İçeriğe geç
Felsefenin İlkeleri

Descartes · Felsefenin İlkeleri

Dördüncü Kısım. Dünya Üzerine › CLXXIX. Mıknatısın çevresine ser… – CCVII. Yine de bütün görüşlerimi…

AT8.302CLXXIX. Mıknatısın çevresine serpilmiş demir tozunda gözlemlenebilecek şeyler.

Demir tozunun mıknatısın çevresinde nasıl dizildiğini biraz daha dikkatle incelersek, onun yardımıyla şimdiye kadar söylenenleri doğrulayacak pek çok şey fark ederiz. Önce şunu belirtmek gerekir: Bu tozun zerreleri karmakarışık yığılmaz; birbirinin üstüne binerek adeta küçük borular oluşturur. Yivli parçacıklar bunlardan havadan olduğundan daha serbestçe akar; bu yüzden bu borular onların yollarını gösterir. Bu yollar gözle açıkça görülebilsin diye, içinde bir delik bulunan düz bir yüzeye bu tozdan biraz serpilsin; deliğe de küre biçimli bir mıknatıs, gökbilimcilerin kürelerinin dik küreyi göstermek için ufuk dairesine yerleştirildiği gibi, kutuplarıyla iki yandan yüzeye değecek biçimde yerleştirilmiş olsun. Oraya serpilen toz, yivli parçacıkların mıknatısın, hatta Dünya küresinin çevresinde yukarıda tarif ettiğimiz kıvrımlarını gösteren küçük borular hâlinde dizilir.

Sonra başka bir mıknatıs aynı biçimde bu yüzeye öncekinin yanına yerleştirilir ve birinin güney kutbu ötekinin kuzey kutbuna bakarsa, çevreye serpilen toz, yivli parçacıkların bu iki mıknatıstan tek bir mıknatıstan geçer gibi nasıl hareket ettiğini de gösterir. Çünkü birbirine bakan kutuplardan birinden ötekine uzanan borular büsbütün düz olur; birbirine ters kutuplardan birinden ötekine ulaşanlar ise mıknatısların çevresinde kıvrılır; buradaki BRVXT çizgileri gibi.

AT8.302

[CLXXIX. De iis quae observari possunt in ferri limatura circa magnetem sparsa.] Si paullo curiosius consideremus, quo pacto limatura ferri circa magnetem se disponat, multa ejus ope advertemus, quae hactenus dicta confirmabunt. Nam in primis notare licet, ejus pulvisculos non confuse coacervari, sed unos aliis incumbendo, quosdam quasi tubulos componere, per quos particulae striatae liberius quam per aerem fluunt, quique idcirco earum vias designant. Quae viae ut clare ipsis oculis cerni possint, spargatur aliquid istius limaturae supra planum, in quo sit foramen cui magnes sphaericus ita immissus sit, ut polis suis utrimque planum tangat, eo modo quo Astronomorum globi Horizontis circulo immitti solent, ut sphaeram rectam repraesentent, et limatura ibi sparsa disponet se in tubulos, qui flexus particularum striatarum circa magnetem, sive etiam circa globum Terrae, a nobis supra descriptos exhibebunt. Deinde, si alius magnes eodem modo isti plano juxta priorem inferatur, et polus Australis unius Borealem alterius respiciat, limatura circumsparsa ostendet etiam, quo pacto particulae striatae per istos duos magnetes tanquam per unicum moveantur. Ejus enim tubuli, qui ab uno ex polis se mutuo respicientibus ad alium porrigentur, erunt omnino recti; alii vero, qui ab uno ex adversis polis ad alium pertingent, erunt circa magnetes inflexi: ut hic sunt lineae BRVXT ⟦?⟧.

AT8.303Şu da gözlemlenebilir: Bir mıknatısın bir kutbundan, örneğin güney kutbundan biraz demir tozu sarkarken, aşağıya konmuş başka bir mıknatısın güney kutbu ona doğru çevrilip yavaş yavaş yaklaştırılırsa, tozdan oluşan borular önce yukarı çekilir ve kıvrılır; çünkü bunlardan akan yivli parçacıklar aşağıdaki mıknatıstan gelen öbür parçacıklarca geri itilir. Sonra aşağıdaki mıknatıs yukarıdakinden çok daha güçlüyse bu borular dağılır ve toz aşağıdakinin üstüne düşer. Çünkü bu aşağıdaki mıknatıstan yükselen yivli parçacıklar tozun her bir zerresine yüklenir; zerrelere, yukarıdaki mıknatısa yapıştıkları yüzeylerden başka yerden giremedikleri için de onları yukarıdakinden ayırır. Tersine, demir tozunun yapıştığı yukarıdaki mıknatısın güney kutbuna aşağıdakinin kuzey kutbu çevrilirse, bu toz borularını dosdoğru aşağıdakine doğru yöneltir ve uzatabildiği kadar uzatır; çünkü bir mıknatıstan ötekine geçen yivli parçacıklara iki yandan da yol verir. Ama az önce ele aldığımız değmenin kuvveti yüzünden, aşağıdakine değmeden yukarıdakinden ayrılmaz.

AT8.303

Notari etiam potest, cum aliquid limaturae ferri ex polo, ex. gr. Australi, unius magnetis pendet, si polus Australis alterius magnetis infra positi versus illam convertatur, et paullatim ei appropinquetur, quo pacto tubuli ex ea confecti primo sursum se retrahunt et inflectunt: quia scilicet eae particulae striatae, quae per illos fluunt, repelluntur ab aliis quae veniunt a magnete inferiore. Ac deinde, si iste inferior magnes multo potentior sit superiore, tubuli isti dissolvuntur, et limatura decidit in inferiorem: quia scilicet particulae striatae ex hoc inferiori ascendentes, impetum faciunt in singulos istius limaturae pulvisculos, quos cum ingredi non possint, nisi per easdem illorum superficies quibus magneti superiori adhaerent, eos ab hoc superiore disjungunt. Contra vero, si polo Australi superioris magnetis, cui limatura ferri adhaeret, polus Borealis inferioris obvertatur, haec limatura tubulos suos recta versus inferiorem dirigit, et quantum potest producit: quia utrimque particulis striatis, ab uno magnete in alium transeuntibus, viam praebent; sed non ideo a superiori separatur, nisi prius inferiorem tetigerit, propter vim contactus, de qua egimus paullo antea.

AT8.304Yine bu aynı kuvvet yüzünden, ne kadar güçlü olursa olsun bir mıknatısa yapışmış toza daha zayıf başka bir mıknatıs ya da yalnızca bir demir çubuk değdirilirse, tozun bazı kısımları güçlü mıknatısı bırakıp zayıf olanın ya da demir çubuğun peşinden gider: Hangileri bu ikincisine ötekinden daha büyük bir yüzeyle değiyorsa onlar. Çünkü bu küçük yüzeyler çeşitli ve düzensiz olduğundan, her zaman tozun bazı parçacıklarını bir mıknatısa ya da demire, bazılarını ötekine daha sıkı bağlar.

CLXXX. Mıknatısın kutbuna birleştirilen demir levha, mıknatısın demiri çekme ya da döndürme gücünü neden engeller.

Daha önce söylendiği gibi, mıknatısın kutbuna yaklaştırılan demir levha mıknatısın demiri taşıma gücünü çok artırır, ama demiri kendine çekme ya da döndürme gücünü engeller. Nitekim DCD levhası, kutbuna eklendiği AB mıknatısının EF iğnesini kendine çekmesini ya da döndürmesini engeller. Çünkü bu levha olmasaydı B'den EF'ye doğru ilerleyecek olan yivli parçacıkların, levhadan havadan olduğundan daha serbestçe aktıkları için levhada C'den DD uçlarına doğru yön değiştirdiğini ve böylece EF iğnesine hemen hiçbirinin ulaşmadığını görmüş bulunuyoruz. Yukarıda Dünya'nın orta bölgesinden bize pek az yivli parçacık ulaştığını söylerken de durum aynıdır; çünkü onların en büyük kısmı Dünya'nın üst bölgesinin iç kabuğundan geçerek bir kutuptan öbürüne geri döner. Bu yüzden bütün Dünya'nın mıknatıs kuvveti burada, bizim yanımızda ancak zayıf olarak duyulur.

