. Dünya Üzerine › XCII. Isınıp ışık vermeyen şeyle… – CLXXVIII. Bu kuzey bölgelerinde…

AT8.253XCII. Isınıp ışık vermeyen şeylerde: kapalı yerde saklanan otta.

Bir ruhun ya da sıvının parçacıklarının, sert ya da hatta sıvı bir cismin geçitlerine girerek bazen ateş yakabileceğini şunlar gösterir: bir yere kapatılmış ıslak ot, üzerine su serpilmiş kireç, bütün mayalanmalar ve kimyacıların bildiği, birbirine karıştırılınca ısınan, hatta bazen alev alan pek çok sıvı. Taze ot kurumadan saklanırsa yavaş yavaş ısınıp kendiliğinden alev alır; bunun tek sebebi şudur: Yeşil otların gözeneklerinden köklerinden tepelerine doğru akmaya alışmış ve orada kendi ölçülerine uygun yollara sahip olan pek çok ruh ya da özsu, biçilmiş otlarda bir süre kalır. Bu arada otlar dar bir yere kapatılırsa, bu özsuların parçacıkları bir ottan ötekine geçerken, kurumaya başlamış otlarda, ikinci unsurun kürecikleriyle birlikte giremeyecekleri kadar biraz dar pek çok geçit bulur. Bu yüzden bu geçitlerden akarken çevrelerini yalnız birinci unsurun maddesi sarar; bu madde onları çok hızlı iter ve böylece ateşin çalkantısını kazanırlar.

Örneğin B ve C cisimleri arasındaki mekân yeşil bir otun geçitlerinden birini göstersin; küçük halkalarla çevrili 1, 2, 3 ipçikleri de ikinci unsurun küreciklerinin genellikle bu tür geçitlerden taşıdığı özsu ya da ruh parçacıkları yerine alınsın. D ve E cisimleri arasındaki mekân da kurumakta olan bir otun daha dar başka bir geçidi olsun; aynı 1, 2, 3 parçacıkları bu geçide girince çevrelerinde artık ikinci unsuru değil, yalnız birinciyi bulundurabilsin. O zaman açıktır ki bu parçacıklar B ile C arasında ikinci unsurun ılımlı hareketini, D ile E arasında ise birincinin çok hızlı hareketini izlemelidir.

AT8.253

[XCII. In iis quae incalescunt et non lucent: ut in faeno incluso.] Quod vero alicujus spiritus aut liquoris particulae, meatus corporis duri, vel etiam liquidi, subeundo, ignem aliquando possint excitare, ostendunt faenum madidum alicubi conclusum, calx aqua aspersa, fermentationes omnes, liquoresque non pauci Chymicis noti, qui dum inter se permiscentur, incalescunt, ac etiam aliquando inflammantur. Non enim alia ratio est cur faenum recens, si recondatur antequam sit siccum, paullatim incalescat, flammamque sponte concipiat, quam quod multi spiritus vel succi, per herbarum viridium poros ab earum radicibus versus summitates fluere assueti, atque ibi vias ad mensuram suam accommodatas habentes, maneant aliquandiu in herbis excisis; quae, si interim angusto loco includantur, particulae istorum succorum ex unis herbis in alias migrantes, multos meatus in ipsis jam siccari incipientibus inveniunt, paullo angustiores quam ut illos simul cum globulis secundi elementi subire possint; ideoque per illos fluentes, sola materia primi elementi circumdantur, a qua celerrime impulsae, ignis agitationem acquirunt. Ita, exempli caussa, si spatium quod est inter duo corpora B et C, repraesentet unum ex meatibus alicujus herbae virentis, ac funiculi 1, 2, 3, exiguis orbiculis circumdati, sumantur pro particulis succorum sive spirituum, a globulis secundi elementi per ejusmodi meatus vehi solitis; spatium autem inter corpora D et E sit alius meatus angustior herbae siccescentis, quem subeuntes eaedem particulae 1, 2, 3, non amplius secundum elementum, sed primum duntaxat circa se habere possint: perspicuum est ipsas inter B et C motum moderatum secundi elementi, sed inter D et E motum celerrimum primi, sequi debere.

AT8.254Bu parçacıkların çevresinde bu birinci unsurdan pek az miktarda bulunması önemli değildir. Onun içinde bütünüyle yüzmeleri yeter; tıpkı akıntıyla inen bir geminin, ırmağın iki yandan neredeyse kıyılarına değecek kadar dar olduğu yerde de en geniş olduğu yerdeki kadar kolay akıntıyı izlediğini görmemiz gibi. Böyle hızla hareket eden parçacıklar, çevredeki cisimlerin parçacıklarını sarsmak için birinci unsurun kendisinden çok daha fazla kuvvete sahiptir; tıpkı bir köprüye ya da başka bir engele çarpan geminin, onu kendisini taşıyan ırmak suyundan daha güçlü sarsması gibi. Bu yüzden otun daha sert parçacıklarına hücum ederek, özellikle birçoğu aynı anda farklı yönlerden aynı parçacığa saldırdığında, onları birbirinden kolayca ayırırlar. Bu yolla yeterince çok parçacığı ayırıp kendileriyle birlikte götürünce ateş meydana gelir; onları yalnız sarsıp henüz birçoğunu birden birbirinden ayıracak kuvvete sahip olmadıklarında ise otu ancak yavaş yavaş ısıtır ve çürütürler.

XCIII. Su serpilmiş kireçte ve geri kalanlarda.

Aynı sebeple şuna inanabiliriz: Taş pişirilip kirece dönüştürüldüğünde, önceden yalnız ikinci unsurun küreciklerinin geçebildiği pek çok geçidi o kadar genişler ki, su parçacıklarını, ama yalnız birinci unsurla sarılmış olarak, içine alır.

Hepsini burada bir arada toplamak gerekirse: Sert bir cisim bir sıvının karışmasıyla ne zaman ısınırsa, bunun, pek çok geçidinin o sıvının parçacıklarını yalnız birinci unsurun maddesiyle sarılmış olarak alacak ölçüde olmasından ileri geldiğini düşünüyorum.

AT8.254

Nec refert, quod perexigua tantum quantitas istius primi elementi circa ipsas reperiatur. Satis enim est, quod ipsi totae innatent: quemadmodum videmus navem secundo flumine delabentem, non minus facile ipsius cursum sequi, ubi tam angustum est ut ejus ripas utrimque fere attingat, quam ubi est latissimum. Sic autem celeriter motae, multo plus habent virium ad particulas corporum circumjacentium concutiendas, quam ipsum primum elementum: ut navis etiam in pontem aliumve obicem impingens, fortius illum quatit quam aqua fluminis a quo defertur. Et idcirco in duriores faeni particulas irruendo, facile ipsas separant ab invicem, praesertim cum plures simul a diversis partibus in eandem ruunt; cumque satis multas hoc pacto disjungunt secumque abducunt, fit ignis; cum autem concutiunt duntaxat, nondumque habent vim multas simul ab invicem disjungendi, lente tantum faenum calefaciunt et corrumpunt. [XCIII. In calce aqua aspersa, in reliquis.] Eadem ratione credere licet, cum lapis excoquitur in calcem, multos ejus meatus, solis antea globulis secundi elementi pervios, adeo laxari, ut aquae particulas, sed primo tantum elemento cinctas, admittant. Atque, ut hic omnia simul complectar, quoties aliquod corpus durum admistione liquoris alicujus incalescit, existimo id ex eo fieri, quod multi ejus meatus sint talis mensurae, ut istius liquoris particulas, sola materia primi elementi cinctas, admittant.

AT8.255Bir sıvı başka bir sıvıya döküldüğünde de sebebin farklı olmadığını düşünüyorum. Çünkü bunlardan biri her zaman bir şekilde birbirine dolanıp bağlanmış dallı parçacıklardan oluşur ve böylece sert bir cismin yerini tutar; biraz önce dumanlar için de bunu anlamıştık.

XCIV. Toprağın oyuklarında ateş nasıl yanar.

Bütün bu yollarla ateş yalnız toprağın yüzeyinde değil, oyuklarında da yanabilir. Çünkü orada keskin ruhlar kalın dumanların geçitlerine işleyerek onlarda alev yakabilir. Suların gizli akışıyla ya da başka sebeplerle aşınmış kaya ya da çakmaktaşı parçaları da oyukların kemerlerinden alttaki zemine düşerek hem arada kalan havayı büyük bir kuvvetle patlatıp dışarı atabilir, hem de çakmaktaşlarının çarpışmasıyla ateş yakabilir. Bir cisim bir kez alev aldığında, alevi onu almaya elverişli öteki komşu cisimlere de kolayca geçirir; çünkü alevin parçacıkları bu cisimlerin parçacıklarına çarparak onları harekete geçirir ve kendileriyle birlikte götürür. Ama bu, ateşin meydana gelişinden çok sürmesiyle ilgilidir; şimdi de bunu ele almak gerekiyor.

XCV. Mum nasıl yanar.

Örneğin yanan bir AB mumunu düşünelim. Alevinin yayıldığı bütün CDE mekânında bu mumun yapıldığı balmumunun ya da başka herhangi bir yağlı maddenin pek çok parçacığının ve ikinci unsurun pek çok küreciğinin uçuştuğunu, ama hem bunların hem onların, birinci unsurun maddesinde onun hareketiyle sürüklenecek biçimde yüzdüğünü kabul edelim. Bunlar çoğu kez birbirine değip birbirini itse de, ateş bulunmayan başka yerlerde olduğu gibi birbirini her yandan desteklemez.

AT8.255

Nec disparem rationem esse puto, cum unus liquor alteri liquori affunditur: semper enim alteruter constat particulis ramosis, aliquo modo implexis et nexis, atque ita corporis duri vicem subit: ut de ipsis exhalationibus paullo antea intellectum est. [XCIV. Quomodo in cavitatibus terrae ignis accendatur.] His autem omnibus modis, non tantum in terrae superficie, sed etiam in ejus cavitatibus, ignis potest accendi. Nam ibi spiritus acres crassarum exhalationum meatus ita possunt pervadere, ut in iis flammam accendant; et saxorum vel silicum fragmenta, secreto aquarum lapsu aliisve caussis exesa, ex cavitatum fornicibus in substratum solum decidendo, tum aerem interceptum magna vi possunt explodere, tum etiam silicum collisione ignem excitare; atque ubi semel unum corpus flammam concepit, facile ipsam etiam aliis vicinis corporibus, ad eam recipiendam aptis, communicat. Flammae enim particulae, istorum corporum particulis occurrentes, ipsas movent et secum abducunt. Sed hoc non tam spectat ad ignis generationem, quam ad ejus conservationem; de qua deinceps est agendum. [XCV. Quomodo candela ardeat.] Consideremus, exempli caussa, candelam accensam AB, putemusque in omni spatio CDE, per quod ejus flamma se extendit, multas quidem volitare particulas cerae, vel cujuslibet alterius materiae oleagineae, ex qua haec candela conflata est, multosque etiam globulos secundi elementi, sed tam hos quam illos materiae primi elementi sic innatare, ut ejus motu rapiantur; et quamvis se mutuo saepe tangant et impellant, non tamen omni ex parte se sustineant ⟦?⟧, quemadmodum solent aliis in locis, ubi nullus est ignis.

AT8.256XCVI. Ateş mumda nasıl sürer.

Bu alevde bol miktarda bulunan birinci unsurun maddesi, çok hızlı hareket ettiği için, bulunduğu yerden hep çıkmaya çabalar; hem de yukarı doğru, yani Dünya'nın merkezinden uzaklaşarak. Çünkü yukarıda söylendiği gibi, havanın geçitlerini dolduran gök küreciklerinden daha hafiftir. Hem bu kürecikler hem de çevredeki havanın bütün yeryüzü parçacıkları onun yerine inmeye çabalar; bu yüzden alev yalnız birinci unsurdan oluşsaydı onu hemen boğarlardı. Ama FG fitilinden durmadan çıkan yeryüzü parçacıkları birinci unsura dalar dalmaz onun akışını izler ve alevin yerine inmeye hazırlanan hava parçacıklarına çarparak onları geri iter; böylece ateşi sürdürürler.

XCVII. Alev neden sivridir ve ondan neden duman çıkar.

Bu parçacıklar özellikle yukarı doğru gittiği için alev genellikle sivri olur. Böyle geri ittikleri hava parçacıklarından çok daha hızlı hareket ettikleri için, bunlar onları H'ye doğru daha ileri gitmekten alıkoyamaz; orada çalkantılarını yavaş yavaş bırakır ve böylece dumana dönüşürler.

AT8.256

[XCVI. Quomodo ignis in ea conservetur.] Materia autem primi elementi, quae magna copia in hac flamma reperitur, semper conatur egredi ex loco in quo est, quia celerrime movetur; et quidem egredi sursum versus, hoc est, se removere a centro Terrae, quia, ut supra dictum est, ipsis globulis caelestibus, aeris meatus occupantibus, est levior; et tum hi globuli, tum omnes particulae terrestres aeris circumjacentis, descendere conantur in ejus locum, ideoque protinus flammam suffocarent, si solo primo elemento constaret. Sed particulae terrestres, ab ellychnio FG assidue egredientes, statim atque primo elemento immersae sunt, ejus cursum sequuntur, et occurrentes iis aeris particulis, quae paratae erant ad descendendum in locum flammae, ipsas repellunt, sicque ignem conservant. [XCVII. Cur ejus flamma sit acuminata, et fumus ex ea egrediatur.] Cum autem hae sursum versus praecipue tendant, hinc fit, ut flamma soleat esse acuminata. Et quia multo celerius aguntur quam istae particulae aeris quas sic repellunt, non possunt ab iis impediri, quominus ulterius pergant versus H, ubi paullatim agitationem suam deponunt, sicque vertuntur in fumum.

AT8.257XCVIII. Hava ve öteki cisimler alevi nasıl besler.

Hiçbir yerde boşluk olmadığı için bu duman, alevden çıktığı ölçüde aynı miktarda hava dairesel bir hareketle aleve doğru geri dönmeseydi, bütün havada kendine yer bulamazdı. Şöyle ki: Duman H'ye yükselirken oradaki havayı I'ya ve K'ya doğru iter; bu hava da mumun B tepesini ve F fitilinin dibini yalayarak aleve yaklaşır ve onu beslemeye yarar. Ama parçalarının inceliği yüzünden, ateşin sıcaklığıyla çalkalanan pek çok balmumu parçacığını fitil boyunca kendisiyle birlikte getirmeseydi buna yetmezdi. Böylece alevin sürmesi için durmadan yenilenmesi gerekir; hep yeni suların katıldığı bir ırmaktan daha fazla aynı kalmaz.

XCIX. Havanın ateşe doğru hareketi.

Havanın ve dumanın dairesel hareketi, bir odada büyük bir ateş yakıldığında deneyle görülebilir. Oda öyle kapatılsın ki, dumanın çıktığı baca borusundan başka yalnız bir delik açık kalsın: O zaman bu delikten ocağa doğru, çıkıp giden dumanın yerine giden güçlü bir rüzgârın sürekli estiği hissedilir.

C. Ateşi söndüren şeyler.

Bundan anlaşılıyor ki ateşin sürmesi için iki şey gerekir. Birincisi, ateşte, birinci unsur tarafından itilince, ateşin üstündeki havanın ya da öteki sıvıların onu boğmasına engel olacak kuvvete sahip yeryüzü parçacıkları bulunmalıdır. Yalnız ateşin üstündeki sıvılardan söz ediyorum; çünkü sıvılar ateşe doğru yalnız ağırlıklarıyla gittikleri için, ateşin altındakilerle sönme tehlikesi yoktur.

AT8.257

[XCVIII. Quomodo aer et alia corpora flammam alant.] Qui fumus nullum in toto aere locum reperiret, quia nullibi vacuum est, nisi, prout egreditur ex flamma, tantundem aeris versus ipsam circulari motu regrederetur. Nempe, dum fumus ascendit ad H, pellit inde aerem versus I et K, qui aer, lambendo summitatem candelae B ac radices ellychnii F, ad flammam accedit, eique alendae inservit. Sed ad hoc non sufficeret, propter partium suarum tenuitatem, nisi multas cerae particulas, calore ignis agitatas, per ellychnium secum adduceret. Atque ita flamma debet assidue renovari ut conservetur, et non magis eadem manet, quam flumen ad quod novae semper aquae accedunt. [XCIX. De motu aeris versus ignem.] Motum autem circularem aeris et fumi licet experiri, quoties magnus ignis in cubiculo aliquo excitatur. Si enim cubiculum ita sit clausum, ut praeter tubum camini per quem fumus exit, unum tantum aliquod foramen sit apertum, sentietur continue magnus ventus, per hoc foramen ad focum tendens, in locum fumi abeuntis. [C. De iis quae ignem exstinguunt.] Atque ex his patet, ad ignis conservationem duo requiri: primum, ut in eo sint particulae terrestres, quae, a primo elemento impulsae, vim habeant impediendi, ne ab aere aliisve liquoribus supra ipsum positis suffocetur. Loquor tantum de liquoribus supra ignem positis: quia, cum sola sua gravitate versus illum ferantur, nullum periculum est, ne ab iis qui infra ipsum sunt, possit exstingui.

AT8.258Böylece ters çevrilmiş bir mumun alevi, başka zaman onu besleyen sıvının altında boğulur. Tersine, öyle başka ateşler yapılabilir ki, bunlarda yeryüzü parçacıkları o kadar katı, o kadar çok ve o kadar büyük bir hızla titreşir ki üzerlerine dökülen suyu bile geri iter ve onunla sönmezler.

CI. Bir cismin ateşi beslemeye elverişli olması için ne gerekir.

Ateşin sürmesi için gereken ikinci şey, ateşin, çıkıp giden dumanın yerine kendisine yeni madde gelebilecek bir cisme bağlı olmasıdır. Bu yüzden bu cisimde, korunacak ateşe oranla yeterince ince pek çok parçacık bulunmalıdır. Bu parçacıklar birbirine ya da başka, daha kalın parçacıklara öyle bağlı olmalıdır ki, o ateşin parçacıklarının itişiyle hem birbirinden hem de komşu ikinci unsur küreciklerinden ayrılabilsin ve böylece ateşe dönüşebilsin.

CII. Şarap ruhunun alevi neden keten bezi yakmaz.

Bu cismin parçacıklarının, korunacak ateşe oranla yeterince ince olması gerektiğini söylüyorum. Çünkü örneğin keten bir beze serpilmiş şarap ruhu alev alırsa, bu çok ince alev o şarap ruhunun hepsini yiyip bitirir, ama başka bir ateşin kolayca yakacağı bezi tutuşturmaz; çünkü bezin parçacıkları bu alev tarafından hareket ettirilecek kadar ince değildir.

CIII. Şarap ruhu neden çok kolay yanar.

Gerçekten de şarap ruhu alevi pek kolay besler; çünkü yalnız çok ince parçacıklardan oluşur ve bu parçacıklarda bazı dalcıklar vardır. Bu dalcıklar birbirine yapışmayacak kadar kısa ve bükülgendir (yoksa ruh yağa dönüşürdü), ama çevrelerinde, ikinci unsurun kürecikleriyle değil, yalnız birinci unsurun maddesiyle dolabilecek pek çok küçük mekân bırakacak biçimdedir.

AT8.258

Sic flamma candelae inversae obruitur a liquore qui alias eam conservat; et contra, ignes alii fieri possunt, in quibus sint particulae terrestres tam solidae, tam multae, ac tanto cum impetu vibratae, ut ipsam aquam affusam repellant, et ab ea exstingui non possint. [CI. Quid requiratur, ut aliquod corpus alendo igni aptum sit.] Alterum quod ad ignis conservationem requiritur, est, ut adhaereat alicui corpori, ex quo nova materia possit ad illum accedere, in locum fumi abeuntis: ideoque istud corpus debet in se habere multas particulas satis tenues, pro ratione ignis conservandi; easque inter se, vel etiam aliis crassioribus, ita junctas, ut impulsu particularum illius ignis, cum ab invicem, tum etiam a vicinis secundi elementi globulis sejungi possint, sicque in ignem converti. [CII. Cur flamma ex spiritu vini linteum non urat.] Dico particulas istius corporis esse debere satis tenues, pro ratione ignis conservandi; nam, exempli caussa, si vini spiritus linteo aspersus flammam conceperit, depascet quidem haec flamma tenuissima totum istum vini spiritum, sed linteum, quod alius ignis facile combureret, non attinget: quoniam ejus particulae non sunt satis tenues, ut ab ea moveri possint. [CIII. Cur spiritus vini facillime ardeat.] Et quidem spiritus vini facillime alit flammam, quia non constat, nisi particulis valde tenuibus, et quia in iis ramuli quidam sunt, tam breves quidem et flexiles, ut sibi mutuo non adhaereant: tunc enim spiritus in oleum verteretur; sed tales ut multa perexigua spatia circa se relinquant, quae non a globulis secundi elementi, sed a sola materia primi possint occupari.

AT8.259CIV. Su ateşi neden söndürür.

Buna karşılık su ateşe pek karşıt görünür; çünkü yalnız biraz kalınca değil, aynı zamanda pürüzsüz ve kaygan parçacıklardan oluşur. Bu yüzden ikinci unsurun küreciklerinin bu parçacıkları her yandan sarıp izlemesine hiçbir şey engel olmaz. Üstelik bu parçacıklar bükülgendir; bu yüzden su yanan cisimlerin geçitlerine kolayca girer ve ateşin parçacıklarını onlardan uzak tutarak başka parçacıkların tutuşmasına engel olur.

CV. Büyük ateşlerin kuvveti neden su ya da tuzlarla artar.

Yine de bazı cisimler öyledir ki, geçitlerine giren su parçacıkları ateşe yardım eder; çünkü oradan hızla geri sıçrayarak kendileri de tutuşurlar. Bu yüzden demirciler maden kömürüne su serper. Büyük alevlere atılan az miktarda su da onları artırır. Tuzlar bunu daha da güçlü yapar: Parçacıkları katı ve uzun olduğundan alevde küçük sivri oklar gibi titreşir ve başka cisimlere çarparak onların ufak parçalarını sarsacak büyük bir kuvvete sahip olurlar. Bu yüzden metaller eritilirken genellikle tuz katılır.

CVI. Hangi cisimler kolayca yanar.

Ateşi beslemek için genellikle kullanılan odun ve benzeri şeyler ise çeşitli parçacıklardan oluşur: Bunların bazıları çok ince, başkaları biraz daha kalın, başkaları derece derece daha da kalındır; çoğu da dallıdır ve aralarında büyük geçitler vardır. Bu yüzden ateşin parçacıkları bu geçitlere girince önce en incelerini, sonra orta kalınlıktakileri de, bunların yardımıyla da daha kalınları çok hızlı harekete geçirir. Böylece gök küreciklerini önce daha dar aralıklardan, sonra geri kalanlardan da çıkarır ve bütün bu parçacıkları (külü oluşturan en kalınlar dışında) kendileriyle birlikte sürükler.

CVII. Bazı cisimler neden alev alır, bazıları almaz.

Yanan cisimden aynı anda çıkan bu tür parçacıklar, komşu havanın bir mekânından gök küreciklerini dışarı atacak kuvvete sahip olacak kadar çok olduğunda, o mekânı alevle doldururlar.

AT8.259

[CIV. Cur aqua ignem exstinguat.] Contra autem aqua videtur igni valde adversa, quia particulis constat non modo crassiusculis, sed etiam laevibus et glabris: quo fit, ut nihil obstet, quominus globuli secundi elementi undique illas cingant et sequantur; atque insuper flexilibus: quo fit, ut facile subeat meatus corporum quae uruntur, et ex iis ignis particulas arcendo, impediat ne aliae ignescant. [CV. Cur vis magnorum ignium ab aqua aut salibus augeatur.] Sed tamen nonnulla corpora talia sunt, ut aquae particulae eorum meatibus immissae ignem juvent; quia inde ⟦?⟧ cum impetu resilientes, ipsae ignescunt. Ideo fabri carbones fossiles aqua aspergunt. Et aquae parva copia, ingentibus flammis injecta, ipsas auget. Quod etiam salia potentius praestant: cum enim eorum particulae rigidae sint et oblongae, spiculorum instar in flamma vibrantur, et in alia corpora impingentes magnam vim habent ad ipsorum minutias concutiendas: unde fit, ut metallis liquefaciendis soleant adjungi. [CVI. Quae corpora facile urantur.] Illa autem quae alendo igni communiter adhibentur, ut ligna et similia, constant variis particulis, quarum quaedam sunt tenuissimae, aliae paullo crassiores, et gradatim aliae crassiores, et pleraeque sunt ramosae, magnique meatus ipsas interjacent: quo fit ut ignis particulae, meatus istos ingressae, primo quidem tenuissimas, ac deinde etiam mediocres, et earum ope crassiores celerrime commoveant; sicque globulos caelestes, primo ex angustioribus intervallis, ac deinde etiam ex reliquis excutiant; ipsasque omnes (solis crassissimis exceptis, ex quibus cineres fiunt) secum abripiant. [CVII. Cur quaedam inflammentur, alia non.] Et cum ejusmodi particulae, quae ex corpore, quod uritur, simul egrediuntur, sunt tam multae ut vim habeant globulos caelestes ex aliquo aeris vicini spatio expellendi, spatium illud flamma implent.

AT8.260Daha az olduklarında ise alevsiz bir ateş meydana gelir. Bu ateş, yiyebileceği bir madde bulduğunda yakıtının geçitlerinde yavaş yavaş sürünerek ilerler; savaşta topların barutunu ateşlemek için kullanılan o fitillerde ya da iplerde olduğu gibi.

CVIII. Ateş neden bir süre korlarda kalır.

Ya da çevresinde böyle bir madde yoksa, ancak bağlı olduğu cismin gözeneklerine kapanıp, kendini onlardan kurtarabilmek için o cismin bütün parçacıklarını çözmeye bir süre ihtiyaç duyduğu ölçüde sürer.

Bunu, külle örtülünce birçok saat ateşi koruyan yanmış kömürlerde görürüz. Bunun tek sebebi, bu ateşin, daha kalın başka parçacıklara dolanmış bazı ince ve dallı parçacıklarda bulunmasıdır: Bu parçacıklar çok hızlı çalkalansalar da ancak birbiri ardından dışarı çıkabilirler; belki de böyle çıkmadan önce uzun bir hareketle aşınıp her biri başka birçok parçaya bölünmek zorundadır.

CIX. Kükürt, güherçile ve kömürden yapılan barut; önce kükürt.

Hiçbir şey kükürt, güherçile ve kömürden yapılan baruttan daha çabuk ateş almaz ve ateşi ondan daha kısa süre tutmaz. Gerçekten de yalnız kükürt bile son derece yanıcıdır; çünkü yağlı maddenin öyle ince ve sık dalcıklarıyla sarılmış keskin özsu parçacıklarından oluşur ki, bu dalcıklar arasındaki pek çok geçit yalnız birinci unsura açıktır. Bu yüzden hekimlikte de kükürt en sıcak şeylerden sayılır.

CX. Güherçile.

Güherçile ise uzun ve katı parçacıklardan oluşur; ama bu parçacıklar bir uçlarında öbüründen daha kalın olmalarıyla adi tuzunkilerden ayrılır. Bu, güherçile suda eritilince adi tuz gibi suyun yüzeyinde kare şeklinde katılaşmayıp kabın dibine ve yanlarına yapışmasından bile anlaşılır.

AT8.260

Si vero sint pauciores, fit ignis sine flamma, qui vel paulatim per fomitis sui meatus serpit, cum materiam quam possit depascere, ibi nanciscitur: ut in istis funibus sive ellychniis quorum usus est in bello ad tormentorum pulverem incendendum. [CVIII. Cur ignis aliquandiu in prunis se conservet.] Vel certe, si nullam talem materiam circa se habet, non conservatur, nisi quatenus inclusus poris corporis cui inhaeret, tempore aliquo eget ad omnes ejus particulas ita dissolvendas, ut se ab iis possit liberare. Hocque videre est in carbonibus accensis, qui cineribus tecti, per multas horas ignem retinent, propter hoc solum, quod ille ignis insit quibusdam particulis tenuibus et ramosis, quae aliis crassioribus implicatae, quamvis celerrime agitentur, non tamen nisi unae post alias egredi possunt; ac forte priusquam ita egrediantur, longo motu deteri, et singulae in plures alias dividi debent. [CIX. De pulvere tormentario ex sulphure, nitro et carbone confecto; ac primo de sulphure.] Nihil vero celerius ignem concipit, nec minus diu illum conservat, quam pulvis tormentarius, ex sulphure, nitro, et carbone confectus. Quippe vel solum sulphur quam-maxime inflammabile est, quia constat particulis succorum acrium, quae tam tenuibus et spissis materiae oleagineae ramulis sunt involutae, ut permulti meatus inter istos ramulos soli primo elemento pateant. Unde fit, ut etiam ad usum medicinae sulphur calidissimum censeatur. [CX. De nitro.] Nitrum autem constat particulis oblongis et rigidis, sed in hoc a sale communi diversis, quod in una extremitate sint crassiores, quam in alia: ut vel ex eo patet, quod aqua solutum, non ut sal commune, figura quadrata in ejus superficie concrescat, sed vasis fundo et lateribus adhaereat.

AT8.261CXI. Kükürdün ve güherçilenin birleşmesi.

Parçacıkların büyüklüğüne gelince, aralarında şöyle bir orantı olduğunu düşünmek gerekir: Kükürtteki keskin özsu parçacıkları birinci unsur tarafından harekete geçirilince, ikinci unsurun küreciklerini yağlı maddenin dalcıkları arasındaki aralıklardan pek kolay çıkarır ve aynı zamanda kendilerinden daha kalın olan güherçile parçacıklarını çalkalar.

CXII. Güherçile parçacıklarının hareketi.

Bu güherçile parçacıkları daha kalın oldukları taraftan ağırlıklarıyla aşağı doğru meyleder; bu yüzden asıl hareketleri daha sivri uçlarındadır: Bu uç, B'deki gibi yukarı dikilmiş olarak döner; önce C'deki gibi küçük bir dönüş yapar, ama bu dönüş (bir engel olmazsa) hemen D'deki gibi büyür. Bu arada her yöne çok hızlı taşınan kükürt parçacıkları başka güherçile parçacıklarına çok kısa bir sürede ulaşır.

CXIII. Bu barutun alevi neden çok genişler ve özellikle yukarı doğru etki eder.

Bu güherçile parçacıklarının her biri hareket dairelerini çizmek için çok mekâna ihtiyaç duyduğundan, bu barutun alevi çok genişler. Bu daireleri yukarı dikilmiş sivri uçla çizdikleri için de bütün kuvveti yukarıya yönelir. Barut çok kuru ve inceyse elde zararsızca yakılabilir.

CXIV. Kömür.

Kükürde ve güherçileye kömür karıştırılır; bu karışıma biraz nem serpilerek taneler ya da küçük topaklar yapılır, bunlar da sonra kurutulur. Çünkü kömürde pek çok geçit vardır: Hem yanmasıyla kömürün meydana geldiği cisimlerde önceden pek çok geçit vardı, hem de bu cisimler yanarken onlardan çok duman uçup gitti.

AT8.261

[CXI. De sulphuris et nitri conjunctione.] Et quantum ad magnitudinem particularum, putandum est talem esse inter illas proportionem, ut eae succorum acrium, quae sunt in sulphure, a primo elemento commotae, facillime globulos secundi ex intervallis ramulorum materiae oleagineae excutiant, simulque nitri particulas, quae ipsis sunt crassiores, exagitent. [CXII. De motu particularum nitri.] Atque hae nitri particulae, qua parte sunt crassiores, gravitate sua deorsum tendunt, earumque ideo praecipuus motus est in parte acutiore, quae sursum erecta, ut in B, agitur in gyrum, primo exiguum, ut in C; sed qui (nisi quid impediat) statim fit major, ut in D; cum interim sulphuris particulae, celerrime versus omnes partes latae, ad alias nitri particulas brevissimo tempore perveniunt. [CXIII. Cur flamma hujus pulveris valde dilatetur, et praecipue agat versus superiora.] Et quoniam harum nitri particularum singulae multum spatii exigunt, ad circulos sui motus describendos, hinc fit, ut hujus pulveris flamma plurimum dilatetur; et quia circulos istos describunt ea cuspide, quae sursum versus erecta est, hinc tota ejus vis tendit ad superiora; et cum valde siccus et subtilis est, innoxie in manu potest accendi. [CXIV. De carbone.] Sulphuri autem et nitro carbo admiscetur, atque ex hac mistura, humore aliquo aspersa, granula sive pilulae fiunt, quae deinde exsiccantur. Quippe in carbone multi sunt meatus: tum quia plurimi antea fuerunt in corporibus, quorum ustione factus est, tum etiam quia, cum corpora ista urebantur, multum fumi ex iis evolavit.

AT8.262Kömürde yalnız iki tür parçacık bulunur: Biri biraz kalınca parçacıklardır; bunlar yalnız kaldıklarında külü oluşturur. Öbürü daha ince parçacıklardır; bunlar daha önce ateşin kuvvetiyle harekete geçirilmiş oldukları için kolayca tutuşur, ama uzun ve çok sayıda dalla birbirine dolanmış oldukları için biraz kuvvet kullanılmadan ayrılamazlar. Bu, önceki yanma sırasında ötekiler dumana dönüşüp giderken bunların en sona kalmasından anlaşılır.

CXV. Bu barutun taneleri ve kuvvetinin asıl neye dayandığı.

Böylece kükürt ve güherçile kömürün geniş geçitlerine kolayca girer, onun dallı parçacıklarıyla sarılıp sıkıştırılır; özellikle biraz nemle ıslatılıp tanelere ya da küçük topaklara sıkıştırıldıktan sonra kurutulduklarında. Bunun faydası, güherçile parçacıklarının yalnız birbiri ardından değil, birçoğunun bir ve aynı anda tutuşmasını sağlamaktır. Çünkü başka bir yerden getirilen ateş bir tanenin yüzeyine ilk değdiğinde onu hemen tutuşturup çözmez; tanenin yüzeyinden iç kısımlarına ulaşması için bir süre gerekir. Orada önce kükürt tutuşur, ateş güherçile parçacıklarını da yavaş yavaş çalkalar; sonunda bu parçacıklar güç kazanıp dönüşlerini çizmek için daha büyük mekân isteyerek kömürün bağlarını koparır ve bütün taneyi parçalar. Bu süre saatlerle ya da günlerle karşılaştırılırsa pek kısa olsa da, böyle parçalanan tanenin alevini bütün komşu havaya saçtığı o son derece büyük hızla karşılaştırılırsa yeterince uzun olduğunu belirtmek gerekir. Örneğin bir savaş topunda, fitilin ya da başka bir yakıtın ateşine değen birkaç barut tanesi hepsinden önce tutuşunca, onlardan fışkıran alev çok kısa bir anda çevredeki tanelerin bütün aralıklarına yayılır. Sonra bu tanelerin iç kısımlarına o kadar çabuk işleyemese de, aynı anda pek çoğuna değdiği için birçoğunun birden tutuşup genişlemesini ve böylece topun büyük bir kuvvetle ateşlenmesini sağlar.

AT8.262

Et duo particularum genera duntaxat in eo reperiuntur: unum est crassiuscularum, quae, cum solae sunt, cineres componunt; aliud tenuiorum, quae facile quidem ignescunt, quia jam ante ignis vi fuerunt commotae, sed longis et multiplicibus ramis implexae, non sine aliqua vi disjungi possunt: ut patet ex eo, quod aliis in fumum praecedente ustione abeuntibus, ipsae ultimae remanserunt. [CXV. De granis hujus pulveris ⟦?⟧, et in quo praecipue ipsius vis consistat.] Itaque facile sulphur et nitrum latos carbonis meatus ingrediuntur, et ramosis ejus particulis involvuntur atque constringuntur; praesertim cum humore aliquo madefacta, et in grana, vel exiguas pilulas, compacta, postea siccantur. Hujusque rei usus est, ad efficiendum ut nitri particulae, non tantum unae post alias, sed multae simul uno et eodem temporis momento incendantur. Etenim cum primum ignis aliunde admotus grani alicujus superficiem tangit, non statim illud inflammat et dissolvit, sed tempore quodam illi opus est, ut ab ista grani superficie ad interiores ejus partes perveniat; ibique sulphure prius incenso, paullatim etiam nitri particulas exagitet, ut tandem ipsae viribus assumtis, et majus spatium ad gyros suos describendos exigentes, carbonis vincula discerpant, totumque granum confringant. Et quamvis hoc tempus sit admodum breve, si ad horas aut dies referatur, notandum tamen esse satis longum, si comparetur cum summa illa celeritate, qua granum ita dissiliens flammam suam per totum aerem vicinum spargit. Nam cum, exempli caussa, in bellico tormento, pauca quaedam pulveris grana, ellychnii alteriusve fomitis igne contacta, prima omnium accenduntur, flamma ex iis erumpens, in minimo temporis momento, per omnia granorum circumjacentium intervalla dispergitur; ac deinde, quamvis non tam subito ad interiores ipsorum partes possit penetrare, quia tamen eodem tempore multa attingit, efficit ut multa simul incendantur et dilatentur, sicque magna vi tormentum explodant.

AT8.263Böylece kömürün direnci, güherçile parçacıklarının aleve dönüşüp fışkırdığı hızı çok artırır. Tanelerin ayrı ayrı olması da gereklidir; çünkü ancak böylece çevrelerinde, önce tutuşan barutun alevinin geri kalan barutun pek çok kısmına serbestçe ulaşacağı kadar büyük geçitler bulunur.

CXVI. Çok uzun süre yanan kandiller.

Ateşlerin en az süreni olan bu ateşten sonra, tersine hiçbir besin olmadan çok uzun süre yanan başka bir ateşin olup olamayacağını inceleyelim; ölülerin bedenlerinin saklandığı yeraltı mezarlarında birçok yıl sonra yanar hâlde bulunduğu anlatılan bazı kandiller gibi. Havanın hiçbir zaman en küçük bir rüzgârla bile kıpırdamadığı, yeraltında ve çok sıkı kapalı bir yerde belki şöyle olmuş olabilir: Kandilin alevinin çevresinde pek çok dallı is parçacığı toplanmış; bunlar birbirinin üstüne yığılıp hareketsiz kalmış ve böylece sanki küçük bir kemer oluşturarak çevredeki havanın bu alevi örtüp boğmasını engellemeye yetmiştir. Aynı zamanda alevin kuvvetini de öyle kırıp köreltmişlerdir ki, yağın ya da fitilin geriye kalmış parçacıkları varsa bile artık hiçbirini tutuşturamamışlardır. Bu yüzden orada yalnız kalan birinci unsurun maddesi, sanki küçük bir yıldızda hep çok hızlı dönerek, çevresindeki is parçacıkları arasından geçit bulabilen tek şey olan ikinci unsurun küreciklerini her yandan kendinden itmiş ve böylece bütün mezar odasına bir ışık yaymıştır. Bu ışık küçük ve oldukça soluktu, ama yer açılınca dış havanın hareketiyle kolayca güç kazanabilir ve is dağılınca yanan bir kandil görüntüsü verebilirdi.

AT8.263

Ita carbonis resistentia valde auget celeritatem, qua nitri particulae in flammam erumpunt; et granorum distinctio necessaria est, ut satis magnos circa se habeant meatus, per quos flamma pulveris primum accensi ad multas pulveris residui partes libere accedat. [CXVI. De lucernis diutissime ardentibus.] Post illum ignem, qui omnium minime durabilis est, consideremus an dari possit aliquis alius, qui e contra sine ullo alimento diutissime perseveret: ut narratur de lucernis quibusdam, quae aliquando in hypogaeis, ubi mortuorum corpora servabantur, post multos annos inventae sunt accensae. Nempe in loco subterraneo et arctissime clauso, ubi nullis vel minimis ventis aer unquam commovebatur, potuit fortasse contingere, ut multae ramosae fuliginis particulae circa flammam lucernae colligerentur, quae sibi mutuo incumbentes manerent immotae, atque ita exiguum quasi fornicem componentes, sufficerent ad impediendum, ne aer circumjacens istam flammam obrueret ac suffocaret; nec non etiam ad ejusdem flammae vim sic frangendam et obtundendam, ut nullas amplius olei vel ellychnii particulas, si quae adhuc residuae erant, possent inflammare. Quo fiebat, ut materia primi elementi, sola ibi remanens, et tanquam in exigua quadam stella celerrime semper gyrans, undique a se repelleret globulos secundi, quibus solis, inter particulas circumpositae fuliginis, transitus adhuc patebat, sicque lumen per totum conditorium diffunderet: exiguum quidem et subobscurum, sed quod externi aeris motu, cum locus aperiretur, facile vires posset resumere, ac fuligine discussa lucernam ardentem exhibere.

AT8.264CXVII. Ateşin geri kalan etkileri.

Şimdi ateşin, doğuş ve sürme tarzlarından henüz anlaşılamamış olan etkilerine gelelim. Söylenenlerden ateşin nasıl ışık verdiği, nasıl ısıttığı ve kendisini besleyen bütün cisimleri nasıl birçok parçacığa ayrıştırdığı zaten açıktır. Yine bu cisimlerden önce en ince ve kaygan parçacıkların, sonra öncekilerden belki daha kalın değil ama daha dallı ve birbirine daha çok dolanmış başka parçacıkların, yani ocakların duvarlarına yapışıp isi oluşturanların nasıl çıktığı ve yalnız en kalın parçacıkların nasıl kül olarak geride kaldığı da açıktır. Geriye, aynı ateşin kuvvetiyle, onu beslemeyen cisimlerden bazılarının nasıl eriyip kaynadığını, bazılarının nasıl kuruyup sertleştiğini, bazılarının nasıl uçup gittiğini, bazılarının nasıl kirece, bazılarının nasıl cama dönüştüğünü kısaca göstermek kalıyor.

CXVIII. Ateşe yaklaştırılınca hangi cisimler erir ve kaynar.

Parçacıkları komşularından aşağı yukarı aynı kolaylıkla ayrılan ve ateşin belli bir kuvvetiyle birbirinden koparılabilen bütün sert cisimler, bu kuvvete maruz kaldıkları sürece erir. Çünkü sıvı olmak, birbirinden ayrık ve bir hareket içinde bulunan parçacıklardan oluşmaktan başka bir şey değildir. Bu parçacıkların hareketi, bazıları havaya ya da ateşe dönüşecek ve böylece hareketleri için her zamankinden fazla yer isteyerek ötekileri dışarı itecek kadar büyük olduğunda, bu sıvı cisimler fokurdar ve kaynar.

AT8.264

[CXVII. De reliquis ignis effectibus.] Nunc veniamus ad eos ignis effectus, qui nondum ex modis quibus oritur et conservatur, potuerunt agnosci. Quippe jam ex dictis patet, quomodo luceat, quomodo calefaciat, quomodo corpora omnia, quibus alitur, in multas particulas dissolvat; nec non etiam, quomodo ex istis corporibus primo loco maxime tenues et lubricae, deinde aliae non quidem forte prioribus crassiores, sed magis ramosae atque implexae particulae egrediantur, eae scilicet quae, caminorum parietibus adhaerentes, fuliginem componunt; solaeque omnium crassissimae in cineres remaneant. Sed superest ut breviter ostendamus, quo pacto ejusdem ignis vi, quaedam ex corporibus quibus non alitur, liquescunt et bulliunt, alia siccantur et durescunt, alia exhalantur, alia in calcem, alia in vitrum convertuntur. [CXVIII. Quaenam corpora igni admota liquescant et bulliant.] Corpora omnia dura, conflata ex particulis, quae non multo difficilius unae quam aliae a vicinis suis separantur, et aliqua ignis vi possunt disjungi, dum istam vim patiuntur, liquescunt. Nihil enim aliud est liquidum esse, quam constare particulis a se mutuo disjunctis, et quae in aliquo sint motu. Cumque tantus est istarum particularum motus, ut quaedam ex ipsis in aerem vel ignem vertantur, sicque solito plus spatii ad motum suum exigentes, alias expellant, corpora ista liquida effervescunt et bulliunt.

AT8.265CXIX. Hangi cisimler kurur ve sertleşir.

İçlerinde daha kalın ya da dallı başka parçacıklarla iç içe dokunmuş ama onlara pek sıkı bağlanmamış çok sayıda ince, bükülen, kaygan parçacık bulunan cisimler ise ateşe yaklaştırılınca bu parçacıkları dışarı salar ve tam da bu yüzden kurur. Çünkü kuru olmak, bir araya toplandıklarında suyu ya da başka bir sıvıyı oluşturan o akışkan parçacıklardan yoksun olmaktan başka bir şey değildir. Bu akışkan parçacıklar, sert cisimlerin geçitlerine kapanmış hâldeyken bu geçitleri genişletir ve cisimlerin öteki parçacıklarını hareketleriyle sarsar; bu da cisimlerin sertliğini ortadan kaldırır ya da hiç değilse azaltır. Ama akışkan parçacıklar dışarı çıkınca geride kalanlar genellikle daha sıkı birleşir, daha sağlam bağlanır ve böylece cisimler sertleşir.