AT8.304

Atque propter istam eandem vim, si limatura, magneti quantumvis forti adhaerens, tangatur ab alio debiliori magnete, vel tantum a ferreo aliquo bacillo, nonnullae ejus partes fortiorem magnetem relinquent, et debiliorem, sive ferreum bacillum, sequentur: illae scilicet, quae majori superficie hunc quam illum tangent. Cum enim exiguae istae superficies variae sint et inaequales, semper accidit, ut quasdam limaturae particulas uni magneti vel ferro, alias alteri firmius jungant. [CLXXX. Cur lamina ferrea polo magnetis conjuncta, ejus vim trahendi vel convertendi ferri impediat.] Lamina ferrea, quae, polo magnetis admota, ejus vim sustinendi ferri multum auget, ut ante dictum est, impedit ejusdem vim ferri ad se alliciendi aut convertendi. Nempe lamina DCD impedit ne magnes AB, cujus polo adjuncta est, acum EF ad se alliciat aut convertat. Jam enim advertimus particulas striatas, quae progrederentur a B versus EF absque hac lamina, in ea reflecti ex C versus extremitates DD, propterea quod liberius per ipsam quam per aerem fluunt, sicque vix ullae ad acum EF perveniunt. Eodem modo quo supra diximus, paucas a media Terrae regione ad nos pervenire, quia maxima earum pars, per interiorem crustam superioris Terrae regionis, ab uno polo ad alium revertitur; unde fit, ut debilis tantum vis magnetica totius Terrae hic apud nos sentiatur.

AT8.305CLXXXI. Araya başka hiçbir cismin konması bu gücü neden engellemez.

Ama demirden ya da mıknatıstan başka hiçbir cisim CD levhasının yerine konarak AB mıknatısının kuvvetini EF iğnesi üzerinde göstermesini engelleyemez. Çünkü bu dış toprakta, ne kadar katı ve sert olursa olsun, içinde pek çok geçit bulunmayan hiçbir cisim yoktur. Bu geçitler yivli parçacıkların ölçüsüne göre biçimlenmiş değildir, ama çok daha büyüktür, çünkü ikinci unsurun küreciklerini de alırlar. Bu yüzden yivli parçacıklar onlardan, yine ikinci unsurun bu kürecikleriyle karşılaştıkları havadan geçtiklerinden daha az serbestçe geçmez.

CLXXXII. Mıknatısın uygun olmayan konumu kuvvetlerini neden azar azar azaltır.

Bir demir ya da mıknatıs, hareketini hiçbir şey engellemese kendiliğinden döneceğinden başka bir biçimde Dünya'ya ya da yakınındaki başka mıknatıslara dönük olarak uzun süre tutulursa, tam bu yüzden kuvvetlerini azar azar yitirir. Çünkü o zaman Dünya'dan ya da yakındaki başka mıknatıslardan gelen yivli parçacıklar onun geçitlerine eğik ya da ters olarak çarparak geçitlerin şekillerini azar azar değiştirir ve bozar.

CLXXXIII. Pas, nem ve küf bu kuvvetleri neden azaltır, şiddetli ateş de neden büsbütün yok eder.

Son olarak mıknatıs kuvveti nemle, pasla ve küfle çok azalır, güçlü bir ateşle de büsbütün silinir. Çünkü demir kırıntılarından çiçeklenen pas geçitlerin ağızlarını tıkar; havanın nemi ve küf de pasın başlangıcı oldukları için aynı şeyi yapar. Ateşin çalkantısı ise bu kırıntıların konumunu büsbütün bozar. Mıknatıs hakkında şimdiye kadar gerçekten ve kesin olarak gözlemlenmiş olup da sebebi açıkladıklarımdan kolayca anlaşılamayacak hiçbir şey olmadığını düşünüyorum.

AT8.305

[CLXXXI. Cur eandem nullius alterius corporis interpositio impediat.] Sed praeter ferrum aut magnetem, nullum aliud corpus in locum laminae CD poni potest, a quo magnes AB impediatur, ne vim suam in acum EF exerceat. Nullum enim habemus, in hac exteriore terra, quantumvis solidum et durum, in quo non sint plurimi meatus: non quidem ad mensuram particularum striatarum efformati, sed multo majores, utpote qui etiam globulos secundi elementi recipiunt, et per quos idcirco istae particulae striatae non minus libere transire possunt quam per aerem, in quo istos etiam globulos secundi elementi obvios habent. [CLXXXII. Cur magnetis positio non conveniens ejus vires paullatim imminuat.] Si ferrum aut magnes diu detineatur aliter conversus ad terram aliosve vicinos magnetes, quam sponte se converteret si nihil ejus motum impediret, hoc ipso vires suas paullatim amittit: quia tunc particulae striatae, ex Terra vel aliis magnetibus vicinis advenientes, oblique vel averse ipsius meatibus occurrendo, paullatim eorum figuras mutant et corrumpunt. [CLXXXIII. Cur rubigo, humiditas et situs, eas etiam imminuat, et vehemens ignis plane tollat.] Denique vis magnetica humiditate, rubigine, ac situ valde minuitur; et valido igne plane deletur. Rubigo enim, ex ferri ramentis efflorescens, meatuum orificia occludit; idemque praestat aeris humiditas et situs, quia rubiginis initia sunt. Ignis autem agitatio istorum ramentorum positionem plane disturbat. Nihilque puto hactenus circa magnetem vere ac pro certo fuisse observatum, cujus ratio, ex iis quae explicui, non facile intelligatur.

AT8.306CLXXXIV. Kehribarda, mumda, reçinede ve benzerlerinde çekme kuvveti.

Demiri çeken mıknatıs vesilesiyle burada kehribar, oltutaşı, mum, reçine, cam ve benzerleri hakkında da bir şey eklemek gerekir; bunların hepsi de küçük cisimleri çeker. Gerçi tikel şeyleri, ele aldığım daha genel şeyleri doğrulamak için gerekli olmadıkça açıklamak amacım değildir; oltutaşındaki ya da kehribardaki bu kuvveti de, önce çeşitli deneylerden onların başka pek çok özelliğini çıkarmadan ve böylece en iç tabiatlarını araştırmadan inceleyemem. Ama aynı kuvvet, ateşin etkilerini göstermek için az önce ele almak zorunda kaldığım camda da bulunduğundan, onu açıklamazsam cam hakkında yazdığım başka şeyler belki şüpheye düşürülebilirdi. Özellikle şu yüzden: Bazıları belki bu kuvvetin kehribarda, mumda, reçinede ve hemen bütün yağlı maddelerde bulunduğunu görünce, onun şuna dayandığını düşünecektir: Bu cisimlerin ince ve dallı bazı parçacıkları sürtünmeyle harekete geçer (bu kuvveti uyandırmak için genellikle sürtünme gerekir), yakındaki havaya yayılır, birbirine tutunarak hemen geri döner ve yolda rastladıkları küçük cisimleri beraberlerinde çeker. Nitekim bu tür yağlı maddelerin eritilmiş damlalarının, bir çubuğa asılıyken hafif bir hareketle öyle silkelenebildiğini görürüz ki, damlanın bir kısmı çubuğa yapışık kalırken öbür kısmı ondan biraz uzaklaşır, hemen geri döner ve saman çöplerini ya da yolda rastladığı başka küçük cisimcikleri de beraberinde getirir. Camda ise, hiç değilse tabiatı yukarıda tarif ettiğimiz gibiyse, böyle bir şey düşünülemez; bu yüzden camda bu çekmenin başka bir sebebi gösterilmelidir.

AT8.306

[CLXXXIV. De vi attractionis in succino, cera, resina, et similibus.] Hic autem occasione magnetis qui trahit ferrum, aliquid addendum est de succino, gagate, cera, resina, vitro et similibus, quae omnia minuta corpora etiam trahunt. Quamvis enim mei non sit instituti, particularia ulla explicare, nisi quatenus requiruntur ad generaliora, de quibus egi, confirmanda; nec examinare possim istam vim in gagate vel succino, nisi prius ex variis experimentis plures alias eorum proprietates deducam, et ita intimam ipsorum naturam investigem: quia tamen eadem vis in vitro etiam est, de quo mihi paullo antea fuit agendum ad ignis effectus demonstrandos, nisi eam explicarem, alia forsan quae de illo scripsi, possent in dubium revocari. Praesertim quia forte nonnulli, videntes istam vim in succino, cera, resina, et oleagineis fere omnibus reperiri, putabunt ipsam in eo consistere, quod tenues quaedam et ramosae istorum corporum particulae, frictione commotae (frictio enim ad illam vim excitandam requiri solet), per aerem vicinum se diffundant, ac sibi mutuo adhaerescentes protinus revertantur, et minuta corpora quae in itinere offendunt, secum trahant. Quemadmodum videmus ejusmodi pinguium liquefactorum guttas, bacillo appensas, levi motu ita excuti posse, ut una earum parte bacillo adhaerente, alia pars ad aliquam distantiam ab eo recedat, statimque revertatur, nec non festucas, aliave obvia corpuscula secum adducat. Nihil enim tale in vitro licet imaginari, saltem si natura ejus sit talis, qualem eam supra descripsimus; ac proinde in ipso alia istius attractionis caussa est assignanda.