CXX. Yanar sular, tatsız sular, ekşi sular.

Böyle dışarı çıkan parçacıklar da çeşitli türlere ayrılır. Önce, tek başlarına havadan başka hiçbir cisim oluşturamayacak kadar hareketli ve ince olanları bir yana bırakırsam, onlardan sonra hepsinin en incesi ve en kolay uçanı şu parçacıklardır: Kimyacıların her yanı özenle kapatılmış kaplarında tutulup bir araya toplandıklarında yanar suları, yani şaraptan, buğdaydan ve daha birçok cisimden çıkarılagelen türden ruhları oluştururlar. Ardından bitkilerden ya da başka cisimlerden damıtılanlar gibi tatlı, yani tatsız sular gelir. Üçüncü sırada aşındırıcı ve ekşi sular, yani keskin özsular vardır; bunlar tuzlardan ancak ateşin büyük kuvvetiyle çıkarılır.

AT8.265

[CXIX. Quaenam siccentur et durescant.] Corpora autem quibus insunt multae particulae tenues, flexiles, lubricae, aliis crassioribus aut ramosis intertextae, sed non valde firmiter annexae, igni admota illas exhalant, hocque ipso siccantur. Nihil enim aliud est siccum esse, quam carere fluidis illis particulis, quae, cum simul sunt congregatae, aquam aliumve liquorem componunt. Atque hae fluidae particulae, durorum corporum meatibus inclusae, illos dilatant, aliasque ipsorum particulas motu suo concutiunt: quod eorum duritiem tollit, vel saltem imminuit; sed iis exhalatis, aliae quae remanent, arctius jungi et firmius necti solent, sicque corpora durescunt. [CXX. De aquis ardentibus, insipidis, acidis.] Et quidem particulae, quae sic exhalantur, in varia genera distinguuntur. Nam primo, ut eas omittam quae sunt adeo mobiles et tenues, ut solae nullum corpus praeter aerem constare possint, post ipsas omnium tenuissimae, quaeque facillime exhalantur, sunt illae quae Chymicorum vasis undique accurate clausis exceptae, ac simul collectae, componunt aquas ardentes, sive spiritus, quales ex vino, tritico, aliisque multis corporibus elici solent. Sequuntur deinde aquae dulces sive insipidae, quales sunt eae quae ex plantis aliisve corporibus destillantur. Tertio loco sunt aquae erodentes et acidae, sive succi acres, qui ex salibus non sine magna ignis vi educuntur.

AT8.266CXXI. Süblimleşen maddeler ve yağlar.

Cıvanın ve tuzların parçacıkları gibi daha kalın bazı parçacıklar da vardır; bunlar kapların tepesine yapışıp sert cisimler hâlinde katılaşır ve yukarı kaldırılabilmek için oldukça büyük bir kuvvete ihtiyaç duyar. Ama sert ve kuru cisimlerden en güç çıkan yağlardır; bu da ateşin kuvvetinden çok bir tür ustalıkla yapılmalıdır. Çünkü yağların parçacıkları ince ve dallı olduğundan, büyük bir kuvvet onları bu cisimlerin geçitlerinden çıkarılabilmeden önce kırıp parçalardı. Bunun yerine cisimlerin üzerine bol su dökülür; suyun düz ve kaygan parçacıkları bu geçitlere sızar, yağ parçacıklarını azar azar bütün hâlde dışarı çeker ve beraberinde sürükler.

CXXII. Ateşin derecesi değişince etkisi de değişir.

Bütün bunlarda ateşin derecesine dikkat etmek gerekir; çünkü derece değişince etki de her zaman bir ölçüde değişir. Nitekim birçok cisim önce hafif, sonra yavaş yavaş güçlenen bir ateşe yaklaştırılırsa kurur ve çeşitli parçacıklar salar; oysa baştan şiddetli ateşlerle hırpalansalardı bunları salmaz, daha çok bütünüyle erirlerdi. Ateşi uygulama tarzı da etkisini değiştirir.

CXXIII. Kireç.

Örneğin bazı cisimler bütünüyle birden ısınırsa erir; ama güçlü bir alev yüzeylerini yalarsa bu yüzeyi kirece çevirir. Çünkü yalnız ateşin etkisiyle çok ince bir toza indirgenen bütün sert cisimler için, yani öteki parçacıklarını bir arada tutan daha ince bazı parçacıkları kırılan ya da dışarı atılan cisimler için, kimyacılar arasında yaygın olarak kirece dönüştükleri söylenir. Kül ile kireç arasında da şundan başka bir fark yoktur: Kül, büyük kısmı ateşte tükenmiş cisimlerin kalıntısıdır; kireç ise yanma tamamlandıktan sonra hemen hemen bütünüyle yerinde kalan cisimlerin kalıntısıdır.

AT8.266

[CXXI. De sublimatis et oleis.] Quaedam etiam particulae crassiores, quales sunt eae argenti vivi, et salium, quae, vasorum summitati adhaerentes, in corpora dura concrescunt, satis magna vi opus habent, ut in sublime attollantur. Sed olea omnium difficillime ex duris et siccis corporibus exhalantur; idque non tam ignis vi, quam arte quadam perfici debet. Cum enim eorum particulae tenues sint et ramosae, magna vis eas frangeret atque discerperet, priusquam ex istorum corporum meatibus educi possent. Sed iis affunditur aqua copiosa, cujus particulae laeves et lubricae, meatus istos pervadentes, paullatim illas integras eliciunt ac secum abripiunt. [CXXII. Quod mutato ignis gradu mutetur ejus effectus.] Atque in his omnibus ignis gradus est observandus: eo enim variato, semper aliquo modo effectus variatur. Ita multa corpora, lento primum igni, ac deinde gradatim fortiori, admota, siccantur, et varias particulas exhalant: quales non emitterent, sed potius tota liquescerent, si ab initio validis ignibus torquerentur. Modus etiam ignem applicandi variat ejus effectum. [CXXIII. De calce.] Sic quaedam, si tota simul incalescant, liquefiunt; sed si valida flamma ipsorum superficiem lambat, illam in calcem convertit. Quippe corpora omnia dura, quae sola ignis actione in pulverem minutissimum reducuntur, fractis scilicet vel expulsis tenuioribus quibusdam eorum particulis, quae reliquas simul jungebant, vulgo apud Chymicos dicuntur in calcem verti. Nec alia inter cineres et calcem differentia est, quam quod cineres sint reliquiae eorum corporum, quorum magna pars igne consumta est, calx vero sit eorum, quae fere tota post absolutam ustionem manent.

AT8.267CXXIV. Cam nasıl oluşur.

Ateşin son etkisi, kirecin ve külün cama dönüşmesidir. Yanan cisimlerden daha ince bütün parçacıklar koparılıp atıldıktan sonra kireç ya da kül olarak kalan geri kalan parçacıklar, ateşin kuvvetiyle yukarı kaldırılamayacak kadar katı ve kalındır; şekilleri de çoğunlukla düzensiz ve köşelidir. Bu yüzden birbirinin üstüne yığıldıklarında birbirine yapışmazlar; belki pek küçük birkaç nokta dışında birbirine değmezler de. Ama sonra güçlü ve uzun süren bir ateş onlara kuvvetini uygulamayı sürdürünce, yani üçüncü unsurun daha ince parçacıkları ikinci unsurun kürecikleriyle birlikte birinci unsurun maddesince sürüklenip onların çevresinde her yöne çok hızlı hareket etmeyi sürdürünce, köşeleri azar azar aşınır, yüzeyleri düzleşir, belki bazıları bükülür de. Böylece birbirinin üstünden kayıp akarak artık yalnız noktalarla değil, küçük yüzeylerle birbirine değerler ve bu yolla birleşerek camı oluştururlar.

CXXV. Camın parçacıkları nasıl birleşir.

Şuna dikkat etmek gerekir: Yüzeyleri belli bir genişliğe sahip iki cisim düz bir çizgi boyunca birbirine çarptığında, aralarında ikinci unsurun küreciklerince doldurulan bir aralık kalmayacak kadar birbirine yaklaşamaz; ama biri ötekinin üstünden eğik olarak çekilir ya da kayarsa, çok daha sıkı birleşebilirler. Örneğin B ve C cisimleri AD çizgisi boyunca birbirine çarparsa, yüzeylerinin arasına sıkışan gök kürecikleri onların doğrudan değmesini engeller.

AT8.267

[CXXIV. De vitro, quomodo fiat.] Ultimus ignis effectus est calcis et cinerum in vitrum conversio. Postquam enim ex corporibus, quae uruntur, tenuiores omnes particulae evulsae ac rejectae sunt, caeterae, quae pro calce vel cineribus manent, tam solidae sunt et crassae, ut ignis vi sursum attolli non possint; figurasque habent ut plurimum irregulares et angulosas: unde fit, ut unae aliis incumbentes, sibi mutuo non adhaereant, nec etiam, nisi forte in minutissimis quibusdam punctis, se contingant. Cum autem postea validus et diuturnus ignis pergit in illas vim suam exercere, hoc est, cum tenuiores particulae tertii elementi, una cum globulis secundi a materia primi abreptae, celerrime circa ipsas in omnes partes moveri pergunt, paullatim earum anguli atteruntur, et superficies laevigantur, et forte etiam nonnullae ex ipsis inflectuntur, sicque unae super alias repentes et fluentes, non punctis duntaxat, sed exiguis quibusdam superficiebus se contingunt, et hoc pacto simul connexae vitrum componunt. [CXXV. Quomodo ejus particulae simul jungantur.] Quippe notandum est, cum duo corpora, quorum superficies aliquam latitudinem habent, sibi mutuo secundum lineam rectam occurrunt, ipsa non posse tam prope ad invicem accedere, quin spatium aliquod intercedat, quod a globulis secundi elementi occupetur; cum autem unum supra aliud oblique ducitur vel repit, ea multo arctius jungi posse. Nam, exempli causa, si corpora B et C sibi invicem occurrant secundum lineam AD, globuli caelestes, eorum superficiebus intercepti, contactum immediatum impediunt.

AT8.268Ama G cismi H cisminin üstünde EF düz çizgisi boyunca bir ileri bir geri hareket ettirilirse, ona doğrudan değmesini hiçbir şey engellemez; en azından ikisinin de yüzeyi düz ve pürüzsüzse. Yüzeyler pürüzlü ve engebeliyse, tam bu hareketle azar azar düzleşir ve pürüzsüzleşir. Öyleyse kirecin ve külün birbirinden ayrık parçacıklarının burada B ve C cisimleriyle, camın birleşmiş parçacıklarının ise G ve H cisimleriyle gösterildiğini düşünmek gerekir. Ateşin şiddetli ve uzun süren etkisiyle bu parçacıklarda meydana gelmesi gerektiği apaçık olan yalnız bu farktan dolayı, parçacıklar camın bütün özelliklerini kazanır.

CXXVI. Cam akkor hâldeyken neden sıvıdır ve her şekli kolayca alır.

Cam henüz akkor hâldeyken sıvıdır; çünkü parçacıkları, daha önce onları düzleştirip büken o ateş kuvvetiyle kolayca hareket eder. Soğumaya başlayınca da her şekli alabilir. Bu, ateşle eritilmiş bütün cisimlerde ortaktır: Henüz sıvıyken parçacıkları her şekle zorlanmadan uyar, sonra soğukla katılaşınca da en son aldıkları şekli korurlar. Cam saç teli kadar ince iplikler hâlinde de çekilebilir; çünkü katılaşmaya başlamış parçacıkları birbirinden ayrılmaktansa birbirinin üstünden kayar.

AT8.268

Si autem corpus G hinc inde moveatur supra corpus H, secundum lineam rectam EF, nihil impediet quominus immediate ipsum tangat: saltem si utriusque superficies sint laeves et planae; si autem sint rudes et inaequales, paullatim hoc ipso motu laevigantur et explanantur. Itaque putandum est, calcis et cinerum particulas ab invicem disjunctas, hic exhiberi per corpora B et C; particulas autem vitri simul junctas, per corpora G et H. Atque ex hac sola diversitate, quam perspicuum est in illas, per vehementem et diuturnam ignis actionem, debere induci, omnes vitri proprietates acquirunt. [CXXVI. Cur sit liquidum cum candet, omnesque figuras facile induat.] Vitrum enim, cum adhuc candet, liquidum est, quia ejus particulae facile moventur illa ignis vi, qua jam ante fuerunt laevigatae atque inflexae. Cum vero incipit refrigerari, quaslibet figuras potest induere. Hocque omnibus corporibus igne liquefactis est commune; dum enim adhuc liquida sunt, ipsorum particulae non aegre se accommodant ad quaslibet figuras, et cum postea frigore concrescunt, easdem retinent, quas ultimo induerunt. Potest etiam in fila capillorum instar tenuia extendi, quia ejus particulae, jam concrescere incipientes, facilius unae supra alias fluunt quam ab invicem disjungantur.

AT8.269CXXVII. Cam soğukken neden çok serttir.

Cam büsbütün soğuduktan sonra çok serttir, ama aynı zamanda çok kırılgandır da; ne kadar çabuk soğumuşsa o kadar kırılgandır. Sertliğinin sebebi, yalnız oldukça kalın ve bükülmeyen parçacıklardan oluşmasıdır; bu parçacıklar birbirine dalcıkların iç içe geçmesiyle değil, doğrudan değmeyle tutunur. Öteki cisimlerin çoğu ise parçacıkları bükülebildiği ya da hiç değilse birbirine dolanarak onları birleştiren bükülebilir dalcıklarla sona erdiği için yumuşaktır. İki cismin birbirine tutunması, doğrudan değmelerinden doğandan daha sağlam olamaz; yani ikisinden hiçbiri kendini ötekinden ayıracak bir hareket içinde değilken birbirine değdiklerinde. Camın parçacıklarının başına gelen de ateşten uzaklaştırılır uzaklaştırılmaz budur; çünkü kalınlıkları, bitişiklikleri ve şekillerinin düzensizliği, onları birbirinden ayıran hareketin çevredeki havaca sürdürülmesine engel olur.

CXXVIII. Cam neden çok kırılgandır.

Yine de cam çok kırılgandır; çünkü parçacıklarının birbirine değdiği yüzeyler pek küçük ve azdır. Daha yumuşak başka birçok cisim ise daha güç kırılır; çünkü kısımları öyle iç içe dokunmuştur ki pek çok dalcıkları kopup sökülmeden birbirinden ayrılamaz.

CXXIX. Yavaş soğutulursa camın kırılganlığı neden azalır.

Cam hızla soğuduğunda, yavaş soğuduğundan daha da kırılgandır. Çünkü akkor hâldeyken geçitleri oldukça geniştir; o sırada bunlardan, ikinci unsurun kürecikleriyle ve belki üçüncü unsurun daha ince bazı parçacıklarıyla birlikte, birinci unsurun maddesinden çokça geçer. Cam kendiliğinden soğuyunca geçitler daralır; çünkü artık onlardan yalnız ikinci unsurun kürecikleri geçer ve bunlar daha az yer ister. Soğuma çok hızlı olursa cam, geçitleri bu kadar daralamadan sertleşir; bu yüzden o kürecikler sonradan da hep camın parçacıklarını birbirinden ayırmaya zorlar. Bu parçacıklar yalnız değmeyle birleşmiş olduğundan biri ötekinden azıcık ayrılır ayrılmaz, ayrılmanın başladığı yüzey boyunca ona komşu olan daha birçoğu da hemen ayrılır ve böylece cam büsbütün kırılır.

AT8.269

[CXXVII. Cur, cum frigidum est, sit valde durum.] Cum deinde vitrum plane refriguit, est valde durum, sed simul etiam valde fragile, atque eo fragilius quo citius refriguit. Nempe duritiei caussa est, quod constet tantum particulis satis crassis et inflexilibus, quae non ramulorum intextu, sed immediato contactu sibi invicem adhaerent. Alia enim pleraque corpora ideo mollia sunt, quod eorum particulae sint flexiles, vel certe desinant in ramulos quosdam flexiles, qui sibi mutuo annexi eas jungunt. Nulla autem duorum corporum firmior adhaesio esse potest, quam ea quae oritur ex ipsorum immediato contactu; cum scilicet ita se invicem tangunt, ut neutrum sit in motu ad se ab alio sejungendum; quod accidit vitri particulis, statim atque ab igne remotae sunt: quia earum crassities, et contiguitas, et figurae inaequalitas impediunt, ne possint ab aere circumjacente in eo motu, quo ab invicem disjungebantur, conservari. [CXXVIII. Cur valde fragile.] At nihilominus vitrum est valde fragile, quia superficies secundum quas ejus particulae se invicem tangunt, sunt admodum exiguae ac paucae. Multaque alia corpora molliora difficilius franguntur, quia eorum partes ita sunt intertextae, ut separari non possint, quin ipsarum multi ramuli rumpantur et evellantur. [CXXIX. Cur ejus fragilitas minuatur, si lente refrigeretur.] Est etiam fragilius cum celeriter, quam cum lente, refriguit; ejus enim meatus sunt satis laxi dum candet, quia tunc multa materia primi elementi, simul cum globulis secundi, ac etiam forte cum nonnullis ex tenuioribus tertii particulis, per illos transit. Cum autem refrigeratur sponte, redduntur angustiores; quia soli globuli secundi elementi, per ipsos transeuntes, minus spatii requirunt; atque si refrigeratio nimis celeriter fiat, vitrum prius est durum, quam ejus meatus ita potuerint arctari: quo fit, ut globuli isti semper postea impetum faciant ad ejus particulas ab invicem disjungendas; cumque hae particulae solo contactu suo junctae sint, non potest una tantillum ab alia separari, quin statim aliae plures, ei vicinae secundum eam superficiem in qua ista separatio fieri coepit, etiam separentur, atque ita vitrum plane frangatur.

AT8.270Bu yüzden cam kap yapanlar, kaplar yavaş soğusun diye onları fırınlardan yavaş yavaş çıkarır. Soğuk bir cam ateşe, bir kısmı komşu kısımlardan çok daha fazla ısınacak biçimde konursa, tam bu yüzden o kısmından kırılır; çünkü komşu kısımların geçitleri değişmeden kalırken o kısmın geçitleri, o kısım ötekilerden ayrılmadan ısıyla genişleyemez. Ama cam önce hafif, sonra yavaş yavaş şiddetlenen bir ateşe yaklaştırılır ve her yanından eşit ölçüde ısınırsa kırılmaz; çünkü bütün geçitleri eşit ölçüde ve aynı anda genişler.

CXXX. Cam neden saydamdır.

Ayrıca cam saydamdır; çünkü oluşurken sıvıdır ve ateşin maddesi, parçacıklarının çevresinde her yandan akarak orada kendine sayısız geçit oyar. Sonradan ikinci unsurun kürecikleri bu geçitlerden serbestçe geçerek ışığın etkisini düz çizgiler boyunca her yöne iletebilir. Bunun için geçitlerin tam düz olması gerekmez; yalnız hiçbir yerde kesintiye uğramamaları yeter. Öyle ki, örneğin camın tam küre biçiminde ve birbirine eşit, ama birbirine değen üç tanesinin arasında kalması gereken o üçgen aralıktan ikinci unsurun küreciklerinin geçebileceği kadar kalın parçacıklardan oluştuğunu varsaysak, bu cam bugün elde bulunan her camdan çok daha katı olsa bile büsbütün saydam olurdu.

AT8.270

Quam ob caussam, qui vitrea vasa conficiunt, ea gradatim ex fornacibus removent, ut lente refrigerentur. Atque si vitrum frigidum igni apponatur, ita ut in una parte multo magis quam in aliis vicinis calefiat, hoc ipso in illa parte frangetur: quia non possunt ejus meatus calore dilatari, meatibus vicinarum partium immutatis, quin illa ab istis disjungatur. Sed si vitrum lento primum igni, ac deinde gradatim vehementiori admoveatur, et secundum omnes partes aequaliter incalescat, non frangetur: quia omnes ejus meatus aequaliter et eodem tempore laxabuntur. [CXXX. Cur sit pellucidum.] Praeterea vitrum est pellucidum, quia, dum generatur, liquidum est, et materia ignis, undique circa ejus particulas fluens, innumeros ibi meatus sibi excavat, per quos postea globuli secundi elementi libere transeuntes, actionem luminis in omnes partes secundum lineas rectas transferre possunt. Neque enim ad hoc necesse est, ut sint accurate recti, sed tantum ut nullibi sint interrupti: adeo ut si, exempli causa, fingamus vitrum constare particulis accurate sphaericis et aequalibus, sed tam crassis, ut globuli secundi elementi transire possint per spatium illud triangulare, quod inter tres se mutuo tangentes manere debet, vitrum illud erit plane pellucidum, quamvis sit multo solidius omni eo, quod nunc habetur.

AT8.271CXXXI. Cam nasıl renklenir.

Camın yapıldığı maddeye, parçacıkları ateşe camı oluşturan öteki parçacıklardan daha çok direnen ve onlar kadar kolay düzleşmeyen madenler ya da başka cisimler karıştırılırsa, cam tam bu yüzden daha az saydam olur; bu daha sert parçacıkların camın geçitlerini daha çok ya da daha az ve çeşitli biçimlerde tıkamasına göre de çeşitli renkler alır.

CXXXII. Cam neden yay gibi esnektir; ve genel olarak esnek cisimler büküldükten sonra neden kendiliğinden eski şekillerine döner.

Son olarak cam esnektir; yani dış bir kuvvetle kırılmadan biraz bükülebilir, ama sonra bir yay gibi hızla geri sıçrar ve eski şekline döner. Bu, cam çok ince iplikler hâlinde çekildiğinde açıkça görülür. Böyle geri sıçrama özelliği, parçacıkları dalcıkların iç içe geçmesiyle değil doğrudan değmeyle birleşmiş bütün sert cisimlerde genel olarak bulunur. Çünkü bu cisimlerin sayısız geçidi vardır; hiçbir yerde boşluk olmadığından bu geçitlerden hep bir madde hareket eder ve geçitler daha önce bu maddenin yardımıyla biçimlendiği için şekilleri ona serbestçe geçit vermeye elverişlidir. Böyle cisimler, geçitlerinin şekli biraz değişmeden hiçbir biçimde bükülemez. Bu yüzden bu geçitlerden geçmeye alışmış madde parçacıkları orada her zamankinden elverişsiz yollar bulunca, geçitlere eski şekillerini geri vermek için duvarlarına yüklenir. Örneğin gevşek bir yayda ikinci unsurun küreciklerinin içinden geçegeldiği geçitler daire biçimindeyse, gerilmiş, yani bükülmüş yayda aynı geçitlerin elips biçiminde olduğunu, onlardan geçmeye uğraşan küreciklerin bu elipslerin küçük çapları doğrultusunda geçitlerin duvarlarına çarptığını ve böylece onlara daire şeklini geri verecek bir kuvvete sahip olduğunu düşünmek gerekir.