AT8.307CLXXXV. Camdaki bu çekmenin sebebi nedir.

Camın nasıl oluştuğunu söylediğimiz biçimden kolayca çıkarılır ki, camın parçacıkları arasında, ikinci unsurun küreciklerinin her yöne geçebildiği oldukça büyük aralıklardan başka pek çok uzunca küçük yarık da vardır. Bunlar o kürecikleri alamayacak kadar dar olduğundan yalnız birinci unsurun maddesine geçit verir. Girdiği bütün geçitlerin şekillerini almaya alışkın olan bu birinci unsur maddesinin, bu yarıklardan geçerken adeta ince, yassı ve uzun şeritler biçimine girdiğini düşünmek gerekir. Bu şeritler çevredeki havada benzer yarıklar bulamadıklarından camın içinde kalır ya da hiç değilse ondan pek uzaklaşmaz; camın parçacıklarının çevresine dolanarak bir tür dairesel hareketle onun bir yarığından ötekine akarlar. Çünkü birinci unsurun maddesi son derece akışkan olsa da, Üçüncü Kısımda ⟦söylendiği gibi⟧ eşit olmayan biçimde çalkalanan ufak parçacıklardan oluştuğu için, ⟦bu şeritlerin onun daha az çalkalanan ufak parçacıklarından oluştuğunu ve⟧ kolayca değiştiremedikleri belirli şekillere sahip olduğunu ⟦düşünmek akla uygundur⟧.

AT8.307

[CLXXXV. Quae sit caussa illius attractionis in vitro.] Nempe ex modo quo illud generari dictum est, facile colligitur, praeter majuscula intervalla, per quae globuli secundi elementi versus omnes partes transire possunt, multas etiam rimulas oblongas inter ejus particulas reperiri; quae cum sint angustiores, quam ut istos globulos recipiant, soli materiae primi elementi transitum praebent; putandumque est, hanc materiam primi elementi, omnium meatuum quos ingreditur figuras induere assuetam, per rimulas istas transeundo, in quasdam quasi fasciolas tenues, latas, et oblongas efformari, quae, cum similes rimulas in aere circumjacente non inveniant, intra vitrum se continent, vel certe ab eo non multum evagantur, et circa ejus particulas convolutae, motu quodam circulari, ex unis ejus rimulis in alias fluunt. Quamvis enim materia primi elementi fluidissima sit, quia tamen constat minutiis inaequaliter agitatis, ut in tertiae partis ⟦articulis supra dictum est, rationi consentaneum est, ut putemus istas fasciolas ex minus agitatis ejus minutiis conflatas esse, et figuras habere⟧ determinatas, quas non facile mutare possunt.

AT8.308Bu yüzden cam biraz ısınacak kadar güçlü sürtülürse, bu şeritler bu hareketle dışarı fırlar, yakındaki havaya dağılır ve yakındaki başka cisimlerin geçitlerine de girer; ama orada o kadar kolay yollar bulamadıklarından hemen cama geri döner ve geçitlerine dolandıkları daha küçük cisimleri beraberlerinde getirirler.

CLXXXVI. Aynı sebep öteki cisimlerde de geçerli görünür.

Burada cam hakkında belirttiğimiz şeye öteki cisimlerin çoğu hakkında da inanmak gerekir: Bu cisimlerin parçacıkları arasında da, ikinci unsurun küreciklerini alamayacak kadar dar olduklarından yalnız birinci unsurun maddesini alan bazı aralıklar vardır. Bu aralıklar, çevredeki havada yine yalnız birinci unsurun maddesine açık olan aralıklardan daha büyük olduğundan, birinci unsurun daha az çalkalanan ufak parçacıklarıyla dolar. Bunlar birbirine eklenerek, bu aralıkların çeşitliliğine göre çeşitli şekillerde, ama çoğunlukla şeritler gibi ince, yassı ve uzun parçacıklar oluşturur; öyle ki içinde bulundukları cisimlerin parçacıklarına dolanarak durmadan hareket edebilirler. Çünkü bu parçacıkların şekillerini ödünç aldıkları aralıklar, ikinci unsurun küreciklerini almayacak kadar çok dar olmak zorundadır; yarıklar gibi uzunca olmasalardı, havanın parçacıkları arasında aynı ikinci unsurun küreciklerince doldurulmayan aralıklardan pek büyük olamazlardı. Bu yüzden daha önce ortaya konan öteki çekme sebebinin belki bazı cisimlerde geçerli olabileceğini inkâr etmesem de, o sebep bu kadar genel olmadığı ve bu çekme pek çok cisimde gözlemlendiği için, bu cisimlerde ya da hiç değilse çoğunda camdakinden başka bir sebep aranmaması gerektiğini düşünüyorum.

AT8.308

Unde fit, ut si vitrum satis valide fricetur, ita ut nonnihil incalescat, ipsae hoc motu foras excussae, per aerem quidem vicinum se dispergant, aliorumque etiam corporum vicinorum meatus ingrediantur; sed quia non tam faciles ibi vias inveniunt, statim ad vitrum revolvantur, et minutiora corpora, quorum meatibus sunt implicitae, secum adducant. [CLXXXVI. Eandem ipsius caussam in reliquis etiam videri ⟦?⟧ esse.] Quod autem hic de vitro notavimus, de plerisque aliis corporibus etiam credi debet: nempe quod interstitia quaedam inter eorum particulas reperiantur, quae, cum nimis angusta sint ad globulos secundi elementi admittendos, solam materiam primi recipiunt, et cum sint majora iis quae in aere circumjacente soli isti materiae primi elementi etiam patent, implentur minus agitatis ejus minutiis; quae sibi mutuo adjunctae, particulas componunt, diversas quidem habentes figuras, juxta diversitatem istorum interstitiorum, sed maxima ex parte fasciolarum instar tenues, latas et oblongas: ita ut, circa particulas corporum quibus insunt se convolvendo, assidue moveri possint. Interstitia enim a quibus figuram suam mutuantur, cum debeant esse valde angusta, ut globulos secundi elementi non admittant, nisi essent oblonga rimarum instar, vix possent esse majora iis, quae inter aeris particulas a globulis ejusdem secundi elementi non occupantur. Quapropter, etsi non negem, aliam caussam attractionis ante expositam in aliquibus forte corporibus locum habere posse, quia tamen non est ita generalis, et attractio ista in valde multis corporibus observatur, non aliam puto in illis, vel saltem in maxima illorum parte, quam in vitro esse quaerendam.

AT8.309CLXXXVII. Söylenenlerden, gizli keyfiyetlere bağlanagelen bütün öteki şaşırtıcı etkilerin sebeplerinin neler olabileceği anlaşılır.

Burada şunun belirtilmesini isterim: Yer cisimlerinin geçitlerinde birinci unsurun maddesinden biçimlenmiş bu parçacıklar, yalnız kehribarda ve mıknatısta görülen türden çeşitli çekmelerin değil, sayısız başka şaşırtıcı etkinin de sebebi olabilir. Çünkü her cisimde biçimlenen parçacıklar, şekillerinde, başka cisimlerde biçimlenmiş bütün öteki parçacıklardan ayrıldıkları tekil bir şeye sahiptir. Kısımları oldukları birinci unsurun en büyük çalkantısını korudukları için de, pek küçük sebeplerle ya içinde bulundukları cismin dışına çıkmayıp yalnız onun geçitlerinde oraya buraya koşuşabilirler, ya da tersine ondan çok hızlı ayrılıp bütün öteki yer cisimlerinden geçerek ne kadar uzak olursa olsun yerlere pek kısa sürede varabilir, orada etkilerini almaya elverişli bir madde bulunca da bazı nadir etkiler meydana getirebilirler. Gerçekten de şunları göz önüne alan herkes: mıknatısın ve ateşin özelliklerinin ne kadar şaşırtıcı ve öteki cisimlerde genellikle gözlemlediğimiz özelliklerden ne kadar farklı olduğunu; pek küçük bir kıvılcımdan bir anda ne kadar büyük bir alevin tutuşabildiğini ve bu alevin kuvvetinin ne kadar büyük olduğunu; sabit yıldızların ışıklarını ne kadar korkunç bir uzaklığa kadar her yana yaydığını; ve sebeplerini bu yazıda herkesin bildiği ve herkesin kabul ettiği ilkelerden, yani madde parçacıklarının şeklinden, büyüklüğünden, konumundan ve hareketinden, bence yeterince açık biçimde çıkardığım öteki şeyleri — kolayca şuna ikna olacaktır: Taşlarda ya da bitkilerde o kadar gizli hiçbir kuvvet, o kadar şaşırtıcı hiçbir sempati ya da antipati mucizesi, kısacası bütün tabiatta yalnız cisimsel, yani zihinden ve düşünceden yoksun sebeplere bağlanması gereken hiçbir şey yoktur ki, sebebi bu aynı ilkelerden çıkarılamasın. Öyle ki bu ilkelere başka ilkeler eklemek gerekmez.