AT8.271

[CXXXI. Quomodo fiat coloratum.] Cum autem materiae ex qua fit vitrum, metalla vel alia corpora permiscentur, quorum particulae magis igni resistunt, et non tam facile laevigantur, quam aliae quae ipsum componunt: hoc ipso fit minus pellucidum, et varios induit colores, prout istae duriores particulae meatus ejus magis, aut minus, et variis modis, intercludunt. [CXXXII. Cur sit rigidum instar arcus; et generaliter, cur rigida, cum inflexa sunt, sponte redeant ad priorem figuram.] Denique vitrum est rigidum: ita scilicet, ut nonnihil quidem a vi externa flecti possit absque fractura, sed postea cum impetu resiliat, arcus instar, et redeat ad priorem figuram: ut evidenter apparet, cum in fila valde tenuia ductum est. Atque proprietas hoc pacto resiliendi, generaliter habet locum in omnibus corporibus duris, quorum particulae immediato contactu, non ramulorum intextu, sunt conjunctae. Cum enim innumeros habeant meatus, per quos aliqua semper materia movetur, quia nullibi vacuum est, et quorum figurae aptae sunt ad liberum isti materiae transitum praebendum, quia ejus ope antea formati fuerunt, talia corpora nullo modo flecti possunt, quin istorum meatuum figura nonnihil varietur: quo fit, ut particulae materiae, per illos transire assuetae, vias ibi solito minus commodas invenientes, impetum faciant in eorum parietes, ad priorem figuram ipsis reddendam. Nempe si, exempli causa, in arcu laxo, meatus, per quos transire solent globuli secundi elementi, sint circulares, putandum est eosdem, in arcu intenso sive inflexo, esse ellipticos, et globulos, per ipsos transire laborantes, impingere in eorum parietes secundum minores diametros istarum ellipsium, sicque vim habere illis figuram circularem restituendi.

AT8.272Bu kuvvet ikinci unsurun her bir küreciğinde küçük olsa da, pek çok kürecik aynı yayın pek çok gözeneğinden durmadan geçmeye çalıştığından, hepsinin birleşip yayı eski hâline getirmek için aynı yöne çalışan kuvvetleri oldukça büyük olabilir. Ama uzun süre gergin kalan bir yay, özellikle tahtadan ya da pek sert olmayan başka bir maddedense, geri sıçrama gücünü azar azar yitirir; çünkü geçitlerinin şekilleri, içlerinden geçen maddenin parçacıklarının uzun süre sürtünmesiyle yavaş yavaş bu parçacıkların ölçüsüne gitgide daha çok uyar.

CXXXIII. Mıknatıs. Mıknatısın açıklanması için gereken ve daha önce söylenmiş şeylerin tekrarı.

Buraya kadar, üzerinde yaşadığımız bu kürenin unsurları sayılagelen havanın, suyun, toprağın ve ateşin tabiatlarını, bunlarla birlikte de başlıca kuvvetlerini ve keyfiyetlerini açıklamaya çalıştım. Şimdi sıra mıknatısı ele almaya geldi. Çünkü mıknatısın kuvveti bütün bu Dünya küresine yayılmış olduğundan, Dünya'nın genel incelemesine ait olduğuna şüphe yoktur. Öyleyse önce, yukarıda Üçüncü Kısmın 87. maddesinde ve onu izleyenlerde oldukça ayrıntılı tarif edilmiş olan birinci unsurun o yivli parçacıklarını hatırlayalım. Orada 105. maddeden 109. maddeye kadar I yıldızı hakkında söylenen her şeyi burada Dünya için anlayarak, Dünya'nın orta bölgesinde eksene paralel pek çok geçit bulunduğunu düşünelim; bir kutuptan gelen yivli parçacıklar bunlardan serbestçe öbür kutba geçer. Bu geçitler yivli parçacıkların ölçüsüne göre öyle oyulmuştur ki, güney kutbundan gelen yivli parçacıkları alanlar kuzey kutbundan gelenleri hiçbir biçimde alamaz, kuzeyden gelenleri alanlar da güneyden gelenleri kabul etmez; çünkü bu parçacıklar salyangoz kabuğu gibi bükülmüştür, kimi bir yöne, kimi karşı yöne. Ayrıca aynı parçacıklar bu geçitlere yalnız bir taraftan girebilir, karşı taraftan geri dönemez; çünkü geçitlerin sarmallarında, parçacıkların ilerleyegeldiği yöne doğru bükülmüş ve karşı yönde onların geri dönüşünü engelleyecek biçimde kalkan pek ince bazı dalcık uçları vardır. Bu yüzden yivli parçacıklar, Dünya'nın eksenine paralel düz ya da düze denk çizgiler boyunca bütün Dünya'nın ortasından geçip bir yarıküreden ötekine vardıktan sonra, çevreyi saran esirden geçerek Dünya'ya ilk girdikleri yarıküreye geri döner ve böylece onu yeniden kat ederek orada bir tür girdap oluşturur.

AT8.272

Et quamvis illa vis in singulis globulis secundi elementi exigua sit, quia tamen assidue quamplurimi per ejusdem arcus quamplurimos poros meare conantur, illorum omnium vires simul junctae, atque in hoc conspirantes, ut arcum reducant, satis magnae esse possunt. Arcus autem diu intentus, praesertim si sit ex ligno aliave materia non admodum dura, vim resiliendi paullatim amittit: quia ejus meatuum figurae, longo attritu particularum materiae per ipsos transeuntis, sensim ad earum mensuram magis et magis aptantur. [CXXXIII. De magnete. Repetitio eorum ex ante dictis, quae ad ejus explicationem requiruntur.] Hactenus naturas aeris, aquae, terrae, et ignis, quae hujus globi, quem incolimus, elementa vulgo censentur, simulque praecipuas eorum vires et qualitates explicare conatus sum; sequitur nunc, ut etiam agam de magnete. Cum enim ejus vis per totum hunc Terrae globum sit diffusa, non dubium est, quin ad generalem ejus considerationem pertineat. Jam itaque revocemus nobis in memoriam, particulas illas striatas primi elementi, quae supra in tertiae partis articulo 87, et sequentibus, satis accurate descriptae sunt. Atque id omne, quod ibi ab articulo 105 ad 109 de sidere I dictum est, de Terra hic intelligentes, putemus esse multos meatus in media ejus regione, axi parallelos, per quos particulae striatae, ab uno polo venientes, libere ad alium pergant, eosque ad illarum mensuram ita esse excavatos, ut ii qui recipiunt particulas striatas a polo Australi venientes, nullo modo possint recipere alias quae veniunt a polo Boreali; nec contra, qui recipiunt Boreales, Australes admittant: quia scilicet in modum cochlearum intortae sunt, unae in unam partem, aliae in oppositam. Ac praeterea etiam easdem particulas per unam tantum partem istorum meatuum ingredi posse, non autem regredi per adversam, propter tenuissimas quasdam ramulorum extremitates in spiris istorum meatuum inflexas versus eam partem, secundum quam progredi solent, et ita in adversam partem assurgentes, ut ipsarum regressum impediant. Unde fit, ut postquam istae particulae striatae per totam mediam Terram, secundum lineas rectas, vel rectis aequipollentes, ejus axi parallelas, ab uno hemisphaerio ad aliud transiverunt, ipsae per aetherem circumfusum revertantur ad illud idem hemisphaerium, per quod prius Terram ingressae sunt, atque ita rursus illam permeantes, quendam ibi quasi vorticem componant.

AT8.273CXXXIV. Havada da suda da yivli parçacıkları almaya elverişli geçitler yoktur.

Yivli parçacıkların bir kutuptan ötekine geri döndüğünü söylediğimiz o esirden dört ayrı cismin, yani Dünya'nın iç, başka deyişle madenî kabuğunun, suyun, dış toprağın ve havanın meydana gelebileceğini göstermiştik. Üçüncü Kısmın 113. maddesinde de, yivli parçacıkların ölçüsüne göre biçimlenmiş geçitlerin izlerinin ancak bu esirin daha kalın parçacıklarında kalabildiğini belirtmiştik. Burada şuna dikkat etmek gerekir: Bütün bu daha kalın parçacıklar başlangıçta Dünya'nın iç kabuğunda toplanmıştır ve ne suda ne havada bulunabilirler. Çünkü hem orada yeterince kalın parçacık yoktur, hem de bu cisimler akışkan olduğundan parçacıkları durmadan yer değiştirir; dolayısıyla bir zamanlar onlarda böyle geçitler bulunmuş olsaydı bile, bu geçitler kesin ve belirli bir konum gerektirdiğinden bu yer değiştirmeyle çoktan bozulmuş olurdu.

AT8.273

[CXXXIV. Nullos in aere nec in aqua esse meatus recipiendis particulis striatis idoneos.] Et quoniam ex illo aethere, per quem particulas striatas ab uno polo ad alium reverti dixeramus, quatuor diversa corpora genita esse posse ostendimus: nempe Terrae crustam interiorem sive metallicam, aquam, terram exteriorem, et aerem; notavimusque, articulo 113 ⟦?⟧ tertiae partis, nulla, nisi in crassioribus istius aetheris particulis, meatuum ad mensuram particularum striatarum efformatorum vestigia manere potuisse: advertendum est hoc in loco, istas omnes crassiores particulas ad interiorem Terrae crustam initio confluxisse, nullasque in aqua nec in aere esse posse: tum quia nullae ibi particulae satis crassae; tum etiam quia, cum ista corpora fluida sint, ipsorum particulae assidue situm mutant, et proinde, si qui olim in iis fuissent tales meatus, cum certum et determinatum situm requirant, jamdudum ista mutatione corrupti essent.

AT8.274CXXXV. Dış toprağın cisimlerinden demirden başka hiçbirinde de bu geçitler yoktur.

Ayrıca yukarıda Dünya'nın iç kabuğunun kısmen birbirine dolanmış dallı parçacıklardan, kısmen de dallı parçacıkların aralarında oraya buraya hareket eden başka parçacıklardan oluştuğu söylendiğinden, bu geçitler az önce verilen gerekçeyle bu daha hareketli parçacıklarda bulunamaz, yalnız dallı olanlarda bulunur. Dış toprağa gelince, su ile hava arasında oluştuğu için onda da başlangıçta böyle geçitler yoktu. Ama sonra iç topraktan bu dış toprağa çeşitli madenler yükseldi. İç toprağın daha hareketli ve daha katı parçacıklarından oluşmuş madenlerin hepsinde böyle geçitler bulunmaması gerekse de, dallı ve kalın ama o kadar katı olmayan parçacıklardan oluşan maden bunlardan kesinlikle yoksun olamaz. Demirin böyle bir maden olduğuna inanmak da akla pek uygundur.

CXXXVI. Demirde neden böyle geçitler vardır.

Çünkü başka hiçbir maden çekiçle bu kadar güç bükülmez ya da ateşte bu kadar güç erimez; hiçbiri de başka bir cisimle karıştırılmadan bu kadar sertleştirilemez. Bu üç şey, demirin kırıntılarının öteki madenlerinkinden daha dallı ya da daha köşeli olduğunu ve bu yüzden birbirine daha sağlam bağlandığını gösterir.

AT8.274

[CXXXV. Nullos etiam esse in ullis corporibus terrae exterioris, praeterquam in ferro.] Ac praeterea, cum supra dictum sit, Terrae crustam interiorem constare partim ramosis particulis sibi mutuo annexis, partim aliis quae per ramosarum intervalla hinc inde moventur, isti etiam meatus in his mobilioribus esse non possunt, propter rationem mox allatam, sed in ramosis duntaxat. Et quantum ad terram exteriorem, nulli quidem etiam in ea tales meatus initio fuerunt, quoniam inter aquam et aerem formata est: sed cum postea varia metalla ex terra interiore ad hanc exteriorem ascenderint, quamvis ea omnia, quae ex mobilioribus et solidioribus illius particulis conflata sunt, ejusmodi meatus habere non debeant, certe illud quod ex ramosis et crassis, sed non adeo solidis particulis constat, non potest iis esse destitutum. Et valde rationi consentaneum est, ut credamus ferrum tale esse. [CXXXVI. Cur tales meatus sint in ferro.] Nullum enim aliud metallum tam difficulter malleo flectitur, vel igne liquescit, nec ullum etiam adeo durum sine alterius corporis mistura reddi potest: quae tria indicio sunt, ejus ramenta magis ramosa sive angulosa esse, quam caeterorum, et ideo sibi invicem firmius annecti.

AT8.275Demir cevherinin bazı topaklarının ilk seferde ateşte oldukça kolay erimesi buna engel değildir; çünkü o sırada bu topakların kırıntıları henüz birbirine bağlanmamış, birbirinden ayrıktır ve bu yüzden sıcaklığın kuvvetiyle kolayca çalkalanır. Ayrıca demir öteki madenlerden daha sert ve daha güç eriyen bir maden olsa da, en hafif madenlerden biridir; pasla kolayca bozulur, kezzaplarla da aşınır. Bütün bunlar demirin parçacıklarının, öteki madenlerin parçacıklarından daha kalın olsalar da daha katı olmadıklarını ve içlerinde pek çok geçit bulunduğunu gösterir.

CXXXVII. Bu geçitler demirin her bir kırıntısında da nasıl bulunur.

Yine de burada demirin her bir kırıntısında, yivli parçacıkların içinden geçtiği, salyangoz kabuğu gibi bükülmüş tam delikler bulunduğunu ileri sürmek istemiyorum; kırıntılarda böyle pek çok delik bulunabileceğini inkâr etmek de istemiyorum. Burada şöyle düşünmemiz yeter: Bu tür deliklerin yarıları her bir kırıntının yüzeyine öyle oyulmuştur ki, bu yüzeyler uygun biçimde birleşince tam delikler oluşur. Şuna da kolayca inanılabilir: Demirin kendisinden oluştuğu, iç toprağın o daha kalın, dallı ve delikli parçacıkları, iç toprağı kat eden ruhların, yani keskin özsuların kuvvetiyle öyle bölünmüştür ki, yarım delikler bu parçacıklardan ayrılan kırıntıların yüzeylerinde kalmıştır. Sonra bu kırıntılar hem bu ruhlarca hem de dumanlar ve buharlarca itilerek dış toprağın damarlarından madenlere azar azar yükselmiştir.

CXXXVIII. Bu geçitler her iki taraftan gelen yivli parçacıkları almaya nasıl elverişli hâle gelir.

Şuna da dikkat etmek gerekir: Bu kırıntılar böyle yükselirken, köşeli oldukları ve toprağın damarlarında çeşitli engebelere çarptıkları için hep aynı yöne dönük kalamaz. İç topraktan hızla gelip bütün dış toprakta kendine yol arayan yivli parçacıklar, bu kırıntıların geçitlerini öyle bir konumda bulur ki, hareketlerini düz çizgiler boyunca sürdürmek için daha önce çıkageldikleri ağızlardan girmeye çalışırlar. O zaman orada, geçitlerin sarmalları arasında çıkıntı yaptığını ve geri dönecek yivli parçacıklara karşı kalktığını yukarıda söylediğimiz o pek küçük dalcık uçlarıyla karşılaşırlar. Bu dalcık uçları başlangıçta onlara direnir, ama tekrar tekrar itildikçe zamanla hepsi karşı yöne bükülür, hatta bazıları kırılır. Sonra bu geçitler, içinde bulundukları kırıntıların konumu değişince öbür ağızlarını yivli parçacıklara çevirdiğinde, yivli parçacıklar yine geçitlerde kalkık duran dalcık uçlarıyla karşılaşır ve onları azar azar öbür yöne büker. Bu ne kadar sık ve ne kadar uzun süre tekrarlanırsa, dalcıkların her iki yöne bükülmesi o kadar kolaylaşır.

AT8.275

Nec obstat quod nonnullae ejus glebae satis facile prima vice igni liquescant; tunc enim earum ramenta, nondum sibi mutuo annexa, sed una ab aliis disjuncta sunt, et ideo caloris vi facile agitantur. Praeterea, quamvis ferrum sit aliis metallis durius et minus fusile, est tamen etiam unum ex minime ponderosis, et facile rubigine corrumpitur, aut aquis fortibus eroditur: quae omnia indicio sunt, ejus particulas non esse aliorum metallorum particulis solidiores, ut sunt crassiores, sed multos in iis meatus contineri. [CXXXVII. Qua ratione etiam sint in singulis ejus ramentis.] Nolo tamen hic affirmare, in singulis ferri ramentis esse integra foramina, in modum cochlearum intorta, per quae transeant particulae striatae; ut etiam nolo negare, quin talia multa in ipsis reperiantur: sed hic sufficiet, si putemus istiusmodi foraminum medietates in singulorum ramentorum superficiebus ita esse insculptas, ut, cum istae superficies apte junguntur, foramina integra componant. Et facile credi potest, crassiores illas ramosas et foraminosas interioris terrae particulas, ex quibus fit ferrum, vi spirituum sive succorum acrium, illam permeantium, ita fuisse divisas, ut dimidiata ista foramina, in superficiebus ramentorum quae ab ipsis separabantur, remanerent; atque haec ramenta postea per venas terrae exterioris, tum ab istis spiritibus, tum etiam ab exhalationibus et vaporibus protrusa, paullatim in fodinas ascendisse. [CXXXVIII. Quomodo isti meatus apti reddantur, ad particulas striatas ab utravis parte venientes admittendas.] Notandumque est ipsa sic ascendendo, non semper in easdem partes converti posse, quia sunt angulosa, et diversas inaequalitates in terrae venis offendunt; atque cum particulae striatae, quae a terra interiore cum impetu venientes, per totam exteriorem sibi vias quaerunt, istorum ramentorum meatus ita sitos inveniunt, ut, ad motum suum secundum lineas rectas continuandum, per illa eorum orificia, per quae prius egredi consueverant, ingredi conentur, ipsas ibi occurrere perexiguis istis ramulorum extremitatibus, quas inter meatuum spiras eminere, ac regressuris particulis striatis assurgere, supra dictum est; hasque ramulorum extremitates initio quidem illis resistere, sed ab ipsis saepe saepius impulsas, successu temporis omnes in contrariam partem flecti, aut etiam nonnullas frangi; cumque postea isti meatus, ramentorum quibus insunt situ mutato, alia sua orificia particulis striatis obvertunt, has rursus occurrere extremitatibus ramulorum in meatibus assurgentium, ipsasque paullatim in aliam partem inflectere, et quo saepius atque diutius hoc iteratur, eo ramulorum istorum in utramque partem inflexionem faciliorem evadere.

AT8.276CXXXIX. Mıknatısın tabiatı nedir.

Dış toprağın damarlarından bu yolla yükselirken sık sık kâh bir yöne kâh öbür yöne dönmüş olan kırıntılar, ister tek başlarına bir araya toplanmış olsunlar ister başka cisimlerin geçitlerine sıkışmış olsunlar, demir cevheri oluşturur. Ama ya hep aynı konumu korumuş, ya da madenlere varmak için bu konumu birkaç kez değiştirmek zorunda kalmışsa bile hiç değilse sonra orada bir taşın ya da başka bir cismin geçitlerine sıkıca saplanıp uzun yıllar kımıldamadan kalmış olan kırıntılar mıknatısı oluşturur. Bu yüzden mıknatısın tabiatına bir ölçüde yaklaşmayan demir cevheri hemen hiç yoktur; içinde biraz demir bulunmayan mıknatıs da hiç yoktur. Gerçi bu demir bazen başka bazı cisimlere öyle sıkı yapışır ki, onlardan çıkarılmaktansa ateşte bozulması daha kolaydır.

AT8.276

[CXXXIX. Quae sit natura magnetis.] Et quidem ea ramenta, quae saepe hoc pacto per exterioris terrae venas ascendendo, modo in unam, modo in aliam partem conversa fuere, sive sola simul collecta sint, sive aliorum corporum meatibus impacta, glebam ferri componunt. Ea vero quae vel semper eundem situm retinuerunt, vel certe, si ut ad fodinas pervenirent, illum aliquoties mutare coacta fuerint, saltem ibi postea, lapidis alteriusve corporis meatibus firmiter impacta, per multos annos immota remanserunt, faciunt magnetem. Atque ita vix ulla est ferri gleba, quae non aliquo modo ad magnetis naturam accedat, et nullus omnino est magnes, in quo non aliquid ferri contineatur; etsi forte aliquando istud ferrum aliquibus aliis corporibus tam arcte adhaereat, ut facilius igne corrumpi, quam ab iis educi possit.

AT8.277CXL. Eritmeyle çelik ve her türlü demir nasıl elde edilir.

Demir cevherleri demire ya da çeliğe dönüşmek üzere ateşe yaklaştırılıp eridiğinde, kırıntıları ısının kuvvetiyle çalkalanır ve kendileriyle türdeş olmayan cisimlerden ayrılır. Sonra, yivli parçacıkları almaya elverişli yarım geçitlerin üzerlerine oyulmuş olduğunu az önce söylediğimiz yüzeyleri boyunca birbirine yaslanıncaya ve bu geçitlerin yarıları tam geçitler oluşturacak kadar uygun biçimde birbirine denk gelinceye kadar oraya buraya kıvrılıp dönerler. Bu olur olmaz, öteki cisimlerde olduğu kadar ateşte de bulunan yivli parçacıklar başka yerlerden daha serbestçe bu geçitlerden akar ve geçitlerin, uygun konumlarından ve birleşmelerinden doğduğu küçük yüzeylerin konumlarını eskisi kadar kolay değiştirmesini engeller. Bu yüzeylerin bitişikliği ya da hiç değilse bütün kırıntıları aşağı bastıran ağırlığın kuvveti de onların kolayca ayrılmasına engel olur. Bu arada kırıntılar ateşin çalkantısı yüzünden hareket etmeyi sürdürdüğünden pek çoğu birlikte aynı harekete katılır ve onlardan oluşan bütün sıvı adeta çeşitli damlacıklara ya da topaklara ayrılır. Yani birlikte hareket eden bütün kırıntılar adeta tek bir damla oluşturur ve bu damla hareketiyle yüzeyini hemen düzleştirip parlatır. Çünkü öteki damlalarla çarpışınca, damlayı oluşturan kırıntılarda pürüzlü ve köşeli ne varsa yüzeyden iç kısımlara itilir ve böylece her damlacığın bütün kısımları birbirine olabildiğince sıkı birleşir.