AT8.309

[CLXXXVII. Ex dictis intelligi, quaenam caussae esse possint reliquorum omnium mirabilium effectuum, qui ad occultas qualitates referri solent.] Caeterum hic notari velim, particulas istas in meatibus corporum terrestrium, ex materia primi elementi efformatas, non modo variarum attractionum, quales sunt in electro et in magnete, sed et aliorum innumerabilium et admirandorum effectuum caussas esse posse. Quae enim in unoquoque corpore formantur, aliquid singulare habent in sua figura, quo differunt a reliquis omnibus, in aliis corporibus formatis; cumque retineant maximam agitationem primi elementi, cujus sunt partes, minimas ob caussas fieri potest, ut vel extra corpus in quo sunt non evagentur, sed tantum in ejus meatibus hinc inde discurrant; vel contra celerrime ab eo discedant, et alia omnia corpora terrestria pervadentes, ad loca quantumlibet remota brevissimo tempore perveniant, ibique materiam suae actioni recipiendae idoneam invenientes, raros aliquos effectus producant. Et sane quisquis considerabit, quam mirae sint magnetis et ignis proprietates, ac quam diversae ab iis quas vulgo in aliis corporibus observamus; quam ingens flamma ex minima scintilla momento temporis possit accendi, quam magna sit ejus vis; ad quam immanem distantiam stellae fixae lumen suum circumquaque diffundant; et reliqua, quorum caussas, meo judicio, satis evidentes, ex principiis omnibus notis et ab omnibus admissis, figura scilicet, magnitudine, situ et motu particularum materiae, in hoc scripto deduxi: facile sibi persuadebit, nullas esse vires in lapidibus aut plantis tam occultas, nulla sympathiae vel antipathiae miracula tam stupenda, nihil denique in natura universa, quod ad caussas tantum corporales, sive mente et cogitatione destitutas, debeat referri, cujus ratio ex iisdem illis principiis deduci non possit: adeo ut aliqua alia ipsis adjungere non sit necesse.

AT8.310CLXXXVIII. Hayvan ve insan üzerine incelemelerden, maddî şeylerin bilgisi için ödünç alınması gerekenler.

Daha önce niyet ettiğim gibi, biri canlılar, yani hayvanlar ve bitkiler üzerine beşinci, öbürü insan üzerine altıncı olmak üzere iki kısım daha yazacak olsaydım, Felsefenin İlkeleri'nin bu dördüncü kısmına daha fazla bir şey eklemezdim. Ama o kısımlarda ele almak istediğim her şeyi henüz büsbütün açıkça kavramış değilim; onları tamamlamaya yetecek boş vaktim olup olmayacağını da bilmiyorum. Bu yüzden önceki kısımları daha uzun süre bekletmemek ve onlarda öteki kısımlara bıraktığım bir eksik kalmasın diye, burada hislerin nesneleri hakkında birkaç şey ekleyeceğim. Çünkü şimdiye kadar bu Dünya'yı, hatta bütün bu görünür dünyayı, onda şekillerden ve hareketlerden başka hiçbir şeyi göz önüne almadan bir makine gibi tarif ettim. Oysa hislerimiz bize başka pek çok şey gösterir: renkler, kokular, sesler ve benzerleri. Bunlar hakkında büsbütün sussaydım, tabiattaki şeylerin açıklamasının başlıca kısmını atlamış gibi görünürdüm.

CLXXXIX. His nedir ve nasıl meydana gelir.

Şunu bilmek gerekir: İnsan ruhu bütün bedenin sureti olsa da başlıca yeri beyindedir; yalnız orada anlamak ve hayal etmekle kalmaz, hisseder de. Bunu, iplikler gibi beyinden geri kalan bütün organlara uzanan sinirler aracılığıyla yapar. Sinirler bu organlara öyle bağlıdır ki, insan bedeninin hemen hiçbir kısmına dokunulamaz ki, tam bu yüzden o kısma dağılmış bazı sinir uçları hareket etmesin ve onların hareketi, bu sinirlerin beyinde ruhun yerinin çevresinde toplanmış öbür uçlarına aktarılmasın. Bunu Diyoptrik'in dördüncü bölümünde yeterince ayrıntılı açıkladım.

AT8.310

[CLXXXVIII. De iis, quae ex tractationibus de animali et de homine, ad rerum materialium cognitionem mutuanda sunt.] Plura non adderem in hac quarta Principiorum Philosophiae parte, si (quemadmodum mihi antehac in animo fuit) duas adhuc alias, quintam scilicet de viventibus, sive de animalibus et plantis, ac sextam de homine essem scripturus. Sed quia nondum omnia, de quibus in iis agere vellem, mihi plane perspecta sunt, nec scio an satis unquam otii habiturus sim ad ipsas absolvendas, ne priores idcirco diutius retineam, vel quid in iis desideretur, quod ad alias reservarim, pauca quaedam de sensuum objectis hic subjungam. Quippe hactenus hanc Terram, totumque adeo hunc mundum aspectabilem, instar machinae descripsi, nihil praeter figuras et motus in eo considerans; sensus autem nostri multa alia nobis exhibent, colores scilicet, odores, sonos et similia, de quibus si plane tacerem, praecipuam explicationis rerum naturalium partem viderer omisisse. [CLXXXIX. Quid sit sensus, et quomodo fiat.] Sciendum itaque humanam animam, etsi totum corpus informet, praecipuam tamen sedem suam habere in cerebro, in quo solo non modo intelligit et imaginatur, sed etiam sentit: hocque ope nervorum, qui, filorum instar, a cerebro ad omnia reliqua membra protenduntur, iisque sic annexi sunt, ut vix ulla pars humani corporis tangi possit, quin hoc ipso moveantur aliquot nervorum extremitates per ipsam sparsae, atque earum motus ad alias eorum nervorum extremitates, in cerebro circa sedem animae collectas, transferatur, ut in Dioptrices capite quarto satis fuse explicui.

AT8.311Sinirlerin beyinde böyle uyandırdığı hareketler, beyne içten bağlı olan ruhu, yani zihni, kendileri ne kadar farklıysa o kadar farklı biçimlerde etkiler. Zihnin bu hareketlerden doğrudan doğan bu farklı hâllerine, yani düşüncelerine, hislerin kavrayışları ya da halkın dediği gibi hisler denir.

CXC. Hislerin ayrımı; önce iç hisler, yani gönül hâlleri ve tabiî istekler.

Bu hislerin farklılıkları önce sinirlerin kendi farklılığına, sonra her bir sinirde meydana gelen hareketlerin farklılığına bağlıdır. Ama her bir sinir ötekilerden farklı ayrı bir his meydana getirmez; bunlarda yalnız yedi başlıca fark belirlenebilir; bunlardan ikisi iç hislere, öbür beşi dış hislere aittir. Mideye, yemek borusuna, gırtlağa ve tabiî ihtiyaçları gidermeye ayrılmış öteki iç kısımlara uzanan sinirler, tabiî istek denen iç hislerden birini meydana getirir. Kalbe ve kalp çevresine uzanan sinircikler ise pek küçük olsalar da öbür iç hissi meydana getirir; gönlün bütün çalkantıları, yani sevinç, keder, sevgi, nefret ve benzerleri gibi tutkular ve hâller bu histe bulunur. Örneğin gereği gibi karışmış kan kalpte kolayca ve her zamankinden fazla genişleyerek kalbin ağızlarının çevresine dağılmış sinircikleri öyle gevşetir ve hareket ettirir ki, bundan beyinde, zihni tabiî bir neşe hissiyle etkileyen başka bir hareket doğar. Bu sinircikleri aynı biçimde hareket ettiren başka herhangi bir sebep de aynı sevinç hissini verir.

AT8.311

Motus autem qui sic in cerebro a nervis excitantur, animam sive mentem intime cerebro conjunctam diversimode afficiunt, prout ipsi sunt diversi. Atque hae diversae mentis affectiones, sive cogitationes, ex istis motibus immediate consequentes, sensuum perceptiones, sive, ut vulgo loquimur, sensus appellantur. [CXC. De sensuum distinctione: ac primo de internis, hoc est, de animi affectibus, et de appetitibus naturalibus.] Horum sensuum diversitates primo ab ipsorum nervorum diversitate, ac deinde a diversitate motuum, qui in singulis nervis fiunt, dependent. Neque tamen singuli nervi faciunt singulos sensus a reliquis diversos, sed septem tantum praecipuas differentias in iis notare licet, quarum duae pertinent ad sensus internos, aliae quinque ad externos. Nempe nervi qui ad ventriculum, oesophagum, fauces, aliasque interiores partes, explendis naturalibus desideriis destinatas, protenduntur, faciunt unum ex sensibus internis, qui appetitus naturalis vocatur. Nervuli vero qui ad cor et praecordia, quamvis perexigui sint, faciunt alium sensum internum, in quo consistunt omnes animi commotiones, sive pathemata, et affectus, ut laetitiae, tristitiae, amoris, odii, et similium. Nam, exempli caussa, sanguis rite temperatus, facile ac plus solito in corde se dilatans, nervulos circa orificia sparsos ita laxat et movet, ut inde alius motus in cerebro sequatur, qui naturali quodam sensu hilaritatis afficit mentem: ac etiam aliae quaevis caussae, nervulos istos eodem modo moventes, eundem illum laetitiae sensum dant.

AT8.312Nitekim bir iyiliğin tadını çıkarmayı hayal etmek, sevinç hissini kendisi taşımaz; ama beyinden, o sinirlerin bağlı olduğu kaslara hayvanî ruhlar gönderir. Bunlar aracılığıyla kalbin ağızları genişler ve kalbin sinircikleri, o hissin doğması gereken hareketle hareket eder. Yine hoş bir haber duyulunca zihin önce onun hakkında hüküm verir ve hiçbir bedensel çalkantı olmadan duyulan, Stoacıların bu yüzden bilgenin başına da gelebileceğini söyledikleri o zihinsel sevinçle sevinir. Sonra zihin bunu hayal edince hayvanî ruhlar beyinden kalp çevresinin kaslarına akar ve oradaki sinircikleri hareket ettirir; bunlar aracılığıyla da beyinde, zihni hayvanî sevinç hissiyle etkileyen başka bir hareket uyandırırlar.

Aynı şekilde fazla koyu kan kalbin karıncıklarına güçlükle akıp orada yeterince genişlemeyince, kalp çevresinin aynı sinirciklerinde başka bir hareket yapar; bu hareket beyne iletilince zihne keder hissini koyar, gerçi zihin belki neden kederlendiğini bilmez. Daha birçok başka sebep de aynı şeyi yapabilir. Bu sinirciklerin başka hareketleri de sevgi, nefret, korku, öfke gibi başka hâlleri meydana getirir; ama yalnız hâl, yani gönlün tutkuları oldukları ölçüde, başka deyişle zihnin yalnız kendinden değil, içten bağlı olduğu bedenden bir şeye uğramasından edindiği bazı bulanık düşünceler oldukları ölçüde. Çünkü benimsenmesi, istenmesi ya da kaçınılması gereken şeyler hakkında sahip olduğumuz seçik düşünceler, bu hâllerden bütünüyle cins bakımından ayrılır. Açlık, susuzluk gibi tabiî isteklerin durumu da farklı değildir: Bunlar midenin, gırtlağın vb. sinirlerine bağlıdır ve yemek, içmek vb. iradesinden büsbütün farklıdır; ama bu irade, yani isteme çoğunlukla onlara eşlik ettiğinden onlara istek denir.

AT8.312

Ita imaginatio fruitionis alicujus boni, non ipsa sensum laetitiae in se habet, sed spiritus ex cerebro ad musculos, quibus illi nervi inserti sunt, mittit, eorumque ope orificia cordis expanduntur, et ejus nervuli moventur eo motu, ex quo sequi debet ille sensus. Ita, audito grato nuncio, mens primum de ipso judicat, et gaudet gaudio illo intellectuali, quod sine ulla corporis commotione habetur, quodque idcirco Stoici dixerunt cadere posse in sapientem; deinde, cum illud imaginatur, spiritus ex cerebro ad praecordiorum musculos fluunt, et ibi nervulos movent, quorum ope alium in cerebro motum excitant, qui mentem afficit laetitiae animalis sensu. Eadem ratione sanguis nimis crassus, maligne in cordis ventriculos fluens, et non satis ibi se dilatans, alium quendam motum in iisdem praecordiorum nervulis facit, qui cerebro communicatus sensum tristitiae ponit in mente, quamvis ipsa forte nesciat cur tristetur: aliaeque plures caussae idem praestare possunt. Atque alii motus istorum nervulorum efficiunt alios affectus, ut amoris, odii, metus, irae, etc., quatenus sunt tantum affectus, sive animi pathemata, hoc est, quatenus sunt confusae quaedam cogitationes, quas mens non habet a se sola, sed ab eo quod a corpore, cui intime conjuncta est, aliquid patiatur. Nam distinctae cogitationes, quas habemus de iis quae amplectenda sunt, vel optanda, vel fugienda etc., toto genere ab istis affectibus distinguuntur. Non alia ratio est appetituum naturalium, ut famis, sitis etc., qui a nervis ventriculi, faucium etc. pendent, suntque a voluntate comedendi, bibendi etc. plane diversi; sed quia, ut plurimum, ista voluntas sive appetitio eos comitatur, idcirco dicuntur appetitus.

AT8.313CXCI. Dış hisler; önce dokunma.

Dış hislere gelince, bunlara hizmet eden sinirleri hareket ettiren beş ayrı nesne cinsi ve bu hareketlerin ruhta uyandırdığı bir o kadar bulanık düşünce cinsi yüzünden genellikle beş tane sayılır. Önce, bütün bedenin derisinde sona eren sinirlere, derinin aracılığıyla herhangi bir yer cismi dokunabilir ve onları bütün hâlde hareket ettirebilir: bir biçimde sertliğiyle, bir biçimde ağırlığıyla, bir biçimde sıcaklığıyla, bir biçimde nemiyle vb. Bu sinirler kaç farklı biçimde hareket ederse ya da olağan hareketlerinden alıkonursa, zihinde o kadar farklı his uyandırır; o kadar dokunulur keyfiyet de bu hislere göre adlandırılır. Ayrıca bu sinirler olağandan daha şiddetli çalkalanır ama bundan bedende hiçbir zarar doğmazsa, gıdıklanma hissi olur. Bu his zihne tabiatça hoş gelir, çünkü zihnin sıkıca bağlı olduğu bedenin gücüne tanıklık eder. Bundan bir zarar doğarsa acı hissi olur. Bedensel haz ile acının, histe zıt oldukları hâlde nesnede birbirinden neden bu kadar az uzak olduğu buradan anlaşılır.

CXCII. Tat.

Sonra dile ve yakınındaki kısımlara dağılmış başka sinirler, aynı cisimlerin birbirinden ayrılmış ve ağızda tükürükle birlikte yüzen parçacıklarınca, bu parçacıkların şekilleri ne kadar farklıysa o kadar farklı biçimlerde hareket ettirilir ve böylece farklı tatların hislerini meydana getirir.

CXCIII. Koku.

Üçüncü olarak, iki sinir, yani beynin kafatasının dışına çıkmayan iki uzantısı da, aynı cisimlerin ayrılmış ve havada uçuşan parçacıklarınca hareket ettirilir. Ama herhangi parçacıklarca değil; burun deliklerine çekildiklerinde süngerimsi kemiğin geçitlerinden bu sinirlere kadar ulaşabilecek kadar ince ve aynı zamanda canlı olanlarca. Bu sinirlerin farklı hareketlerinden de farklı kokuların hisleri doğar.