CXLI. Çelik neden çok sert, esnek ve kırılgandır.

Bu şekilde damlacıklara, yani topaklara ayrılmış bütün sıvı hızla soğursa, tıpkı cam gibi çok sert, esnek ve kırılgan bir çelik hâlinde katılaşır. Çelik serttir, çünkü birbirine son derece sıkı birleşmiş kırıntılardan oluşur. Esnektir, yani bükülürse kendiliğinden eski şekline döner; çünkü bu bükülmeyle kırıntılarının küçük yüzeyleri birbirinden ayrılmaz, yukarıda cam için söylendiği gibi yalnız geçitler şekil değiştirir. Son olarak kırılgandır; çünkü onu oluşturan damlacıklar, yani topaklar birbirine yalnız yüzeylerinin değmesiyle tutunur ve bu değme ancak pek az ve pek küçük yerlerde doğrudan olabilir.

CXLII. Çelikle öbür demir arasındaki fark nedir.

Ama bütün cevherler çeliğe dönüşmeye aynı ölçüde elverişli değildir; en iyi ve en sert çeliğin yapılageldiği cevherler bile uygun olmayan bir ateşte eritilince yalnız adi demir verir. Çünkü cevherin kırıntıları, yüzeylerini birbirine uygun biçimde yaslayıp damlacıklara ayrılabilmeden önce birbirine yapışacak kadar köşeli ve pürüzlüyse, ya da ateş sıvıyı böyle damlacıklara ayıracak ve onları oluşturan kırıntıları bir arada sıkıştıracak kadar güçlü değilse, ya da tersine bu kırıntıların uygun konumunu bozacak kadar güçlüyse, çelik değil, daha az sert ve daha bükülgen bir demir elde edilir.

CXLIII. Çeliğe nasıl su verilir.

Yapılmış bir çelik yeniden ateşe yaklaştırılırsa kolay erimez; çünkü topakları ateşin onları bütün hâlde hareket ettiremeyeceği kadar kalın ve katıdır, her topağı oluşturan kırıntılar da yerlerinden büsbütün itilemeyecek kadar sıkı kenetlenmiştir. Yine de yumuşar, çünkü bütün parçacıkları ısıyla sarsılır; sonra yavaş soğutulursa eski sertliğini, esnekliğini ve kırılganlığını geri kazanmaz, daha adi demir gibi bükülgen olur.

AT8.277

[CXL. Quomodo fusione fiat chalybs, et quodvis ⟦?⟧ ferrum.] Cum autem ferri glebae igni admotae liquefiunt, ut in ferrum aut chalybem vertantur, earum ramenta vi caloris agitata, et ab heterogeneis corporibus disjuncta, hinc inde se contorquent, donec applicent se una aliis, secundum eas superficies, in quibus dimidiatos meatus, recipiendis particulis striatis idoneos, insculptos esse paullo ante dictum est; ac etiam donec istorum meatuum medietates tam apte congruant, ut integros meatus efforment. Quod ubi accidit, statim particulae striatae, quae non minus in igne quam in aliis corporibus reperiuntur, per illos liberius quam per alia loca fluentes, impediunt ne exiguae superficies, ex quarum apto situ et conjunctione exsurgunt, tam facile quam prius situm mutent; et ipsarum contiguitas, vel saltem vis gravitatis, quae ramenta omnia deorsum premit, impedit ne facile disjungantur. Cumque interim ramenta ipsa propter agitationem ignis pergant moveri, multa simul in eundem motum conspirant, et totus liquor ex iis conflatus in varias quasi guttulas aut grumulos distinguitur: ita scilicet, ut omnia illa ramenta quae simul moventur, unam quasi guttam conficiant, quae gutta suam superficiem motu suo statim laevigat et perpolit. Occursu enim aliarum guttarum, quidquid est rude atque angulosum in ramentis, ex quibus constat, ab ejus superficie ad partes interiores detruditur, atque ita omnes cujusque guttulae partes quam arctissime simul junguntur. [CXLI. Cur chalybs sit valde durus, rigidus, et fragilis.] Et totus liquor, hoc pacto in guttulas sive grumulos distinctus, si celeriter frigescat, concrescit in chalybem admodum durum, rigidum et fragilem, fere ut vitrum. Quippe durus est, quia constat ramentis sibi mutuo arctissime conjunctis; et rigidus, hoc est, talis ut, si flectatur, sponte redeat ad priorem figuram, quia flexione ista ejus ramentorum exiguae superficies non disjunguntur, sed soli meatus figuras mutant, ut supra de vitro dictum est; denique est fragilis, quia guttulae, sive grumuli, quibus constat, sibi mutuo non adhaerent, nisi per superficierum suarum contactum; atque hic contactus non nisi in paucissimis et perexiguis locis immediatus esse potest. [CXLII. Quae sit differentia inter chalybem et aliud ferrum.] Non autem omnes glebae aeque aptae sunt, ut in chalybem vertantur; ac etiam illae eaedem, ex quibus optimus et durissimus chalybs fieri solet, vile tantum ferrum dant, cum igne non convenienti funduntur. Nam, si glebae ramenta sint adeo angulosa et confragosa, ut sibi mutuo prius adhaereant, quam superficies suas apte possint ad invicem applicare, atque in guttulas distingui; vel si ignis non sit satis fortis ad liquorem ita in guttulas distinguendum, et ramenta ipsas componentia simul constringenda; vel contra, si sit tam fortis, ut istorum ramentorum aptum situm disturbet: non chalybs, sed ferrum minus durum et magis flexile habetur. [CXLIII. Quomodo chalybs temperetur.] Ac etiam chalybs jam factus, si rursus igni admoveatur, etsi non facile liquescat, quia ejus grumuli nimis crassi sunt et solidi ut ab igne integri moveantur, et ramenta quibus unusquisque grumulus constat, nimis arcte compacta, ut locis suis plane extrudi possint: mollitur tamen, quia omnes ejus particulae calore concutiuntur; et postea si lente refrigeretur, non resumit priorem duritiem, nec rigorem, nec fragilitatem, sed fit flexile instar ferri vilioris.

AT8.278Çünkü böyle soğurken, topakların yüzeylerinden iç kısımlarına itilmiş olan köşeli ve pürüzlü kırıntılar ısının kuvvetiyle dışarı çıkar ve birbirine dolanarak, sanki pek küçük çengellerle, topakları birbirine bağlar. Bu yüzden bu kırıntılar artık topaklarında o kadar sıkı kenetlenmiş olmaz; topaklar da artık doğrudan değmeyle değil, sanki kancalarla ya da çengellerle bağlanmış olarak birbirine tutunur. Böylece çelik pek sert, esnek ve kırılgan değil, yumuşak ve bükülgen olur. Bu hâliyle çeliğin adi demirden tek farkı şudur: Çelik yeniden akkor hâle getirilip sonra hızla soğutulursa eski sertliğini ve esnekliğini geri kazanır, demir ise kazanmaz, hiç değilse o kadarını kazanmaz. Bunun sebebi, çelikteki kırıntıların en büyük sertliğe uygun konumdan pek uzak olmamasıdır; bu yüzden o konumu ateşin kuvvetiyle kolayca yeniden alır ve çok hızlı soğumada korurlar. Demirde ise kırıntılar böyle bir konumu hiç almamış olduklarından onu hiç yeniden de almazlar.

Akkor hâldeki çelik ya da demir böyle çok hızlı soğusun diye genellikle suya ya da başka soğuk sıvılara daldırılır; tersine, daha yavaş soğusun diye yağa ya da başka yağlı maddelere daldırılır. Çelik ne kadar sert ve esnek olursa o kadar kırılgan da olduğundan, ondan kılıç, testere, eğe ya da başka aletler yapılacaksa her zaman en soğuk sıvılarda değil, ılıman sıvılarda söndürülmelidir; sıvının ne kadar ılıman olacağı da, her alette kırılganlıktan kaçınmanın sertlik elde etmekten ne ölçüde önemli olduğuna göre seçilir. Bu yüzden çeliğin belirli sıvılara böyle daldırılmasına, onu ılıman bir ölçüye getirdiği için haklı olarak su verme denir.

AT8.278

Dum enim hoc pacto refrigeratur, ramenta angulosa et confragosa, quae ex grumulorum superficiebus ad interiores eorum partes vi caloris protrusa erant, foras se exserunt, et una aliis implicata, tanquam uncis quibusdam perexiguis, unos grumulos aliis annectunt: quo fit, ut ramenta ista non amplius tam arcte in grumulis suis compacta sint, atque ut grumuli non amplius immediato contactu, sed tanquam hamis vel uncis quibusdam alligati, sibi mutuo adhaereant; et ideo chalybs non admodum durus, nec rigidus, nec fragilis, sed mollis et flexilis evadat. In quo non differt a ferro communi, nisi quod chalybi iterum candefacto, et deinde celeriter refrigerato, prior durities et rigiditas reddatur, non autem ferro, saltem tanta. Cujus ratio est, quod ramenta in chalybe non tam longe absint a situ ad maximam duritiem convenienti, quin facile illum ignis vi resumant, et in celerrima refrigeratione retineant: cum autem in ferro talem situm nunquam habuerint, nunquam etiam illum resumunt. Et quidem, ut ita chalybs aut ferrum candens celerrime refrigeretur, in aquam aliosve liquores frigidos mergi solet; ac contra in oleum vel alia pinguia, ut lentius frigescat. Et quia, quo durior et rigidior, eo etiam fragilior evadit, ut gladii, serrae, limae, aliave instrumenta ex eo fiant, non semper in frigidissimis liquoribus exstingui debet, sed in temperatis, prout in unoquoque ex istis instrumentis magis minusve fragilitas est vitanda quam durities optanda; et ideo dum certis liquoribus ita mergitur, non immerito dicitur temperari.

AT8.279CXLIV. Mıknatısın, çeliğin ve demirin geçitleri arasındaki fark nedir.

Yivli parçacıkları almaya elverişli geçitlere gelince, söylenenlerden hem çelikte hem demirde bunlardan pek çok bulunması gerektiği yeterince açıktır. Yine açıktır ki bu geçitler çelikte daha bütün ve daha kusursuzdur; sarmallarında çıkıntı yapan dalcık uçları bir kez bir yöne büküldükten sonra karşı yöne o kadar kolay bükülemez, gerçi çelikte de mıknatısta olduğundan daha kolay bükülür. Son olarak çelikte ya da başka demirde bütün bu geçitler, mıknatısta olduğu gibi, güneyden gelen yivli parçacıkları almaya elverişli ağızlarını bir yöne, kuzeyden gelenleri almaya elverişli ağızlarını karşı yöne çevirmez; konumları çeşitli ve belirsiz olmalıdır, çünkü bu konum ateşin çalkantısıyla karışır. Ateşin bu çalkantısının soğukla durduğu o pek kısa süre içinde de bu geçitlerden ancak, o sırada Dünya'nın kutuplarından gelip onlardan kendine yol arayan yivli parçacıkların sayısı kadarı güneye ve kuzeye dönebilir. Bu yivli parçacıklar sayıca demirin bütün geçitlerine yetmediğinden, her demir, en son akkor hâle getirilip soğuduğunda Dünya'nın kısımlarına göre bulunduğu konumdan, ya da uzun süre aynı konumda kımıldamadan durmuşsa o konumdan, bir miktar mıknatıs kuvveti almıştır; ama içerdiği geçitlerin çokluğuna göre daha büyüğünü de alabilir.

AT8.279

[CXLIV. Quae sit differentia inter meatus magnetis, chalybis, et ferri.] Quantum autem ad meatus recipiendis particulis striatis idoneos, satis quidem patet ex dictis, permultos tam in chalybe quam in ferro esse debere; ac etiam eos esse in chalybe magis integros et perfectos, ramulorumque extremitates in ipsorum spiris eminentes, cum semel in unam partem flexae sunt, non tam facile in contrariam posse inflecti, quanquam etiam in hoc facilius, quam in magnete flectantur; ac denique omnes istos meatus, non in chalybe aut alio ferro, ut in magnete, orificia sua recipiendis particulis striatis ab Austro venientibus idonea, in unam partem, et idonea recipiendis aliis a Borea venientibus, in contrariam convertere; sed eorum situm varium atque incertum esse debere, propterea quod ignis agitatione turbatur. Et in brevissima illa mora, qua haec ignis agitatio frigore sistitur, tot tantum ex istis meatibus versus Austrum et Boream converti possunt, quot particulae striatae, a polis Terrae venientes, sibi tunc temporis per illos viam quaerunt. Et quia istae particulae striatae omnibus ferri meatibus multitudine non respondent, omne quidem ferrum aliquam vim magneticam accepit ab eo situ, quem habuit respectu partium terrae, cum ultimo candefactum refriguit, vel etiam ab eo in quo diu immotum stetit, si diu in eodem situ steterit immotum; sed pro multitudine meatuum quos in se continet, potest habere adhuc majorem.

AT8.280CXLV. Mıknatıs gücünün özelliklerinin sayımı.

Bütün bunlar yukarıda ortaya konan tabiat ilkelerinden öyle çıkar ki, burada açıklamayı üstlendiğim mıknatıs özelliklerini hiç göz önüne almasaydım bile, işin başka türlü olmadığına hükmederdim. Bundan sonra da bunların yardımıyla bütün bu özelliklerin öyle yerinde ve açık bir açıklamasının verildiğini göreceğiz ki, tabiatın ilkelerinden çıktıklarını bilmeseydik bile yalnız bu, onların doğru olduğuna ikna etmeye yeter görünecek.

Mıknatısın, ona hayranlık duyanların belirtegeldiği özellikleri şu başlıklara bağlanabilir:

  1. Mıknatısta iki kutup vardır; bunlardan biri her yerde Dünya'nın kuzey kutbuna, öbürü güney kutbuna döner.
  1. Mıknatısın bu kutupları, üzerinde bulundukları Dünya yerlerine göre Dünya'nın merkezine doğru farklı biçimlerde eğilir.
  1. İki mıknatıs küre biçimindeyse, her biri Dünya'ya nasıl dönüyorsa biri ötekine de öyle döner.
  1. Böyle döndükten sonra birbirine yaklaşırlar.
  1. Ters konumda tutulurlarsa birbirinden kaçarlar.
  1. Bir mıknatıs kutuplarından geçen çizgiye paralel bir düzlemle bölünürse, parçaların önceden birleşik olan kısımları da birbirinden kaçar.

    AT8.280

    [CXLV. Enumeratio proprietatum virtutis magneticae.] Quae omnia ex principiis Naturae supra expositis ita sequuntur, ut quamvis non respicerem ad illas magneticas proprietates, quas hic explicandas suscepi, ea tamen non aliter se habere judicarem. Deinceps autem videbimus, horum ope tam apte et perspicue omnium istarum proprietatum dari rationem, ut hoc etiam videatur sufficere, ad persuadendum ea vera esse, quamvis ex Naturae principiis sequi nesciremus. Et quidem magneticae proprietates, quae ab ipsarum admiratoribus notari solent, ad haec capita possunt referri. 1. Quod in magnete duo sint poli, quorum unus ubique locorum versus Terrae polum Borealem, alius versus Australem se convertit. 2. Quod isti magnetis poli, pro diversis Terrae locis quibus insistunt, diversimode versus ejus centrum se inclinent. 3. Quod si duo magnetes sint sphaerici, unus versus alium eodem modo se convertat, ac quilibet ex ipsis versus Terram. 4. Quod postquam sunt ita conversi, ad invicem accedant. 5. Quod si in contrario situ detineantur, se mutuo refugiant. 6. Quod si magnes dividatur plano, lineae per suos polos ductae parallelo, partes segmentorum, quae prius junctae erant, se mutuo etiam refugiant.

    AT8.281

  1. Kutuplarından geçen çizgiyi dik açıyla kesen bir düzlemle bölünürse, önceden bitişik olan iki nokta farklı güçte kutuplar olur; biri bir parçada, öbürü öteki parçada.
  1. Bir mıknatısta yalnız iki kutup, biri güney biri kuzey kutbu bulunsa da, parçalarının her birinde de benzer iki kutup bulunur; öyle ki mıknatısın kuvveti, kutuplar bakımından farklı göründüğü ölçüde, herhangi bir parçasında da bütününde de aynıdır.
  1. Demir bu kuvveti mıknatıstan, yalnız ona yaklaştırılmakla alır.
  1. Mıknatısa yaklaştırılma tarzlarına göre bu kuvveti farklı biçimlerde alır.
  1. Uzunca bir demir mıknatısa nasıl yaklaştırılırsa yaklaştırılsın, bu kuvveti hep uzunluğu doğrultusunda alır.
  1. Mıknatıs kuvvetini demire aktarsa da kendi kuvvetinden hiçbir şey yitirmez.
  1. Bu kuvvet demire pek kısa bir sürede aktarılır, ama zaman geçtikçe onda gitgide daha çok pekişir.
  1. En sert çelik bu kuvveti adi demirden daha büyük ölçüde alır ve aldığını daha kalıcı biçimde korur.
  1. Daha kusursuz bir mıknatıstan, daha az kusursuz olandan daha büyük bir kuvvet aktarılır.
  1. Dünya'nın kendisi de bir mıknatıstır ve kuvvetinden bir miktarını demire aktarır.

    AT8.281
    1. Quod si dividatur plano, lineam per polos ductam ad angulos rectos secante, duo puncta prius contigua fiant poli diversae virtutis, unus in uno, alius in alio segmento. 8. Quod, quamvis in uno magnete sint tantum duo poli, unus Australis, alius Borealis, in unoquoque tamen ex ipsius fragmentis duo etiam similes poli reperiantur; adeo ut ejus vis, quatenus ratione polorum diversa videtur, eadem sit in quavis parte ac in toto. 9. Quod ferrum a magnete istam vim recipiat, cum tantum ei admovetur. 10. Quod pro variis modis quibus ei admovetur, eam diversimode recipiat. 11. Quod ferrum oblongum, quomodocunque magneti admotum, illam semper secundum suam longitudinem recipiat. 12. Quod magnes de vi sua nihil amittat, quamvis eam ferro communicet. 13. Quod ipsa brevissimo quidem tempore ferro communicetur, sed temporis diuturnitate magis et magis in eo confirmetur. 14. Quod chalybs durissimus eam majorem recipiat, et receptam constantius servet, quam vilius ferrum. 15. Quod major ei communicetur a perfectiore magnete, quam a minus perfecto. 16. Quod ipsa etiam Terra sit magnes, et nonnihil de sua vi ferro communicet.

    AT8.282

  1. Bu kuvvet, en büyük mıknatıs olan Dünya'da, daha küçük öteki mıknatısların çoğunda olduğundan daha zayıf görünür.
  1. Mıknatısa sürtülmüş iğneler uçlarını Dünya'ya, mıknatısın kutuplarını çevirdiği gibi çevirir.
  1. İğneler uçlarını Dünya'nın kutuplarına tam olarak çevirmez; çeşitli yerlerde kutuplardan çeşitli biçimlerde saparlar.
  1. Bu sapma zamanla değişebilir.
  1. Bazılarının dediğine göre, kutuplarından birinin üstünde dikey olarak dikilmiş bir mıknatısta bu sapma hiç yoktur; ya da belki kutupları Dünya'dan eşit uzaklıkta duran mıknatıstakiyle aynı değildir ve o kadar büyük değildir.
  1. Mıknatıs demiri çeker.
  1. Demirle donatılmış bir mıknatıs, çıplak olandan çok daha fazla demir taşır.
  1. Mıknatısın kutupları zıt olsa da aynı demiri taşımak için birbirine yardım eder.
  1. Mıknatısa asılmış küçük bir demir tekerin her iki yöne dönmesi mıknatıs kuvvetince engellenmez.
  1. Bir mıknatısın kuvveti, ona başka bir mıknatısın ya da demirin çeşitli biçimlerde yaklaştırılmasıyla çeşitli biçimlerde artırılabilir ya da azaltılabilir.
  1. Bir mıknatıs ne kadar güçlü olursa olsun, kendisinden uzakta duran bir demiri, daha zayıf başka bir mıknatısa değmekten geri çekip alamaz.
  1. Tersine, zayıf bir mıknatıs ya da küçük bir demir parçası, kendisine bitişik başka bir demiri çoğu zaman daha güçlü bir mıknatıstan koparır.

    AT8.282
    1. Quod haec vis in Terra, maximo magnete, minus fortis appareat, quam in plerisque aliis minoribus. 18. Quod acus a magnete tactae suas extremitates eodem modo versus Terram convertant, ac magnes suos polos. 19. Quod eas non accurate versus Terrae polos convertant, sed varie variis in locis ab iis declinent. 20. Quod ista declinatio cum tempore mutari possit. 21. Quod nulla sit, ut quidam ajunt, vel forte quod non eadem nec tanta sit, in magnete supra unum ex suis polis perpendiculariter erecto, quam in eo cujus poli aequaliter a Terra distant. 22. Quod magnes trahat ferrum. 23. Quod magnes armatus multo plus ferri sustineat, quam nudus. 24. Quod ejus poli, quamvis contrarii, se invicem juvent ad idem ferrum sustinendum. 25. Quod rotulae ferreae, magneti appensae, gyratio in utramvis partem a vi magnetica non impediatur. 26. Quod vis unius magnetis varie possit augeri vel minui, varia magnetis alterius aut ferri ad ipsum applicatione. 27. Quod magnes, quantumvis fortis, ferrum a se distans, ab alterius debilioris magnetis contactu retrahere non possit. 28. Quod contra magnes debilis, aut exiguum ferrum, saepe aliud ferrum sibi contiguum separet a magnete fortiore.

    AT8.283

  1. Güney kutbu dediğimiz mıknatıs kutbu, bu kuzey bölgelerinde, kuzey kutbu dediğimizden daha fazla demir taşır.
  1. Demir tozu bir ya da daha çok mıknatısın çevresinde belli biçimlerde dizilir.
  1. Mıknatısın kutbuna eklenmiş bir demir levha, mıknatısın demiri çekme ya da döndürme gücünü başka yöne saptırır.
  1. Araya başka hiçbir cismin konması bu gücü engellemez.
  1. Bir mıknatıs, Dünya'ya ya da yakınındaki başka mıknatıslara göre, hareketine hiçbir şey engel olmasa kendiliğinden döneceğinden başka bir biçimde dönük kalırsa, zamanla gücünü yitirir.
  1. Son olarak bu güç pasla, nemle ve küfle azalır, ateşle de yok olur; ama bildiğimiz başka hiçbir yolla azalmaz.
CXLVI. Yivli parçacıklar Dünya'nın geçitlerinden nasıl akar.

Bu özelliklerin sebeplerini anlamak için gözümüzün önüne AB Dünya'sını getirelim; A onun güney, B kuzey kutbudur. Göğün güney tarafından, E'den gelen yivli parçacıkların, kuzey tarafından, F'den gelenlerden büsbütün başka bir biçimde bükülmüş olduğunu belirtelim; bu yüzden birinciler ötekilerin geçitlerine hiç giremez. Şunu da belirtelim: Güneyden gelenler A'dan B'ye doğru Dünya'nın ortasından dosdoğru ilerler, sonra Dünya'yı saran havadan geçerek B'den A'ya geri döner; aynı zamanda kuzeyden gelenler B'den A'ya Dünya'nın ortasından geçer ve onu saran havadan A'dan B'ye geri döner. Çünkü bir taraftan öbürüne geçtikleri geçitler, onlardan geri dönemeyecekleri biçimdedir.

AT8.283
  1. Quod polus magnetis, quem dicimus Australem, plus ferri sustineat in his Borealibus regionibus, quam ille quem dicimus Borealem. 30. Quod limatura ferri circa unum, aut plures magnetes, certis quibusdam modis se disponat. 31. Quod lamina ferrea, polo magnetis adjuncta, ejus vim trahendi vel convertendi ferri deflectat. 32. Quod eandem nullius alterius corporis interpositio impediat. 33. Quod magnes ad Terram aliosve vicinos magnetes aliter conversus manens, quam sponte se converteret, si nihil ejus motui obstaret, successu temporis suam vim amittat. 34. Quod denique ista vis etiam rubigine, humiditate et situ minuatur, atque igne tollatur; non autem ulla alia nobis cognita ratione. [CXLVI. Quomodo particulae striatae per Terrae meatus fluant.] Ad quarum proprietatum caussas intelligendas, proponamus nobis ob oculos Terram AB, cujus A est polus Australis, et B Borealis; notemusque, particulas striatas, ab Australi caeli parte E venientes, alio plane modo intortas esse, quam venientes a Boreali F: quo fit, ut unae aliarum meatus ingredi plane non possint. Notemus etiam, Australes quidem recta pergere ab A versus B per mediam Terram, ac deinde per aerem ei circumfusum reverti a B versus A; eodemque tempore Boreales transire a B ad A per mediam Terram, et reverti ab A ad B per aerem circumfusum: quia meatus, per quos ab una parte ad aliam venerant, sunt tales, ut per ipsos regredi non possint.
AT8.284CXLVII. Havadan, sudan ve dış topraktan, iç topraktan olduğundan daha güç geçerler.

Bu arada göğün E ve F taraflarından durmadan ne kadar yeni parçacık gelirse, o kadarı göğün öbür taraflarından, G ve H'den uzaklaşır ya da yolda dağılıp şekillerini yitirir. Bu, Dünya'nın orta bölgesinden geçerken olmaz; çünkü orada kendi ölçülerine göre oyulmuş geçitler vardır ve bunlardan hiçbir engelle karşılaşmadan çok hızlı akarlar. Bu, havadan, sudan ve dış toprağın öteki cisimlerinden geri dönerken olur. Bu cisimlerde böyle geçitler bulamadıklarından çok daha güç hareket ederler ve ikinci ve üçüncü unsurun parçacıklarına durmadan çarparlar; bu parçacıkları yerlerinden itmeye uğraşırken de bazen onlarca ufalanırlar.

AT8.284

[CXLVII. Quod difficilius transeant per aerem, aquam, et terram exteriorem, quam per interiorem.] Interim vero, quot novae semper accedunt a partibus caeli E et F, tot per alias partes caeli G et H abscedunt, vel in itinere dissipantur, et figuras suas amittunt; non quidem transeundo per mediam Terrae regionem: quia ibi meatus habent ad mensuram suam excavatos, per quos sine ullo offendiculo celerrime fluunt; sed redeundo per aerem, aquam et alia corpora terrae exterioris, in quibus nullos ejusmodi meatus habentes, multo difficilius moventur, particulisque secundi et tertii elementi assidue occurrunt, quas cum loco expellere laborant, interdum ab ipsis comminuuntur.

AT8.285CXLVIII. Mıknatıstan, bu dış toprağın öteki cisimlerinden olduğundan daha kolay geçerler.

Bu yivli parçacıklar orada bir mıknatısa rastlarsa, onun içinden havadan ya da dış toprağın öteki cisimlerinden çok daha kolay geçeceklerine şüphe yoktur; çünkü az önce söylediğimiz gibi mıknatısta kendi şekillerine uygun biçimlenmiş ve iç toprağın geçitleriyle aynı biçimde düzenlenmiş geçitler bulurlar. Hiç değilse mıknatıs, geçitlerinin ağızları, bu ağızlardan serbestçe girebilen yivli parçacıkların geldiği Dünya kısımlarına dönük olacak biçimde yerleşmişse.

CXLIX. Mıknatısın kutupları hangileridir.

Dünya'da olduğu gibi mıknatısta da, göğün güney tarafından gelen yivli parçacıkların girdiği geçit ağızlarının bulunduğu kısmın orta noktasına güney kutbu diyeceğiz; bu yivli parçacıkların çıktığı ve kuzeyden gelen öbür parçacıkların girdiği öteki kısmın orta noktasına da kuzey kutbu diyeceğiz. Başkalarının çoğunlukla bizim güney dediğimiz kutba kuzey kutbu demesine aldırmıyoruz. Çünkü şeylere pek uymayan adları sık kullanımla yerleştirme hakkı yalnız halka aittir; halk ise bu konuda konuşmaz.

CL. Bu kutuplar neden Dünya'nın kutuplarına döner.

Mıknatısın bu kutupları, serbestçe geçit verebilecekleri yivli parçacıkların geldiği Dünya kısımlarına dönük olmadığında, bu yivli parçacıklar mıknatısın geçitlerine eğik olarak dalar ve hareketlerini düz çizgiler boyunca sürdürme kuvvetiyle mıknatısı, onu tabiî konumuna getirinceye kadar iter. Böylece mıknatıs hiçbir dış kuvvetle tutulmadıkça, onun güney kutbunu Dünya'nın kuzey kutbuna, kuzey kutbunu da güney kutbuna döndürürler. Çünkü Dünya'nın kuzey kutbundan havadan geçerek güneye yönelen parçacıklar, önce göğün güney tarafından gelip Dünya'nın ortasından geçmiştir; kuzeye geri dönenler de göğün kuzey tarafından gelmiştir.

AT8.285

[CXLVIII. Quod facilius transeant per magnetem, quam per alia corpora hujus terrae exterioris.] Jam vero, si forte istae particulae striatae magnetem ibi offendant, cum in eo inveniant meatus ad suam figuram conformatos, eodemque modo dispositos ac meatus terrae interioris, ut paullo ante diximus, non dubium est, quin multo facilius per illum transeant, quam per aerem vel alia corpora terrae exterioris: saltem cum iste magnes ita situs est, ut habeat suorum meatuum orificia conversa versus eas Terrae partes, a quibus veniunt eae particulae striatae, quae per illa libere ingredi possunt. [CXLIX. Qui sint poli magnetis.] Et quemadmodum in Terra, sic in magnete, punctum medium ejus partis, in qua sunt orificia meatuum, per quae ingrediuntur particulae striatae venientes ab Australi caeli parte, dicemus polum Australem; punctum autem medium alterius partis, per quam hae particulae striatae egrediuntur, et aliae venientes a Septentrione ingrediuntur, dicemus polum Borealem. Nec moramur, quod vulgo alii polum, quem vocamus Australem, vocent Borealem; neque enim ea de re vulgus, cui soli jus competit nomina rebus male convenientia frequenti usu approbandi, loqui solet. [CL. Cur isti poli se convertant versus polos Terrae.] Cum autem hi poli magnetis non respiciunt eas Terrae partes, a quibus veniunt eae particulae striatae, quibus liberum transitum praebere possunt, tunc istae particulae striatae oblique in magnetis meatus irruentes, illum impellunt ea vi quam habent, ad perseverandum in suo motu secundum lineas rectas, donec ipsum ad naturalem situm reduxerint: sicque quoties a nulla externa vi retinetur, efficiunt, ut ejus polus Australis versus polum Terrae Borealem convertatur, et Borealis versus Australem: quoniam eae quae a Terrae polo Boreali per aerem ad Austrum tendunt, venere prius ab Australi caeli parte per mediam Terram, et venere a Boreali quae ad Boream revertuntur.

AT8.286CLI. Kutuplar neden Dünya'nın merkezine doğru da belli bir oranla eğilir.

Yine bu parçacıklar, mıknatısın üzerinde bulunduğu çeşitli Dünya yerlerine göre kutuplarından birini öbüründen az ya da çok Dünya'ya doğru eğmesini sağlar.

AT8.286

[CLI. Cur etiam certa ratione versus ejus centrum se inclinent.] Efficiunt etiam ut magnes, pro diversis terrae locis quibus insistit, unum ex polis suis altero magis aut minus versus illam inclinet.

AT8.287Ekvatorda L mıknatısının güney kutbu a Dünya'nın kuzey kutbu B'ye, aynı mıknatısın kuzey kutbu b de Dünya'nın güney kutbuna yönelir; hiçbiri öbüründen daha çok aşağı eğilmez, çünkü yivli parçacıklar her iki taraftan onlara eşit kuvvetle gelir. Ama Dünya'nın kuzey kutbunda N mıknatısının a kutbu büsbütün aşağı iner, b de dikey olarak dikilir. Aradaki yerlerde ise M mıknatısı, Dünya'nın B kutbuna az ya da çok yakın olmasına göre b kutbunu az ya da çok kaldırır, a kutbunu da az ya da çok indirir. Bunun sebebi şudur: N mıknatısına girecek güneyli yivli parçacıklar, Dünya'nın iç kısımlarından B kutbu yoluyla düz çizgiler boyunca yükselir. Kuzeyli parçacıklar ise Dünya'nın DAC yarıküresinden her yandan havadan geçerek aynı N mıknatısına doğru gelir ve onun üst kısmına ulaşmak için, alt kısmına ulaşmak için olduğundan daha eğik ilerlemek zorunda değildir. M mıknatısına girecek güneyli parçacıklar ise Dünya'nın B ile M arasındaki bütün bölgesinden yükselerek onun a kutbunu eğik olarak aşağı bastırma kuvvetine sahiptir. Bunda kuzeyli parçacıklarca da engellenmezler; çünkü kuzeyliler, Dünya'nın AC bölgesinden mıknatısın öbür kutbu b'ye, bu kutup dikken de eğikken de aynı kolaylıkla ulaşır.

CLII. Bir mıknatıs neden ötekine, Dünya'ya döndüğü ve eğildiği gibi döner ve eğilir.

Bu yivli parçacıklar her bir mıknatıstan tıpkı Dünya'dan aktıkları gibi aktığından, iki küre biçimli mıknatısı da birbirine, bütün Dünya'ya döndürdükleri gibi döndürmeleri gerekir. Çünkü şunu belirtmek gerekir: Yivli parçacıklar her mıknatısın çevresinde, ondan uzaktaki havada olduğundan her zaman çok daha bol toplanmıştır. Sebebi, mıknatısta çevredeki havadan çok daha kolay aktıkları geçitlerin bulunmasıdır; bu yüzden hava onları mıknatısın yanında tutar. Nitekim iç toprakta sahip oldukları geçitler yüzünden de, Dünya'yı saran bütün havada ve öteki cisimlerde gökte olduğundan daha boldurlar.

AT8.287

Nempe in Aequatore quidem a, polus Australis magnetis L, versus B Borealem Terrae; et b, Borealis ejusdem magnetis, versus Australem Terrae dirigitur; ac neuter altero magis deprimitur, quia particulae striatae cum aequali vi ab utraque parte ad illos accedunt. Sed in polo Terrae Boreali polus a magnetis N omnino deprimitur, et b ad perpendiculum erigitur. In locis autem intermediis, magnes M polum suum b magis aut minus erigit, et polum a magis aut minus deprimit, prout magis aut minus vicinus est polo Terrae B. Quorum caussa est, quod Australes particulae striatae, magnetem N ingressurae, ab interioribus Terrae partibus per polum B secundum lineas rectas surgant; Boreales vero, ab hemisphaerio Terrae DAC circumquaque per aerem versus eundem magnetem N venientes, non magis oblique progredi debeant, ut ad ejus superiorem partem, quam ut ad inferiorem accedant: Australes vero ingressurae magnetem M, a toto Terrae tractu qui est inter B et M ascendentes, vim habeant ejus polum a oblique deprimendi, nec a Borealibus, quae a tractu Terrae AC ad alium ipsius polum b non minus facile accedunt, cum erectus est, quam cum depressus, impediantur. [CLII. Cur unus magnes ad alium se convertat et inclinet, eodem modo atque ad Terram.] Cum autem istae particulae striatae per singulos magnetes eodem plane modo ac per Terram fluant, non aliter duos magnetes sphaericos unum ad alium, quam ad totam Terram debent convertere. Notandum enim ipsas circa unumquemque magnetem multo majore copia semper esse congregatas, quam in aere inde remoto: quia nempe in magnete habent meatus, per quos multo facilius fluunt quam per aerem circumjacentem, a quo idcirco juxta magnetem retinentur; ut etiam, propter meatus quos habent in Terra interiore, major est earum copia in toto aere, aliisque corporibus Terram ambientibus, quam in caelo.

AT8.288Böylece mıknatıs kuvveti bakımından, bir mıknatıs hakkında başka bir mıknatısa göre, kendisine en büyük mıknatıs denebilecek olan Dünya hakkında düşünülmesi gerekenlerin tıpkı aynısı düşünülmelidir.

CLIII. İki mıknatıs neden birbirine yaklaşır ve her birinin etki küresi nedir.

İki mıknatıs yalnız birinin kuzey kutbu ötekinin güney kutbuna bakıncaya kadar birbirine dönmekle kalmaz; böyle döndükten sonra, hareketlerini hiçbir şey engellemezse birbirine değinceye kadar birbirine yaklaşır da. Çünkü şunu belirtmek gerekir: Yivli parçacıklar mıknatısların geçitlerinde bulundukları sürece çok hızlı hareket eder; çünkü orada ait oldukları birinci unsurun atılımıyla taşınırlar. Oradan çıkınca da başka cisimlerin parçacıklarına çarpar ve onları iterler; çünkü ikinci ya da üçüncü unsura ait olan bu parçacıklar o kadar hıza sahip değildir. Böylece O mıknatısından geçenler, A'dan B'ye ve B'den A'ya taşındıkları o hızdan, düz çizgiler boyunca R'ye ve S'ye doğru daha ileri gitme kuvveti kazanır; ta ki orada ikinci ya da üçüncü unsurun o kadar çok parçacığına çarpsınlar ki, bunlarca her iki yandan V'ye doğru geri yansıtılsınlar.

AT8.288

Et ita, quantum ad vim magneticam, eadem plane omnia putanda sunt de uno magnete, respectu alterius magnetis, ac de Terra, quae ipsa maximus magnes dici potest. [CLIII. Cur duo magnetes ad invicem accedant, et quae sit cujusque sphaera activitatis.] Neque vero duo magnetes se tantum ad invicem convertunt, donec polus Borealis unius polum Australem alterius respiciat; sed praeterea postquam sunt ita conversi, ad invicem accedunt, donec se mutuo contingant, si nihil ipsorum motum impediat. Notandum enim est particulas striatas celerrime moveri, quamdiu versantur in meatibus magnetum, quia ibi feruntur impetu primi elementi ad quod pertinent; cumque inde egrediuntur, occurrere particulis aliorum corporum, easque propellere, quoniam hae, ad secundum aut tertium elementum pertinentes, non tantum habent celeritatis. Ita illae quae transeunt per magnetem O, ⟦ex ea⟧ celeritate qua feruntur ab A ad B, atque a B ad A, vim acquirunt ulterius progrediendi secundum lineas rectas versus R et S, donec ibi tam multis particulis secundi aut tertii elementi occurrerint, ut ab ipsis utrimque reflectantur versus V.

AT8.289Parçacıkların böyle yayıldığı bütün RVS aralığına bu O mıknatısının güç küresi ya da etki küresi denir. Mıknatıs ne kadar büyükse, özellikle de AB çizgisi boyunca ne kadar uzunsa, bu kürenin o kadar büyük olması gerektiği açıktır; çünkü yivli parçacıklar mıknatısın içinde ne kadar uzun yol alırsa o kadar büyük bir çalkantı kazanır. Aynı şekilde P mıknatısından geçenler her iki yandan S'ye ve T'ye doğru dosdoğru ilerler, oradan X'e doğru geri yansır ve kendi etki küresinin içindeki bütün havayı iter. Ama bu havanın çekilebileceği hiçbir yer yoksa onu dışarı atmazlar; bu mıknatısların güç küreleri birbirinden ayrıkken de böyle bir yer yoktur. Küreler birleşip tek bir küre olunca ise, önce O'dan S'ye doğru gelen yivli parçacıklar için, V'ye ve R'ye doğru geri yansımaktansa, T'den X üzerinden S'ye ve b'ye geri dönmekte olan parçacıkların yerine geçerek P'ye kadar dosdoğru ilerlemek daha kolaydır; V'ye ve R'ye ise X'ten gelenler güçlük çekmeden gider. P'den S'ye gelenler için de X'e doğru geri yansımaktansa O'ya kadar ilerlemek daha kolaydır; X'e de V'den gelenler güçlük çekmeden gider. Böylece bu yivli parçacıklar O ile P mıknatıslarından, sanki tek bir mıknatıs varmış gibi geçer.

Sonra, O'dan P'ye ve P'den O'ya dosdoğru giden yivli parçacıklar için, aradaki havayı S'den R'ye ve T'ye doğru, O ve P mıknatıslarının boşaltacağı yere itmek ve böylece bu mıknatısların S'de birbirine değinceye kadar birbirine yaklaşmasını sağlamak, bütün o havanın içinden A'dan b'ye ve V'den X'e doğru zorla yol açmaktan daha kolaydır. Bu iki yol da, iki mıknatıs birbirine yaklaşınca ya da biri tutuluyorsa hiç değilse öbürü ona gelince kısalır.

AT8.289

Totumque spatium RVS per quod ita sparguntur, vocatur sphaera virtutis, sive activitatis, hujus magnetis O; quam patet eo majorem esse debere, quo magnes est major, praesertim quo longior secundum lineam AB, quia particulae striatae longius per illum progredientes majorem agitationem acquirunt. Ita etiam quae transeunt per magnetem P, recta utrimque pergunt versus S et T, atque inde reflectuntur versus X, totumque aerem in sphaera suae activitatis contentum propellunt; sed non ideo expellunt, si nullum habeat locum quo possit recedere, ut nullum habet, cum istorum magnetum sphaerae virtutis sunt ab invicem disjunctae. Sed cum in unam coalescunt, tunc primo facilius est particulis striatis, quae veniunt ab O versus S, recta pergere usque ad P in locum earum quae ex T per X ad S et b ⟦?⟧ revertebantur, quam reflecti versus V et R, quo non difficulter pergunt venientes ab X; faciliusque est venientibus a P ad S pergere usque ad O, quam reflecti versus X, quo etiam non difficulter pergunt venientes ab V; sicque istae particulae striatae non aliter transeunt per hos duos magnetes O et P, quam si unicus esset. Deinde facilius est particulis striatis, recta pergentibus ab O ad P, atque a P ad O, aerem intermedium expellere ab S versus R et T in locum magnetum O et P, sicque efficere, ut hi magnetes ad invicem accedant, donec se contingant in S, quam per totum illum aerem eniti ab A ad b, atque ab V ad X; quae duae viae breviores fiunt, cum hi duo magnetes ad invicem accedunt, vel, si unus retineatur, cum saltem alter ad ipsum venit.

AT8.290CLIV. Mıknatıslar neden bazen birbirinden kaçar.

Ama iki mıknatısın aynı adlı kutupları birbirine böyle yaklaşmaz; tersine, birbirine fazla yaklaştırılırlarsa uzaklaşırlar. Çünkü bir mıknatısın öbür mıknatısa dönük kutbundan gelen yivli parçacıklar, öbürüne giremediklerinden, çıktıkları mıknatısın öbür kutbuna geri dönebilmek için iki mıknatıs arasında geçecekleri bir aralık ister. Nitekim O'dan A kutbu yoluyla çıkanlar P'ye onun a kutbu yoluyla giremediklerinden, A ile a arasında V'ye ve X'e doğru geçecekleri bir aralık ister ve B'den A'ya hareket ettikleri kuvvetle P mıknatısını iter; böylece P'den çıkanlar da O mıknatısını iter. Hiç değilse eksenleri BA ve ab aynı düz çizgi üzerindeyse bu böyledir. Ama eksenler bir yana öbüründen azıcık fazla eğikse, bu mıknatıslar az önce açıklanan biçimde döner; dönmeleri engellenip düz hareketleri engellenmezse, bir mıknatıs ötekini yine düz çizgi boyunca kovar. Örneğin O mıknatısı küçük bir kayığa konup ekseni hep dikey kalacak biçimde suda yüzerse ve güney kutbu öbürünün güney kutbuna dönük olan P mıknatısı elle Y'ye doğru götürülürse, O mıknatısı P'nin kendisine değmesinden önce Z'ye doğru uzaklaşır. Çünkü kayık hangi yöne dönerse dönsün, iki mıknatıs arasında her zaman, onlardan A ve a kutupları yoluyla çıkan yivli parçacıkların V'ye ve X'e doğru geçebileceği bir aralık gerekir.