AT8.313

[CXCI. De sensibus externis: ac primo de tactu.] Quantum ad sensus externos, quinque vulgo numerantur, propter quinque diversa objectorum genera, nervos iis servientes moventia, et totidem genera cogitationum confusarum, quae ab istis motibus in anima excitantur. Nam primo, nervi in universi corporis cutem desinentes, illa mediante a quibuslibet terrenis corporibus tangi possunt, et ab illis integris moveri, uno modo ab illorum duritie, alio a gravitate, alio a calore, alio ab humiditate etc.; quotque diversis modis vel moventur, vel a motu suo ordinario impediuntur, tot in mente diversos sensus excitant, ex quibus tot tactiles qualitates denominantur. Ac praeterea, cum isti nervi solito vehementius agitantur, sed ita tamen ut nulla laesio in corpore inde sequatur, hinc fit sensus titillationis, menti naturaliter gratus, quia vires corporis, cui arcte conjuncta est, ei testatur; si vero aliqua laesio inde sequatur, fit sensus doloris. Atque hinc patet, cur corporea voluptas et dolor tam parum distent ab invicem in objecto, quamvis in sensu contrarii sint. [CXCII. De gustu.] Deinde alii nervi, per linguam et partes ei vicinas sparsi, ab eorundem corporum particulis, ab invicem disjunctis, et simul cum saliva in ore natantibus, diversimode moventur, prout ipsorum figurae sunt diversae, sicque diversorum saporum sensus efficiunt. [CXCIII. De odoratu.] Tertio, duo etiam nervi, sive cerebri appendices extra calvariam non exsertae, moventur ab eorundem corporum particulis disjunctis, et in aere volantibus, non quidem quibuslibet, sed iis quae satis subtiles ac simul satis vividae sunt, ut in nares attractae per ossis spongiosi meatus usque ad illos nervos perveniant; et a diversis eorum motibus fiunt diversorum odorum sensus.

AT8.314CXCIV. İşitme.

Dördüncü olarak, kulakların en iç oyuklarında gizli iki başka sinir, çevredeki bütün havanın titreşen ve sarsılan hareketlerini alır. Çünkü hava kulak zarını sarsınca, zarın altında bulunan ve bu sinirlerin bağlı olduğu üç kemikçikten oluşan küçük zinciri de birlikte sarsar; bu hareketlerin farklılığından da farklı seslerin hisleri doğar.

CXCV. Görme.

Son olarak gözlerde ağ tabaka denen zarı oluşturan görme sinirlerinin uçları orada ne havayla ne de herhangi bir yer cismiyle, yalnız ikinci unsurun kürecikleriyle hareket ettirilir; ışık ve renk hissi buradan gelir. Bunu Diyoptrik'te ve Meteorlar'da yeterince açıkladım.

CXCVI. Ruh ancak beyinde olduğu ölçüde hisseder.

Ruhun, bedenin her bir organında başına gelenleri sinirler aracılığıyla, her bir organda bulunduğu ölçüde değil, yalnız beyinde bulunduğu ölçüde hissettiği açıkça ispat edilir. Önce, yalnız beyni etkileyen çeşitli hastalıklar bütün hissi ortadan kaldırır ya da bozar; yalnız beyinde olan uyku da her gün hissetme yetimizi büyük ölçüde elimizden alır, uyanıklık da sonra onu geri verir. Sonra, beyin zarar görmeden yalnız sinirlerin dış organlardan beyne uzandığı yollar tıkanırsa, tam bu yüzden o organların hissi de yok olur.

AT8.314

[CXCIV. De auditu.] Quarto, duo alii nervi, in intimis aurium cavernis reconditi, excipiunt tremulos et vibratos totius aeris circumjacentis motus. Aer enim membranulam tympani concutiens, subjunctam trium ossiculorum catenulam, cui isti nervi adhaerent, simul quatit; atque ab horum motuum diversitate, diversorum sonorum sensus oriuntur. [CXCV. De visu.] Denique nervorum opticorum extremitates, tunicam, retinam dictam, in oculis componentes, non ab aere nec a terrenis ullis corporibus ibi moventur, sed a solis globulis secundi elementi, unde habetur sensus luminis et colorum; ut jam satis in Dioptrica et Meteoris explicui. [CXCVI. Animam non sentire, nisi quatenus est in cerebro.] Probatur autem evidenter, animam non quatenus est in singulis membris, sed tantum quatenus est in cerebro, ea quae corpori accidunt in singulis membris nervorum ope sentire: primo, ex eo quod morbi varii, solum cerebrum afficientes, omnem sensum tollant, vel perturbent; ut et ipse somnus, qui est in solo cerebro, quotidie nobis magna ex parte adimit sentiendi facultatem, quam postmodum vigilia restituit. Deinde, ex eo quod, cerebro illaeso, si tantum viae, per quas nervi a membris externis ad illud porriguntur, obstructae sint, hoc ipso illorum membrorum sensus etiam perit.

AT8.315Son olarak, acı bazen hiçbir sebebinin bulunmadığı organlardaymış gibi hissedilir; oysa sebebi, bu organlardan beyne uzanan sinirlerin geçtiği başka organlardadır. Bu sonuncusu sayısız deneyle gösterilebilir, ama burada birini koymak yeter. Elinde ağır bir hastalık bulunan bir kızcağızın, tedavi hazırlıklarından ürkmesin diye cerrah her yaklaştığında gözleri örtülüyordu. Birkaç gün sonra kolunda yayılan kangren yüzünden kolu dirseğe kadar kesildi ve yerine, kolundan yoksun kaldığını hiç bilmeyeceği biçimde bezler kondu. Bu arada kız, kesilmiş elinin kâh bir parmağında kâh ötekinde çeşitli acılar duyduğundan yakınıyordu. Bu kesinlikle başka bir yerden değil, ancak şuradan olabilirdi: Önceden beyinden ele inen, o sırada ise kolda dirseğin yanında sona eren sinirler, beyinde oturan ruha şu ya da bu parmağın acıdığı hissini vermek için önceden elde nasıl hareket etmeleri gerekiyorduysa orada da öyle hareket ediyordu.

CXCVII. Zihin, yalnız bedenin hareketiyle içinde çeşitli hisler uyandırılabilecek tabiattadır.

Sonra zihnimizin, yalnız bedende bazı hareketler meydana geldiği için, bu hareketlerin hiçbir imgesini taşımayan her türlü düşünceye, özellikle de his ya da duyum denen o bulanık düşüncelere sevk edilebilecek tabiatta olduğu ispat edilir. Çünkü ister ağızdan söylensin ister yalnız yazılsın, kelimelerin gönlümüzde her türlü düşünceyi ve çalkantıyı uyandırdığını görüyoruz. Aynı kâğıt üzerinde, aynı kalemle ve mürekkeple, kalemin ucu kâğıdın üstünde yalnız belli bir biçimde gezdirilirse, okuyanların gönlünde savaş, fırtına ve öfke nöbetleri düşüncelerini, kızgınlık ve keder hâllerini kışkırtacak harfler çizer. Kalem hemen hemen benzer başka bir biçimde hareket ettirilirse ise çok farklı düşünceleri, sükûnet, barış, hoşluk düşüncelerini ve büsbütün zıt hâlleri, sevgi ve sevinç hâllerini meydana getirir.

AT8.315

Ac denique, ex eo quod dolor aliquando sentiatur tanquam in quibusdam membris, in quibus nulla tamen est doloris caussa, sed in aliis per quae transeunt nervi, qui ab illis ad cerebrum protenduntur. Quod ultimum innumeris experimentis ostendi potest, sed unum hic ponere sufficiet. Cum puellae cuidam, manum gravi morbo affectam habenti, velarentur oculi quoties Chirurgus accedebat, ne curationis apparatu turbaretur, eique post aliquot dies brachium ad cubitum usque, ob gangraenam in eo serpentem, fuisset amputatum, et panni in ejus locum ita substituti, ut eo se privatam esse plane ignoraret, ipsa interim varios dolores, nunc in uno ejus manus quae abscissa erat digito, nunc in alio se sentire querebatur: quod sane aliunde contingere non poterat, quam ex eo quod nervi, qui prius ex cerebro ad manum descendebant, tuncque in brachio juxta cubitum terminabantur, eodem modo ibi moverentur, ac prius moveri debuissent in manu, ad sensum hujus vel illius digiti dolentis, animae in cerebro residenti imprimendum. [CXCVII. Mentem esse talis naturae, ut a solo corporis motu varii sensus in ea possint excitari.] Probatur deinde talem esse nostrae mentis naturam, ut ex eo solo quod quidam motus in corpore fiant, ad quaslibet cogitationes, nullam istorum motuum imaginem referentes, possit impelli; et speciatim ad illas confusas, quae sensus, sive sensationes, dicuntur. Nam videmus verba, sive ore prolata, sive tantum scripta, quaslibet in animis nostris cogitationes et commotiones excitare. In eadem charta, cum eodem calamo et atramento, si tantum calami extremitas certo modo supra chartam ducatur, literas exarabit, quae cogitationes praeliorum, tempestatum, furiarum, affectusque indignationis et tristitiae in lectorum animis concitabunt; si vero alio modo fere simili calamus moveatur, cogitationes valde diversas, tranquillitatis, pacis, amoenitatis, affectusque plane contrarios amoris et laetitiae efficiet.