AT8.290

[CLIV. Cur interdum se invicem refugiant.] Poli autem cognomines duorum magnetum, non sic ad invicem accedunt, sed contra potius, si nimis prope admoveantur, recedunt. Particulae enim striatae ab eo unius magnetis polo, qui alteri magneti obversus est, venientes, cum hunc alterum ingredi non possint, spatium aliquod exigunt inter istos duos magnetes quo transeant, ut ad alium magnetis ex quo egressae sunt polum revertantur. Nempe egredientes ab O per polum A, cum ingredi non possint in P per ejus polum a, spatium aliquod exigunt inter A et a, per quod transeant versus V et X ⟦?⟧, atque vi, qua motae sunt a B ad A, pellunt magnetem P; sicque egredientes a P pellunt magnetem O: saltem cum eorum axes BA et ab sunt in eadem linea recta. Sed cum tantillo magis in unam partem quam in aliam inflexi sunt, tunc isti magnetes se convertunt, modo paullo ante explicato; vel si haec eorum conversio impediatur, non autem motus rectus, tunc rursus unus magnes alium fugat secundum lineam rectam. Ita si magnes O, exiguae cymbae impositus, aquae sic innatet, ut semper ejus axis maneat ad perpendiculum erectus, et magnes P, cujus polus Australis Australi alterius obversus est, manu moveatur versus Y, hinc fiet, ut magnes O recedat versus Z, antequam a magnete P tangatur. In quamcunque enim partem cymba se convertat, requiritur semper aliquod spatium inter istos duos magnetes, ut particulae striatae, ex iis per polos A et a egredientes, versus V et X transire possint.

AT8.291CLV. Bir mıknatısın parçalarında, kesilmeden önce birleşik olan kısımlar neden birbirinden de kaçar.

Bundan kolayca anlaşılır ki, bir mıknatıs kutuplarından geçen çizgiye paralel bir düzlemle kesilir ve parçalardan biri, kesildiği mıknatısın üzerine serbestçe asılırsa, kendiliğinden döner ve önceki konumunun tersini almaya yönelir. Öyle ki A ve a kısımları, aynı şekilde B ve b kısımları önceden birleşik idiyse, sonra b A'ya, a da B'ye döner. Çünkü önceden birinin güney kısmı ötekinin güney kısmına, kuzey kısmı da kuzey kısmına birleşikti; bölünmeden sonra ise birinin güney kısmından çıkan yivli parçacıklar ötekine kuzey kısmından, kuzey kısmından çıkanlar da güney kısmından girmek zorundadır.

CLVI. Bir mıknatısta önceden bitişik olan iki nokta, parçalarında neden farklı güçte kutuplar olur.

Bir mıknatıs kutuplarından geçen çizgiyi dik açıyla kesen bir düzlemle bölünürse, parçaların kesilmeden önce birbirine değen kutuplarının, örneğin b ile a'nın, neden zıt güçte olduğu da açıktır: Çünkü bu kutuplardan birinden çıkan yivli parçacıklar öbüründen girmek zorundadır.

CLVII. Mıknatısın herhangi bir parçasındaki kuvvet neden bütünündekiyle aynıdır.

Mıknatısın herhangi bir parçasında bütünündekiyle aynı kuvvetin bulunduğu da daha az açık değildir. Çünkü bu kuvvet kutuplarda öteki kısımlardakinden başka değildir; yalnız kutuplarda daha büyük görünür, çünkü mıknatısın en uzun geçitlerinden geçmiş olan ve aynı taraftan gelenlerin hepsinin ortasında bulunan yivli parçacıklar kutuplardan çıkar. Hiç değilse küre biçimli bir mıknatısta böyledir; öteki mıknatıslarda da onun örneğine göre kutupların, kuvvetin en büyük göründüğü yerde olduğu kabul edilir.

AT8.291

[CLV. Cur segmentorum magnetis partes, quae ante sectionem junctae erant, se mutuo etiam refugiant.] Et ex his facillime intelligitur, cur si magnes secetur plano parallelo lineae per ejus polos ductae, segmentumque libere suspendatur supra magnetem ex quo resectum est, sponte se convertat, et situm contrarium ejus quem prius habuerat, affectet; ita ut, si partes A et a prius junctae fuerint, itemque B et b, postea b vertat se versus A, et a versus B: quia nempe antea pars Australis unius Australi alterius juncta erat, et Borealis Boreali, post divisionem vero particulae striatae per Australem partem unius egressae, per Borealem alterius ingredi debent; et egressae per Borealem, ingredi per Australem. [CLVI. Cur duo puncta, quae prius in uno magnete contigua erant, in ejus fragmentis sint poli diversae virtutis.] Manifestum etiam est, cur si magnes dividatur plano, lineam per polos ductam ad angulos rectos secante, poli segmentorum, quae ante sectionem se mutuo tangebant, ut b et a, sint contrariae virtutis: quia particulae striatae, quae per unum ex istis polis egrediuntur, per alium ingredi debent. [CLVII. Cur eadem sit vis in quavis magnetis parte, ac in toto.] Nec minus manifestum est, eandem esse vim in quavis magnetis parte ac in toto: neque enim ista vis alia est in polis, quam in reliquis partibus, sed tantum major videtur, quia per illos egrediuntur particulae striatae, quae per longissimos magnetis meatus transierunt, et quae inter omnes ab eadem parte venientes mediae sunt: saltem in magnete sphaerico, ad cujus exemplum in reliquis ibi poli esse censentur, ubi maxima vis apparet.

AT8.292Bu kuvvet bir kutupta öbüründekinden de başka değildir; fark yalnız yivli parçacıkların birinden girip öbüründen çıkmasındadır. Oysa mıknatısın ne kadar küçük olursa olsun hiçbir parçası yoktur ki, parçacıklar oraya girebiliyorsa oradan çıkamasın.

CLVIII. Mıknatıs kendisine yaklaştırılan demire kuvvetini neden aktarır.

Mıknatısa yaklaştırılan demirin ondan mıknatıs kuvveti kazanmasına şaşmamak gerekir. Çünkü demirde yivli parçacıkları almaya elverişli geçitler zaten vardır; bu kuvveti kazanmak için tek eksiği, kırıntılarını oluşturan dalcıkların bazı küçük uçlarının bu geçitlerde oraya buraya çıkıntı yapmasıdır. Güneyden gelen yivli parçacıkların geçebildiği geçitlerde bu uçların hepsi bir ve aynı yöne, öteki geçitlerde de karşı yöne bükülmüş olmalıdır. Oysa mıknatıs yaklaştırılınca yivli parçacıklar büyük bir kuvvetle ve büyük bir bollukla, sel gibi demirin geçitlerine dalar ve bu dalcık uçlarını tam bu biçimde büker; böylece demire, onda mıknatıs kuvveti için eksik olan her şeyi verir.

CLIX. Demir mıknatısa yaklaştırılma tarzlarına göre bu kuvveti neden farklı biçimlerde alır.

Demir, mıknatısın hangi kısmına yaklaştırılırsa ona göre bu kuvveti farklı biçimlerde alır. Örneğin RST demirinin R kısmı P mıknatısının kuzey kutbuna yaklaştırılırsa, demirin güney kutbu olur; çünkü güneyden gelen yivli parçacıklar ondan girer, A kutbundan çıkıp havadan geri yansıyan kuzeyliler de T kısmından girer.

AT8.292

Nec etiam ista vis alia est in uno polo quam in alio, nisi quatenus particulae striatae, per unum ingressae, per alium egrediuntur: atqui nulla est tantilla pars magnetis, in qua, si habent ingressum, non habeant etiam egressum. [CLVIII. Cur magnes suam vim ferro sibi admoto communicet.] Nec mirum est, quod ferrum, magneti admotum, vim magneticam ab illo acquirat. Jam enim habet meatus recipiendis particulis striatis idoneos, nihilque ipsi deest ad istam vim acquirendam, nisi quod exiguae quaedam ramulorum, ex quibus ejus ramenta constant, extremitates hinc inde in istis meatibus promineant; quae omnes versus unam et eandem partem flecti debent, in iis meatibus per quos transire possunt particulae striatae ab Austro venientes, et versus oppositam in aliis. Atqui, magnete admoto, particulae striatae, magna vi et magna copia, torrentis instar, in ferri meatus irruentes, istas ramulorum extremitates hoc pacto inflectunt; ac proinde ipsi dant id omne, quod in eo ad vim magneticam desiderabatur. [CLIX. Cur ferrum pro variis modis, quibus magneti admovetur, ipsam diversimode recipiat.] Et quidem pro variis partibus magnetis, ad quas ferrum applicatur, varie accipit istam vim. Sic pars R ferri RST, si applicetur polo Boreali magnetis P, fiet polus Australis ferri, quia per illam ingredientur particulae striatae ab Austro venientes, et per partem T ingredientur Boreales, ex polo A per aerem reflexae.

AT8.293Aynı R kısmı mıknatısın ekvatoru üzerinde yatar ve C'de olduğu gibi kuzey kutbuna bakarsa, yine demirin güney kutbu olur; ama ters çevrilip D'de olduğu gibi güney kutbuna bakarsa, güney kutbu gücünü yitirir ve kuzey kutbu olur. Son olarak bu demirin orta kısmı S, mıknatısın A kutbuna değerse, demire S'den giren kuzeyli yivli parçacıklar her iki yandan R ve T yoluyla çıkar; böylece demir her iki ucunda güney kutbu gücü, ortasında da kuzey kutbu gücü alır.

CLX. Uzunca bir demir bu kuvveti neden yalnız uzunluğu doğrultusunda alır.

Sorulabilecek tek şey şudur: Mıknatısın A kutbundan demirin S kısmına giren bu yivli parçacıklar neden E'ye doğru dosdoğru ilerlemez de iki yana, R'ye ve T'ye doğru yansır; böylece bu demir mıknatıs kuvvetini neden genişliği doğrultusunda değil de uzunluğu doğrultusunda alır? Cevap kolaydır: Bu parçacıklar demirde havada olduğundan çok daha açık ve kolay yollar bulur; bu yüzden hava onları demire doğru geri yansıtır.

CLXI. Mıknatıs kuvvetini demire aktarsa da neden bu kuvvetinden hiçbir şey yitirmez.

Mıknatısın kuvvetini demire aktarırken neden bu kuvvetten hiçbir şey yitirmediği sorulursa, cevap yine kolaydır. Çünkü ondan çıkan yivli parçacıkların başka herhangi bir cisme değil de demire girmesiyle mıknatısta hiçbir değişme olmaz. Belki tek değişme şudur: Parçacıklar demirden öteki cisimlerden daha serbestçe geçtikleri için, mıknatısa demir eklendiğinde mıknatıstan daha bol çıkarlar; bu da mıknatısın kuvvetini azaltmak şöyle dursun, artırır.

AT8.293

Eadem pars R, si jacet supra aequatorem magnetis, et respiciat ejus polum Borealem, ut in C, fiet rursus polus Australis ferri; sed si invertatur et respiciat polum Australem, ut in D, tunc amittet vim poli Australis, et fiet polus Borealis. Denique, si S pars media istius ferri tangat polum magnetis A, particulae striatae Boreales, illud ingressae per S, utrimque egredientur per R et T; sicque in utraque extremitate recipiet vim poli Australis, et in medio vim poli Borealis. [CLX. Cur ferrum oblongum eam non recipiat, nisi secundum suam longitudinem.] Quaeri tantum potest, cur istae particulae striatae, ex magnetis polo A ferri partem S ingredientes, non recta pergant versus E, sed potius hinc inde reflectantur versus R et T; sicque hoc ferrum secundum suam longitudinem, potius quam secundum latitudinem, vim magneticam recipiat. Sed facilis responsio est, quia multo magis apertas et faciles vias inveniunt in ferro, quam in aere, a quo idcirco versus ferrum reflectuntur. [CLXI. Cur magnes nihil amittat de sua vi, quamvis eam ferro communicet.] Facilis etiam responsio est, si quaeratur cur magnes nihil amittat de sua vi, cum eam ferro communicat. Nulla enim in magnete mutatio fit, propterea quod particulae striatae, ex eo egredientes, ferrum potius quam quodvis aliud corpus ingrediuntur: nisi forsan quod, liberius per ferrum quam per alia corpora transeundo, copiosius etiam ex magnete, cum ferrum ei adjunctum est, egrediantur; quo tantum abest, ut ejus vis minuatur, quin potius augetur.

AT8.294CLXII. Bu kuvvet demire neden çok çabuk aktarılır, ama zamanla onda pekişir.

Bu kuvvet demire çok kısa bir sürede geçer, çünkü yivli parçacıklar ondan çok hızlı akar; ama uzun sürede onda pekişir, çünkü dalcık uçları bir yöne ne kadar uzun süre bükülü kalırsa karşı yöne o kadar güç geri bükülür.

CLXIII. Çelik bu kuvveti almaya neden adi demirden daha elverişlidir.

Çelik bu kuvveti adi demirden daha büyük ölçüde alır; çünkü yivli parçacıkları almaya elverişli daha çok ve daha kusursuz geçitleri vardır. Aldığını da daha kalıcı biçimde korur; çünkü bu geçitlerde çıkıntı yapan dalcık uçları daha az bükülgendir.

CLXIV. Daha kusursuz bir mıknatıstan neden daha az kusursuz olandan daha büyük bir kuvvet aktarılır.

Daha büyük ve daha kusursuz bir mıknatıstan çeliğe daha büyük bir kuvvet aktarılır. Bir yandan yivli parçacıklar çeliğin geçitlerine daha büyük bir atılımla dalarak bu geçitlerde çıkıntı yapan dalcık uçlarını daha çok büker; öbür yandan oraya birlikte daha çok parçacık akarak kendine daha çok geçit açar. Çünkü şunu belirtmek gerekir: Yalnız demir kırıntılarından oluşan çelikte bu geçitler, içinde demir kırıntılarının saplandığı bol taşsı madde bulunan mıknatıstakinden daha çoktur. Bu yüzden zayıf bir mıknatıstan demire pek az yivli parçacık girdiğinde, bunlar demirin bütün geçitlerini değil yalnız birkaçını açar; o da en bükülgen dalcık uçlarıyla kapanmış olanları.

CLXV. Dünya'nın kendisi de demire neden mıknatıs kuvveti verir.

Bu yüzden dalcık uçları çok bükülgen olan adi demir bile, en büyük ama pek zayıf bir mıknatıs olan Dünya'nın kendisinden pek kısa bir sürede bir miktar mıknatıs kuvveti alabilir. Nitekim henüz böyle bir kuvvet almamış uzunca bir demir bir ucuyla Dünya'ya doğru eğilirse, yalnız bu yüzden, bu kuzey bölgelerinde Dünya'ya doğru eğilen ucunda hemen güney kutbu gücü kazanır; aynı ucu kaldırılıp öbür ucu indirilirse de bu gücü bir anda yitirip tam tersini kazanır.

CLXVI. Mıknatıs kuvveti Dünya'da neden daha küçük mıknatıslardakinden daha zayıftır.

En büyük mıknatıs olan Dünya'da bu kuvvetin neden daha küçük öteki mıknatıslardakinden daha zayıf olduğu sorulursa, cevabım şudur: Bu kuvvetin, yukarıda bütünüyle yivli parçacıklara geçit verdiği söylenen o orta Dünya bölgesinde daha zayıf olduğunu düşünmüyorum; tersine orada çok daha güçlüdür. Ama bu bölgeden çıkan yivli parçacıklar büyük ölçüde, Dünya'nın üst bölgesinin, madenlerin kendisinden çıktığı ve içinde onları almaya elverişli pek çok geçit de bulunan o iç kabuğundan geri döner; bu yüzden bize kadar pek azı ulaşır. Çünkü hem o iç kabuktaki hem de bu dış toprağın damarlarında bulunan mıknatıslardaki ve demir kırıntılarındaki geçitlerin, orta bölgenin geçitlerinden büsbütün başka bir biçimde döndüğü kanısındayım. Öyle ki bu orta bölgeden güneyden kuzeye akan yivli parçacıklar, üst bölgenin bütün kısımlarından, ama en çok onun iç kabuğundan ve dış toprağın mıknatıslarından ve demirinden geçerek kuzeyden güneye geri döner. Parçacıkların en büyük kısmı oraya yöneldiğinden, bizim bu havamızdan ve elverişli geçitlerden yoksun çevredeki öteki cisimlerden kendine yol arayanlardan pek azı kalır.

AT8.294

[CLXII. Cur haec vis celerrime ferro communicetur, sed diuturnitate temporis in eo confirmetur.] Et brevissimo tempore ista vis ferro accedit, quia particulae striatae celerrime per ipsum fluunt; sed longa mora in eo confirmatur, quia quo diutius ramulorum extremitates in unam partem flexae manserunt, eo difficilius in contrariam reflectuntur. [CLXIII. Cur chalybs ad eam recipiendam aptior sit, quam vilius ferrum.] Et chalybs istam vim majorem accipit quam vilius ferrum, quia plures et perfectiores habet meatus, particulis striatis recipiendis idoneos. Eamque constantius servat, quia ramulorum in iis meatibus prominentium extremitates habet minus flexiles. [CLXIV. Cur major ei communicetur a perfectiore magnete quam a minus perfecto.] Et major ei communicatur a majore et perfectiore magnete: tum quia particulae striatae, majori cum impetu in ejus meatus irruentes, ramulorum in iis prominentium extremitates magis inflectunt; tum etiam quia plures simul eo ruentes, plures ejusmodi meatus sibi aperiunt. Notandum enim est, plures esse tales meatus in chalybe (qui scilicet ex solis ferri ramentis constat), quam in magnete, in quo multum est materiae lapideae, cui ferri ramenta infixa sunt; atque ideo, cum paucae tantum particulae striatae ex magnete debili ferrum ingrediantur, non omnes ejus meatus aperiunt, sed paucos tantum, et quidem illos, qui extremitatibus ramulorum quam maxime flexilibus claudebantur. [CLXV. Cur ipsa etiam Terra vim magneticam ferro tribuat.] Unde fit, ut etiam vile ferrum, in quo scilicet istae ramulorum extremitates sunt valde flexiles, ab ipsa Terra, magnete quidem maximo, sed admodum debili, nonnullam vim magneticam brevissimo tempore possit accipere. Nempe si sit oblongum, nulla tali vi adhuc imbutum, et una sua extremitate versus Terram inclinetur, protinus ex hoc solo acquiret, in ista extremitate versus Terram inclinata, vim poli Australis in his Borealibus regionibus; et momento illam amittet, ac plane contrariam acquiret, si eadem ejus extremitas attollatur, et opposita deprimatur. [CLXVI. Cur vis magnetica in Terra debilior sit, quam in minoribus ⟦?⟧ magnetibus.] Sed si quaeratur, cur ista vis in Terra, maximo magnete, debilior sit quam in aliis minoribus, respondeo, me non putare illam esse debiliorem, sed potius multo fortiorem, in media illa Terrae regione, quam totam particulis striatis perviam esse supra dictum est; verum istas particulas striatas, ab ipsa egressas, maxima ex parte reverti per interiorem illam superioris Terrae regionis crustam, ex qua metalla oriuntur, et in qua sunt etiam multi meatus iis recipiendis idonei; atque idcirco perpaucas usque ad nos pervenire. Judico enim istos meatus, tum in illa crusta interiore, tum etiam in magnetibus, et ferri ramentis, quae in venis hujus exterioris continentur, plane alio modo conversos esse, quam meatus mediae regionis: ita ut particulae striatae, quae per hanc mediam regionem ab Austro ad Boream fluunt, revertantur a Borea ad Austrum per omnes quidem superioris partes, sed praecipue per ejus crustam interiorem, itemque per magnetes et ferrum exterioris; quo cum maxima earum pars se conferat, paucae supersunt quae per hunc nostrum aerem, et alia circumjacentia corpora, meatibus idoneis destituta, sibi viam quaerant.

AT8.295Tahminim doğruysa, topraktan kesilip çıkarılan ve bir kayıkta su üzerine serbestçe konan bir mıknatıs, toprağa bağlıyken hep kuzeye bakan yüzünü yine kuzeye çevirmelidir. Mıknatıs gücünün başlıca araştırıcısı ve Dünya'daki mıknatıs gücünü ilk bulan Gilbert de bunu deneyle gördüğünü söyler. Başkalarının bunun tersini gördüklerini sanmalarına aldırmıyorum; belki de şu onları yanıltmıştır: Mıknatısı kestirip çıkardıkları toprak parçası da bir mıknatıs olduğundan, çıkarılan mıknatısın kutupları ona dönmüştür; nitekim az önce bir mıknatısın parçasının ötekine döndüğü söylendi.

CLXVII. Mıknatısa sürtülmüş iğnelerin güç kutupları neden hep uçlarındadır.

Bu mıknatıs gücü uzunca bir demire ancak uzunluğu doğrultusunda aktarıldığından, bu güçle donanmış bir iğnenin uçlarını hep küre biçimli bir mıknatısın kutuplarını çevirdiği Dünya kısımlarına çevirmesi gerektiği ve böyle iğnelerin mıknatıs gücü kutuplarının hep tam bu uçlarda bulunduğu kesindir.

CLXVIII. Mıknatıs gücünün kutupları neden her zaman tam olarak Dünya'nın kutuplarına yönelmez de onlardan çeşitli biçimlerde sapar.

İğnelerin uçları, mıknatısın kutupları öteki kısımlarından nasıl ayırt ediliyorsa ondan daha kolay ayırt edilebildiği için, onların yardımıyla şu görülmüştür: Mıknatıs gücünün kutupları her yerde tam olarak Dünya'nın kutuplarına bakmaz, çeşitli yerlerde onlardan çeşitli biçimlerde sapar. Gilbert'in daha önce fark ettiği gibi, bu sapmanın sebebi yalnız bu toprak yüzeyindeki düzensizliklere bağlanmalıdır. Çünkü bu dış toprağın bazı kısımlarında öteki kısımlarından çok daha fazla demir kırıntısı ve mıknatıs bulunduğu açıktır; bu yüzden iç topraktan çıkan yivli parçacıklar bazı yerlere ötekilerden daha bol akar ve böylece sık sık yollarından saparlar.

AT8.295

Quae si recte conjicio, magnes e terra excisus, et in cymba super aquam libere collocatus, eandem illam faciem, qua semper antea, dum terrae haerebat, Septentriones spectavit, debet adhuc in Septentriones convertere: ut Gilbertus, virtutis magneticae praecipuus indagator, et ejus quae in Terra est primus inventor, expertum se esse affirmat. Nec moror quod alii contrarium putent se vidisse; forsan enim iis imposuit, quod cum illa ipsa pars terrae, ex qua magnetem excidi curaverant, esset magnes, poli magnetis excisi ad eam se converterent: ut paullo ante dictum est, unius magnetis fragmentum ad aliud converti. [CLXVII. Cur acus magnete tactae semper suae virtutis polos in extremitatibus suis habeant.] Jam vero, cum ista virtus magnetica non communicetur ferro oblongo, nisi secundum ejus longitudinem: certum est acum ipsa imbutam suas semper extremitates versus easdem terrae partes debere convertere, versus quas magnes sphaericus polos suos convertit; et semper ejusmodi acus suae magneticae virtutis polos in extremitatibus istis praecise habere. [CLXVIII. Cur poli magneticae virtutis non semper accurate versus Terrae polos dirigantur, sed ab iis varie declinent.] Et quia facilius earum extremitates a reliquis partibus dignosci possunt, quam poli magnetis, ipsarum ope notatum est, magneticae virtutis polos non ubique Terrae polos accurate respicere, sed varie variis in locis ab iis declinare. Cujus declinationis caussa, ut jam ante Gilbertus animadvertit, ad solas inaequalitates quae sunt in hac terrae superficie, referri debet. Manifestum enim est, in unis hujus exterioris terrae partibus, multo plura ferri ramenta, pluresque magnetes reperiri, quam in aliis: quo fit, ut particulae striatae, a terra interiori egredientes, majori copia versus quaedam loca fluant, quam versus alia, sicque ab itineribus suis saepe deflectant.

AT8.296Mıknatısın kutuplarının ya da iğnenin uçlarının dönmesi yalnız bu parçacıkların akışına bağlı olduğundan, onların bütün sapmalarını izlemelidir. Bunun deneyi, şekli küre olmayan bir mıknatısla yapılabilir: Küçük bir iğne onun çeşitli kısımları üzerine konursa, kutuplarına hep tıpkı aynı biçimde dönmez, çoğu zaman onlardan biraz sapar. Dünya'nın en dış yüzeyindeki düzensizlikler, onun bütün kütlesiyle karşılaştırılınca pek küçük kaldığı için burada durumun farklı olduğu da düşünülmemelidir. Çünkü bu düzensizlikler Dünya'yla değil, sapmanın meydana geldiği iğnelerle ve mıknatıslarla karşılaştırılmalıdır; böyle karşılaştırılınca yeterince büyük oldukları görülür.

CLXIX. Bu sapma neden bazen zamanla da değişir.

Bazıları bu sapmanın Dünya'nın aynı yerlerinde hep aynı kalmadığını, zamanla değiştiğini söyler. Buna hiç şaşmamak gerekir. Çünkü yalnız insanlar her gün demiri Dünya'nın bir kısmından ötekine taşımakla kalmaz; bu dış topraktaki demir cevherleri de bazı yerlerde zamanla bozulabilir, başka yerlerde başkaları oluşabilir ya da iç topraktan yukarı gönderilebilir.

CLXX. Kutuplarından biri üstünde dikilmiş bir mıknatısta sapma neden, kutupları Dünya'dan eşit uzaklıkta olduğundakinden daha küçük olabilir.

Bazıları da, bu kuzey bölgelerinde güney kutbu, güney bölgelerinde de kuzey kutbu üzerinde dikey duran küre biçimli bir mıknatısta bu sapmanın hiç olmadığını, böyle durarak bir kayığa konan mıknatısın ekvatorunun hep tam olarak aynı bir kısmını kuzeye, karşı kısmını da güneye çevirdiğini söyler.

AT8.296

Et quia polorum magnetis, vel extremitatum acus, conversio pendet a solo cursu istarum particularum, omnes earum inflexiones sequi debet. Hujusque rei experimentum facere licet in magnete, cujus figura non sit sphaerica: nam si acus exigua supra diversas ejus partes collocetur, non semper eodem plane modo ad ejus polos se convertet, sed saepe ab ipsis aliquantum declinabit. Nec putandum est in eo disparem esse rationem, quod inaequalitates, quae sunt in extima terrae superficie, ad totam ejus molem comparatae, perexiguae sint; non enim cum ipsa, sed cum acubus et magnetibus in quibus declinatio fit, sunt comparandae, sicque satis magnas esse apparet. [CLXIX. Cur etiam interdum ista declinatio cum tempore mutetur.] Sunt qui dicunt, istam declinationem non semper in iisdem terrae locis eandem manere, sed cum tempore mutari. Quod minime mirum videri debet: non modo quia ferrum quotidie ex unis terrae partibus in alias ab hominibus transfertur, sed etiam quia ejus glebae, quae sunt in hac terra exteriore, quibusdam in locis cum tempore corrumpi possunt, et aliae in aliis generari, sive ab interiore terra submitti. [CLXX. Cur in magnete supra unum ex suis polis erecto minor esse possit, quam cum ejus poli aequaliter a Terra distant.] Sunt etiam qui dicunt, istam declinationem nullam esse in magnete sphaerico, supra polum suum Australem in his Borealibus regionibus, vel supra Borealem in Australibus, perpendiculariter stante, illumque hoc pacto cymbae impositum, quandam aequatoris sui partem semper accurate eandem versus Boream, et oppositam versus Austrum convertere.

AT8.297Bunun doğru olup olmadığını henüz hiçbir deneyle saptamış değilim. Ama böyle yerleştirilmiş bir mıknatısta sapmanın, kutupları Dünya'dan eşit uzaklıkta olan mıknatıstakiyle büsbütün aynı ve belki de o kadar büyük olmadığına kolayca inanıyorum. Çünkü Dünya'nın bu üst bölgesinde yivli parçacıklar yalnız Dünya'nın merkezinden eşit uzaklıktaki çizgiler boyunca bir kutuptan ötekine geri dönmez; ekvatorun altı dışında her yerde bazıları da onun iç kısımlarından yükselir. Kutupları üzerinde dikilmiş bir mıknatısın dönmesi başlıca bu sonunculara, sapma ise öncekilere bağlıdır.

CLXXI. Mıknatıs demiri neden çeker.

Ayrıca mıknatıs demiri çeker; daha doğrusu mıknatıs ile demir birbirine yaklaşır. Çünkü orada hiçbir çekme yoktur: Demir mıknatısın etki küresine girer girmez ondan kuvvet ödünç alır ve her ikisinden çıkan yivli parçacıklar aradaki havayı dışarı atar; bu yüzden ikisi tıpkı iki mıknatıs gibi birbirine yaklaşır. Hatta demir mıknatıstan daha serbestçe hareket eder; çünkü yalnız içinde yivli parçacıkların geçitleri bulunan kırıntılardan oluşur, mıknatıs ise bol taşsı maddeyle ağırlaşmıştır.

CLXXII. Donatılmış bir mıknatıs neden çıplak olandan çok daha fazla demir taşır.

Ama pek çok kişi, donatılmış bir mıknatısın, yani kendisine demir bir levha eklenmiş bir mıknatısın, yalnız başına mıknatıstan daha fazla demir taşıyabilmesine şaşar. Oysa bunun sebebi şuradan bulunabilir: Böyle bir mıknatıs kendisine asılı daha fazla demiri taşısa da, demir ondan azıcık uzaklaştırılırsa onu kendine daha çok çekmez; arada ne kadar ince olursa olsun bir cisim bulunursa da daha fazlasını taşımaz. Buradan, bu daha büyük kuvvetin yalnız değmedeki farktan doğduğu anlaşılır. Demir levhanın geçitleri kendisine asılan demirin geçitleriyle çok uygun biçimde örtüşür; bu yüzden bu geçitlerden bir demirden ötekine geçen yivli parçacıklar aradaki bütün havayı dışarı atar ve doğrudan birbirine değen yüzeylerin çok güç ayrılmasını sağlar. Yukarıda da hiçbir tutkalın iki cismi doğrudan değmeden daha iyi birbirine bağlayamayacağı gösterilmişti. Mıknatısın geçitleri ise içindeki taşsı madde yüzünden demirin geçitleriyle böyle örtüşmez; bu yüzden mıknatısla demir arasında, yivli parçacıkların birinin geçitlerinden ötekinin geçitlerine ulaşması için hep biraz aralık kalmak zorundadır.

AT8.297

Quod an verum sit, nullo mihi adhuc experimento compertum est. Sed facile mihi persuadeo non omnino eandem, nec forte etiam tantam esse declinationem, in magnete ita constituto, quam in eo cujus poli aequaliter a Terra distant. Nam particulae striatae, in hac superiore Terrae regione, non modo per lineas aequaliter ab ejus centro distantes ab uno polo ad alium revertuntur, sed etiam ubique (praeterquam sub aequatore) nonnullae ab interioribus ejus partibus ascendunt: et magnetis supra polos erecti conversio ab his ultimis, declinatio vero a prioribus praecipue dependet. [CLXXI. Cur magnes trahat ferrum.] Praeterea magnes trahit ferrum, sive potius magnes et ferrum ad invicem accedunt; neque enim ulla ibi tractio est, sed statim atque ferrum est intra sphaeram activitatis magnetis, vim ab eo mutuatur, et particulae striatae, ab utroque egredientes, aerem intermedium expellunt: quo fit, ut ambo ad invicem non aliter quam duo magnetes accedant. Imo etiam ferrum liberius movetur quam magnes, quia constat iis tantum ramentis, in quibus particulae striatae suos habent meatus, magnes autem multa materia lapidea gravatur. [CLXXII. Cur magnes armatus multo plus ferri sustineat, quam nudus.] Sed multi mirantur magnetem armatum, sive laminam ferream magneti adjunctam, plus ferri posse sustinere, quam solum magnetem. Cujus tamen ratio detegi potest ex eo, quod etiamsi plus sibi appensi ferri sustineat, non tamen idcirco plus ad se alliciat, si vel minimum ab eo removeatur; nec etiam plus sustineat, si corpus aliquod, quantumvis tenue, interjaceat: hinc enim apparet, istam majorem ejus vim ex sola differentia contactus oriri: quod nempe laminae ferreae meatus aptissime congruant cum meatibus ferri ipsi appensi, et ideo particulae striatae, per hos meatus ex uno ferro in aliud transeuntes, omnem aerem intermedium expellant, efficiantque ut eorum superficies, se invicem immediate contingentes, difficillime disjungantur: jamque supra ostensum est, nullo glutino duo corpora melius ad invicem posse alligari, quam immediato contactu. Meatus autem magnetis non ita congruunt cum meatibus ferri, propter materiam lapideam quae in eo est; hincque fit, ut semper aliquantulum spatii inter magnetem et ferrum debeat remanere, per quod particulae striatae ex unius meatibus ad meatus alterius perveniant.

AT8.298CLXXIII. Mıknatısın kutupları zıt olsa da demiri taşımak için neden birbirine yardım eder.

Bazıları da, mıknatısın kutupları zıt güçte görünse de demiri taşımak için birbirine yardım etmesine şaşar; öyle ki ikisi de demir levhalarla donatılırsa, birlikte, yalnız birinin taşıyabileceğinin hemen hemen iki katı demir taşıyabilirler. Örneğin AB bir mıknatıs olsun; kutuplarına, kendilerine yaklaştırılan GH demirinin onlara oldukça geniş bir yüzeyle değeceği biçimde iki yandan çıkıntı yapan CD ve EF levhaları eklenmiş olsun. Bu GH demiri, bu levhalardan yalnız biriyle taşınsaydı olabileceğinin hemen hemen iki katı ağır olabilir.

AT8.298

[CLXXIII. Cur ejus poli, quamvis contrarii, se invicem juvent ad ferrum sustinendum.] Mirantur etiam nonnulli, quod quamvis poli magnetis contrariae virtutis esse videantur, se tamen invicem juvent ad ferrum sustinendum: ita ut, si ambo laminis ferreis armentur, possint fere duplo plus ferri simul sustinere, quam unus solus. Nempe, si AB est magnes, cujus polis adjunctae sunt laminae CD et EF, ita utrimque prominentes, ut ferrum GH iis applicatum superficie satis lata ipsas tangat: hoc ferrum GH duplo fere gravius esse potest, quam si ab una tantum ex istis laminis sustineretur.

AT8.299Ama bunun sebebi, yivli parçacıkların daha önce açıklanan hareketinden açıktır. Çünkü bir kutuptan girenler öbüründen giremedikleri için bu bakımdan zıt olsalar da, bu durum demiri taşımakta birlikte çalışmalarına engel değildir. Mıknatısın güney kutbu A'dan gelenler CD çelik levhasıyla yön değiştirip demirin bir kısmına, b'ye girer ve orada demirin kuzey kutbunu oluşturur; oradan güney kutbu a'ya kadar akarak öbür çelik levhayla, FE ile karşılaşır ve onun içinden mıknatısın kuzey kutbu B'ye çıkar. Karşılık olarak B'den çıkanlar da EF donanımından, asılı HG demirinden ve öbür DC donanımından geçerek A'ya geri döner.

CLXXIV. Mıknatısa asılı küçük bir demir tekerin dönmesi, mıknatısın kuvvetince neden engellenmez.

Ama yivli parçacıkların mıknatıstan ve demirden geçen bu hareketi, topaç gibi çevrilen küçük demir tekerlerin dairesel hareketiyle pek bağdaşmıyor görünür; çünkü bu tekerler mıknatısa asılıyken, ondan uzakta yere dayandıkları zamankinden daha uzun süre döner. Gerçekten de yivli parçacıklar yalnız düz bir hareketle hareket etseydi ve girmeleri gereken demir geçitlerinin her birini, çıktıkları mıknatıs geçitlerinin tam karşısında bulsaydı, bu tekerlerin dönmesini durdurmaları gerektiğine hükmederdim. Ama parçacıkların kendileri de hep döner, kimi bir yöne kimi karşı yöne, ve mıknatısın geçitlerinden demirin geçitlerine eğik olarak geçmek zorundadırlar. Bu yüzden teker nasıl dönerse dönsün, onun geçitlerine, teker kımıldamıyormuş gibi aynı kolaylıkla girerler. Böyle asılı dönerken tekerin hareketi, mıknatısa değmesiyle, ağırlığıyla Dünya'ya bastırırken Dünya'ya değmesiyle engellendiğinden daha az engellenir.

AT8.299

Sed hujus rei ratio evidens est, ex motu particularum striatarum jam explicato: quamvis enim in eo contrariae sint, quod quae per unum polum ingrediuntur, non possint etiam ingredi per alium, hoc non impedit quominus in sustinendo ferro consentiant; quia venientes ab Australi magnetis polo A, per laminam chalybeam CD reflexae, ingrediuntur unam ferri partem b, in qua faciunt ejus polum Borealem; atque inde fluentes usque ad Australem a, occurrunt alii laminae chalybeae FE, per quam ascendunt ad B, polum magnetis Borealem; et vice versa egressae ex B, per armaturam EF, ferrum appensum HG, aliamque armaturam DC, revertuntur ad A. [CLXXIV. Cur gyratio rotulae ferreae, a vi magnetis cui appensa est, non impediatur.] Hic autem motus particularum striatarum per magnetem et ferrum non ita videtur consentire cum motu circulari ferrearum rotularum, quae, turbinis instar contortae, diutius gyrant e magnete pendentes, quam cum ab eo remotae terrae insistunt. Et sane, si particulae striatae motu tantum recto agerentur, et singulos ferri meatus per quos ingredi debent, e regione meatuum magnetis ex quibus egrediuntur, offenderent, judicarem eas sistere debere gyrationem istarum rotularum. Sed quia semper ipsaemet gyrant, unae in unam partem, aliae in contrariam, et oblique transire debent ex meatibus magnetis in meatus ferri, quomodocunque rotula vertatur, aeque facile in ejus meatus ingrediuntur, ac si esset immota, minusque ipsius motus impeditur a contactu magnetis, cum ei sic appensa gyratur, quam a contactu Terrae, cum suo pondere illam premit.

AT8.300CLXXV. Bir mıknatısın kuvveti ötekinin kuvvetini nasıl ve neden artırır ya da azaltır.

Bir mıknatısın kuvveti, başka bir mıknatısın ya da demirin yaklaşmasıyla çeşitli biçimlerde artar ya da azalır. Ama bunda tek bir genel kural vardır: Mıknatıslar biri ötekine yivli parçacıklar gönderecek biçimde yerleşmişse birbirine yardım eder; tersine biri ötekinden bu parçacıkları çekip alıyorsa birbirini engeller. Çünkü bu parçacıklar her mıknatıstan ne kadar hızlı ve bol akarsa, mıknatısın gücü o kadar büyük olur. Bir mıknatıstan ya da demirden ötekine de, o mıknatıs ya da demir yokken havadan ya da onun yerine konan başka herhangi bir cisimden gönderilebileceğinden daha çalkantılı ve daha çok parçacık gönderilebilir. Böylece iki mıknatıs, birinin güney kutbu ötekinin kuzey kutbuna birleşikken öbür kutuplarına asılan demiri taşımak için birbirine yardım etmekle kalmaz; ayrıkken ve demir ikisinin arasına konmuşken de yardım eder. Örneğin C mıknatısı kendisine birleşik DE demirini tutmak için F mıknatısından yardım görür; karşılık olarak F mıknatısı da bu demirin E ucunu havada tutmak için C mıknatısından yardım görür. Çünkü demir öyle ağır olabilir ki, öbür ucu D, C mıknatısından başka bir cisme dayansaydı, F onu tek başına böyle tutamazdı.

CLXXVI. Bir mıknatıs ne kadar güçlü olursa olsun, kendisine bitişik olmayan bir demiri daha zayıf bir mıknatıstan neden çekip alamaz.

Ama bu arada F mıknatısının bir kuvveti, yani DE demirini kendine çekme kuvveti, C mıknatısınca engellenir.

AT8.300

[CLXXV. Quomodo et quare vis unius magnetis augeat vel minuat vim alterius.] Variis modis vis unius magnetis augetur vel minuitur, alterius magnetis aut ferri accessu. Sed una in hoc generalis regula est, quod quoties ita siti sunt isti magnetes, ut unus in alium particulas striatas mittat, se invicem juvent; contra autem, si unus ab alio eas abducat, sibi obstent. Quia quo celerius et copiosius istae particulae per unumquemque magnetem fluunt, eo major in eo est virtus, et magis agitatae, ac plures, ab uno magnete vel ferro in alium mitti possunt, quam eo absente ab aere, aliove ullo corpore in ejus locum constituto. Sic non modo, cum polus Australis unius magnetis polo Boreali alterius conjunctus est, se invicem juvant ad ferrum aliis suis polis appensum sustinendum; sed etiam cum disjuncti sunt, et ferrum inter utrumque collocatur. Exempli gratia, magnes C juvatur a magnete F, ad ferrum DE sibi conjunctum retinendum; et vice versa, magnes F juvatur a magnete C, ad hujus ferri extremitatem E in aere sustinendam: potest enim esse tam gravis, ut ab eo solo sic sustineri non posset, si alia extremitas D alteri corpori quam magneti C inniteretur. [CLXXVI. Cur magnes quantumvis fortis ferrum sibi non contiguum, a magnete debiliore attrahere non possit.] Sed interim quaedam vis magnetis F impeditur a magnete C, nempe illa quam habet ad ferrum DE ad se alliciendum.

AT8.301Çünkü şunu belirtmek gerekir: Bu demir C mıknatısına değdiği sürece, ona değmeyen F mıknatısı, C'den çok daha güçlü olduğunu varsaysak bile onu çekemez. Sebebi şudur: Yivli parçacıklar bu iki mıknatıstan ve bu demirden, yukarıda açıklanan biçimde tek bir mıknatıstan geçer gibi geçerek C ile F arasındaki bütün aralıkta hemen hemen eşit bir kuvvete sahiptir. Bu yüzden, yalnız bu mıknatıs kuvvetiyle değil ayrıca değmesiyle de C mıknatısına bağlı olan DE demirini F'ye doğru çekemezler.

CLXXVII. Zayıf bir mıknatıs ya da demir, kendisine bitişik bir demiri daha güçlü bir mıknatıstan neden koparabilir.

Buradan, zayıf bir mıknatısın ya da küçük bir demirin başka bir demiri daha güçlü bir mıknatıstan neden çoğu zaman koparıp aldığı da açıktır. Çünkü şunu belirtmek gerekir: Bu, daha zayıf mıknatıs daha güçlü mıknatıstan kopardığı demire değmedikçe hiç olmaz. Nitekim iki mıknatıs uzunca bir demire farklı kutuplarla, biri bir ucundan öbürü öbür ucundan değer ve sonra bu iki mıknatıs birbirinden uzaklaştırılırsa, aradaki demir ne hep zayıf olana ne de hep güçlü olana, kâh birine kâh ötekine yapışık kalır. Birine değil de ötekine yapışık kalması için, yapıştığı mıknatısa ötekinden daha büyük bir yüzeyle değmesinden başka bir sebep olmadığını düşünüyorum.

CLXXVIII. Bu kuzey bölgelerinde mıknatısın güney kutbu neden kuzey kutbundan daha güçlüdür.

F mıknatısının DE demirini taşımak için C mıknatısına yardım etmesinden, bizim güney dediğimiz mıknatıs kutbunun bu kuzey bölgelerinde neden öbüründen daha fazla demir taşıdığı açıktır. Çünkü bu kutup en büyük mıknatıs olan Dünya'dan, tıpkı C mıknatısının F'den yardım gördüğü gibi yardım görür; öbür kutup ise uygun olmayan konumu yüzünden Dünya'ca engellenir.

AT8.301

Notandum enim est hoc ferrum, quamdiu tangit magnetem C, attrahi non posse a magnete F quem non tangit, etiamsi hunc illo multo potentiorem esse supponamus. Cujus ratio est, quod particulae striatae per hos duos magnetes, et per hoc ferrum, tanquam per unicum magnetem, modo supra explicato transeuntes, aequalem fere habeant vim in toto spatio quod est inter C et F, nec ideo possint ferrum DE, non sola ista vi magnetica, sed insuper contactu suo magneti C alligatum, versus F adducere. [CLXXVII. Cur magnes debilis, aut ferrum, a magnete fortiori ferrum sibi contiguum possit detrahere.] Atque hinc patet, cur saepe magnes debilis, aut exiguum ferrum, detrahat aliud ferrum a magnete fortiore. Notandum enim est hoc nunquam fieri, nisi cum magnes debilior tangit illud ferrum, quod detrahit a magnete fortiori. Quippe, cum duo magnetes ferrum oblongum polis dissimilibus tangunt, unus in una extremitate, alius in alia, et deinde isti duo magnetes ab invicem removentur, ferrum intermedium non semper debiliori, nec etiam semper fortiori, sed modo uni, modo alteri adhaeret: nullamque puto esse rationem, cur uni potius quam alteri adhaereat, nisi quod eum cui adhaeret, in majori superficie quam alium tangat. [CLXXVIII. Cur in his Borealibus regionibus, polus Australis magnetis sit fortior Boreali.] Ex eo vero, quod magnes F juvet magnetem C ad ferrum DE sustinendum, manifestum est cur ille polus magnetis, qui a nobis vocatur Australis, plus ferri sustineat quam alter, in his Borealibus regionibus: etenim a Terra maximo magnete juvatur, eodem plane modo ac magnes C a magnete F; contra autem alius polus, propter situm non convenientem, a Terra impeditur.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…