AT8.316Belki şu cevap verilecektir: Yazı ya da konuşma zihinde doğrudan hiçbir hâl, kendinden farklı şeylerin hiçbir hayalini uyandırmaz, yalnız çeşitli anlamalar uyandırır; sonra ruh bunlar vesilesiyle kendi içinde çeşitli şeylerin imgelerini oluşturur. Ama acı ve gıdıklanma hissi hakkında ne denecek? Bir kılıç bedenimize değer ve onu keser: Yalnız bundan acı doğar. Bu acı da kılıcın ya da kesilen bedenin yer değiştirme hareketinden, renkten, sesten, kokudan ya da tattan farklı olduğu kadar farklıdır. Bu yüzden acı hissinin içimizde, yalnız bedenimizin bazı kısımlarının başka bir cismin değmesiyle yer değiştirmesinden uyandığını açıkça gördüğümüze göre, zihnimizin bazı yer değiştirme hareketlerinden öteki bütün hislerin hâllerine de uğrayabilecek tabiatta olduğu sonucunu çıkarabiliriz.

CXCVIII. Dış nesnelerde, şekillerinden, büyüklüklerinden ve hareketlerinden başka hiçbir şeyi hisle algılamayız.

Ayrıca sinirler arasında, dış hislerin organlarından beyne bazı sinirlerle ötekilerden başka bir şeyin ulaştığına, ya da sinirlerin kendi yer değiştirme hareketinden başka herhangi bir şeyin oraya ulaştığına hükmetmemize izin verecek hiçbir fark bulmuyoruz. Bu yer değiştirme hareketinin yalnız gıdıklanma ya da acı hissini değil, ışık ve ses hissini de verdiğini görüyoruz. Çünkü biri gözünden, darbenin titreşimi ağ tabakaya kadar ulaşacak biçimde vurulursa, tam bu yüzden şimşek gibi parlayan bir ışığın pek çok kıvılcımını görür; bu ışık ise gözünün dışında değildir.

AT8.316

Respondebitur fortasse, scripturam vel loquelam nullos affectus, nullasque rerum a se diversarum imaginationes, immediate in mente excitare, sed tantummodo diversas intellectiones; quarum deinde occasione anima ipsa variarum rerum imagines in se efformat. Quid autem dicetur de sensu doloris et titillationis? Gladius corpori nostro admovetur, illud scindit: ex hoc solo sequitur dolor, qui sane non minus diversus est a gladii, vel corporis quod scinditur, locali motu, quam color, vel sonus, vel odor, vel sapor. Atque ideo, cum clare videamus, doloris sensum in nobis excitari ab eo solo, quod aliquae corporis nostri partes contactu alicujus alterius corporis localiter moveantur, concludere licet, mentem nostram esse talis naturae, ut ab aliquibus etiam motibus localibus, omnium aliorum sensuum affectiones pati possit. [CXCVIII. Nihil a nobis in objectis externis sensu deprehendi, praeter ipsorum figuras, magnitudines et motus.] Praeterea non deprehendimus ullam differentiam inter nervos, ex qua liceat judicare, aliud quid per unos quam per alios, ab organis sensuum externorum ad cerebrum pervenire, vel omnino quicquam eo pervenire, praeter ipsorum nervorum motum localem. Videmusque hunc motum localem, non modo sensum titillationis vel doloris exhibere, sed etiam luminis et sonorum. Nam si quis in oculo percutiatur, ita ut ictus vibratio ad retinam usque perveniat, hoc ipso videbit plurimas scintillas luminis fulgurantis, quod lumen extra ejus oculum non erit.

AT8.317Biri parmağıyla kulağını tıkarsa da, yalnız kulakta kapalı kalan havanın hareketinden gelen titrek bir uğultu duyar.

Son olarak sıcaklığın ve öteki hissedilir keyfiyetlerin, nesnelerde bulundukları ölçüde, hatta salt maddî şeylerin suretlerinin, örneğin ateşin suretinin, bazı cisimlerin yer değiştirme hareketinden doğduğunu ve sonra bunların da başka cisimlerde başka yer değiştirme hareketleri meydana getirdiğini sık sık fark ederiz. Bir cismin parçacıklarının çeşitli büyüklüğünden, şeklinden ve hareketinden başka bir cisimde çeşitli yer değiştirme hareketlerinin nasıl uyandığını çok iyi kavrarız. Ama aynı şeylerden, yani büyüklükten, şekilden ve hareketten, onlardan büsbütün farklı tabiatta başka bir şeyin, örneğin birçoklarının şeylerde bulunduğunu varsaydığı o cevherî suretlerin ve reel keyfiyetlerin nasıl meydana geldiğini hiçbir biçimde anlayamayız; sonra bu keyfiyetlerin ya da suretlerin başka cisimlerde yer değiştirme hareketleri uyandırma kuvvetine nasıl sahip olduğunu da anlayamayız. Durum böyle olduğuna, ruhumuzun tabiatının, onda bütün hisleri uyandırmaya çeşitli yer değiştirme hareketlerinin yeteceği türden olduğunu bildiğimize, bu hareketlerin gerçekten onda çeşitli hisler uyandırdığını deneyle gördüğümüze, ama dış hislerin organlarından beyne bu tür hareketlerden başka bir şeyin geçtiğini bulmadığımıza göre, kesinlikle şu sonuca varmak gerekir: Dış nesnelerde ışık, renk, koku, tat, ses, sıcaklık, soğukluk ve öteki dokunulur keyfiyetler, hatta cevherî suretler adlarıyla gösterdiğimiz şeylerin, bu nesnelerin sinirlerimizi çeşitli biçimlerde hareket ettirebilmesini sağlayan çeşitli düzenlenişlerinden başka bir şey olduğunu da fark etmiyoruz.

AT8.317

Atque si quis aurem suam digito obturet, tremulum quoddam murmur audiet, quod a solo motu aeris in ea inclusi procedet. Denique saepe advertimus calorem, aliasve sensiles qualitates, quatenus sunt in objectis, nec non etiam formas rerum pure materialium, ut, ex. gr., formam ignis, a motu locali quorundam corporum oriri, atque ipsas deinde alios motus locales in aliis corporibus efficere. Et optime comprehendimus quo pacto a varia magnitudine, figura et motu particularum unius corporis, varii motus locales in alio corpore excitentur; nullo autem modo possumus intelligere, quo pacto ab iisdem (magnitudine scilicet, figura et motu) aliquid aliud producatur, omnino diversae ab ipsis naturae, quales sunt illae formae substantiales et qualitates reales, quas in rebus esse multi supponunt; nec etiam quo pacto postea istae qualitates aut formae vim habeant in aliis corporibus motus locales excitandi. Quae cum ita sint, et sciamus eam esse animae nostrae naturam, ut diversi motus locales sufficiant ad omnes sensus in ea excitandos; experiamurque illos reipsa varios sensus in ea excitare, non autem deprehendamus quicquam aliud, praeter ejusmodi motus, a sensuum externorum organis ad cerebrum transire: omnino concludendum est, non etiam a nobis animadverti, ea, quae in objectis externis, luminis, coloris, odoris, saporis, soni, caloris, frigoris et aliarum tactilium qualitatum, vel etiam formarum substantialium, nominibus indigitamus, quicquam aliud esse quam istorum objectorum varias dispositiones, quae efficiunt ut nervos nostros variis modis movere possint.

AT8.318CXCIX. Bu incelemede tabiattaki hiçbir fenomen atlanmamıştır.

Böylece kolay bir sayımla, bu incelemede tabiattaki hiçbir fenomeni atlamadığım sonucuna varılır. Çünkü tabiattaki fenomenler arasında, hisle algılanandan başka hiçbir şey sayılmamalıdır. Oysa her cisimde nasıl olduklarını açıkladığım büyüklük, şekil ve hareket dışında, dışımızda bulunan hiçbir şey hissedilmez; yalnız ışık, renk, koku, tat, ses ve dokunulur keyfiyetler hissedilir. Bunların da nesnelerde büyüklükte, şekilde ve harekette bulunan bazı düzenlenişlerden başka bir şey olmadığı, ya da hiç değilse onlarda başka bir şey olarak algılanmadığı buraya kadar ispat edilmiştir.

CC. Bu incelemede herkesin kabul etmediği hiçbir ilke kullanmadım; bu felsefe yeni değil, son derece eski ve yaygındır.

Şunun da belirtilmesini isterim: Burada maddî şeylerin bütün tabiatını, Aristoteles'in ve bütün çağların bütün öteki filozoflarının kabul etmediği hiçbir ilkeyi bunun için kullanmadan açıklamaya çalıştım; öyle ki bu felsefe yeni değil, hepsinin en eskisi ve en yaygınıdır. Çünkü cisimlerin şekillerini, hareketlerini ve büyüklüklerini göz önüne aldım ve kesin ve gündelik deneylerle doğrulanmış mekanik kanunlarına göre bu cisimlerin karşılıklı çarpışmasından ne çıkması gerektiğini inceledim. Cisimlerin hareket ettiğinden, çeşitli büyüklüklere ve şekillere sahip olduğundan, bunların farklılığına göre hareketlerinin de değiştiğinden ve karşılıklı çarpışmayla daha büyük olanların birçok küçük parçaya bölünüp şekil değiştirdiğinden kim hiç şüphe etmiştir? Bunu yalnız bir hisle değil, birçok hisle, görmeyle, dokunmayla, işitmeyle algılarız; bunu seçik olarak hayal eder ve anlarız da. Renkler, sesler ve öteki şeyler hakkında ise bu söylenemez; çünkü bunlar birçok hisle değil, her biri yalnız tek bir hisle kavranır; imgeleri düşüncemizde hep bulanıktır ve ne olduklarını bilmeyiz.

AT8.318

[CXCIX. Nulla naturae phaenomena in hac tractatione fuisse praetermissa.] Atque ita facili enumeratione colligitur, nulla naturae phaenomena fuisse a me in hac tractatione praetermissa. Nihil enim inter naturae phaenomena est recensendum, nisi quod sensu deprehenditur. Atqui exceptis magnitudine, figura et motu, quae qualia sint in unoquoque corpore explicui, nihil extra nos positum sentitur, nisi lumen, color, odor, sapor, sonus, et tactiles qualitates; quae nihil aliud esse, vel saltem a nobis non deprehendi quicquam aliud esse in objectis, quam dispositiones quasdam in magnitudine, figura et motu consistentes, hactenus est demonstratum. [CC. Nullis me in ea principiis usum esse, quae non ab omnibus recipiantur; hancque Philosophiam non esse novam, sed maxime antiquam et vulgarem.] Sed velim etiam notari, me hic universam rerum materialium naturam ita conatum esse explicare, ut nullo plane principio ad hoc usus sim, quod non ab Aristotele, omnibusque aliis omnium saeculorum Philosophis fuerit admissum: adeo ut haec Philosophia non sit nova, sed omnium maxime antiqua et vulgaris. Nempe figuras et motus et magnitudines corporum consideravi, atque secundum leges Mechanicae, certis et quotidianis experimentis confirmatas, quidnam ex istorum corporum mutuo concursu sequi debeat, examinavi. Quis autem unquam dubitavit, quin corpora moveantur, variasque habeant magnitudines et figuras, pro quarum diversitate ipsorum etiam motus varientur, atque ex mutua collisione, quae majuscula sunt in multa minora dividantur, et figuras mutent? Hoc non uno tantum sensu, sed pluribus, visu, tactu, auditu deprehendimus; hoc etiam distincte imaginamur et intelligimus: quod de reliquis, ut de coloribus, de sonis et caeteris, quae non ope plurium sensuum, sed singulorum duntaxat percipiuntur, dici non potest: semper enim eorum imagines in cogitatione nostra sunt confusae, nec quidnam illa sint scimus.

AT8.319CCI. Cisimlerin hissedilmeyen parçacıkları vardır.

Ama her cisimde hiçbir hisle kavranmayan pek çok parçacığı göz önüne alıyorum; hislerini bilinebilir şeylerin ölçüsü sayanlar belki bunu onaylamaz. Ama yavaş yavaş büyüyen şeylere her saat ne eklendiğini ya da küçülenlerden ne eksildiğini göz önüne alan kim, hiçbir hisle algılayamayacağımız kadar küçük pek çok cisim bulunduğundan şüphe edebilir? Ağaç her gün büyür; ona aynı zamanda bir cismin eklendiği anlaşılmadan, önceki hâlinden büyük hâle geldiği anlaşılamaz. Ama büyüyen ağaca bir günde eklenen o cisimciklerin neler olduğunu kim hiç hisle algılamıştır? Hiç değilse kemiyetin belirsiz olarak bölünebildiğini kabul edenler, onun kısımlarının hiçbir hisle kavranamayacak kadar küçük hâle getirilebileceğini kabul etmek zorundadır.

Pek küçük cisimleri hissedemememize de şaşmamak gerekir. Çünkü his meydana getirmek için nesnelerce hareket ettirilmesi gereken sinirlerimizin kendileri en küçük şeyler değildir; ince ipler gibi kendilerinden daha küçük pek çok parçacıktan oluşmuştur, bu yüzden en küçük cisimlerce hareket ettirilemezler. Aklını kullanan hiç kimsenin de şunu inkâr edeceğini sanmıyorum: Yalnız küçüklükleri yüzünden hisse yakalanmayan küçük cisimciklerde olup bitenler hakkında, büyük cisimlerde olup bittiğini hisle kavradığımız şeylerin örneğine göre hüküm vermek, bunları açıklamak için hissedilen şeylerle hiçbir benzerliği olmayan bilmem ne türden yeni şeyler uydurmaktan çok daha iyidir.

AT8.319

[CCI. Dari particulas corporum insensiles.] At multas in singulis corporibus particulas considero, quae nullo sensu percipiuntur: quod illi fortasse non probant, qui sensus suos pro mensura cognoscibilium sumunt. Quis autem potest dubitare, quin multa corpora sint tam minuta, ut ea nullo sensu deprehendamus? si tantum consideret, quidnam singulis horis adjiciatur iis quae lente augentur, vel quid detrahatur ex iis quae minuuntur. Crescit arbor quotidie, nec potest intelligi majorem illam reddi quam prius fuit, nisi simul intelligatur aliquod corpus ei adjungi. Quis autem unquam sensu deprehendit, quaenam sint illa corpuscula, quae in una die arbori crescenti accesserunt? Atque saltem illi, qui agnoscunt quantitatem esse indefinite divisibilem, fateri debent ejus partes reddi posse tam exiguas, ut nullo sensu percipiantur. Et sane mirum esse non debet, quod valde minuta corpora sentire nequeamus; cum ipsi nostri nervi, qui moveri debent ab objectis ad sensum efficiendum, non sint minutissimi, sed, funiculorum instar, ex multis particulis se minoribus conflati; nec proinde a minutissimis corporibus moveri possint. Nec puto quemquam ratione utentem negaturum, quin longe melius sit, ad exemplum eorum quae in magnis corporibus accidere sensu percipimus, judicare de iis quae accidunt in minutis corpusculis, ob solam suam parvitatem sensum effugientibus, quam ad haec explicanda, novas res nescio quas, nullam cum iis quae sentiuntur similitudinem habentes, excogitare.

AT8.320CCII. Demokritos'un felsefesi bizimkinden, yaygın felsefeden olduğundan daha az farklı değildir.

Demokritos da çeşitli şekillere, büyüklüklere ve hareketlere sahip bazı cisimcikler tasavvur ediyordu; bütün hissedilir cisimler bunların yığılmasından ve karşılıklı çarpışmalarından doğuyordu. Yine de onun felsefe yapma yolu genellikle herkesçe reddedilir. Ama hiç kimse onu, hisse yakalanmayacak kadar küçük olup çeşitli büyüklüklere, şekillere ve hareketlere sahip olduğu söylenen bazı cisimleri göz önüne aldığı için reddetmedi; çünkü az önce gösterildiği gibi, gerçekten pek çok böyle cisim bulunduğundan kimse şüphe edemez. Onun felsefesi şu sebeplerle reddedildi: Önce o cisimcikleri bölünmez sayıyordu; ben de onu bu yüzden reddediyorum. Sonra onların çevresinde boşluk bulunduğunu uyduruyordu; ben ise hiçbir boşluk olamayacağını ispat ediyorum. Üçüncü olarak onlara ağırlık yüklüyordu; ben ise tek başına göz önüne alınan hiçbir cisimde ağırlık bulunmadığını, ağırlığı ancak başka cisimlerin konumuna ve hareketine bağlı olduğu ve onlara göre düşünüldüğü ölçüde anlıyorum. Son olarak tek tek şeylerin yalnız cisimciklerin çarpışmasından nasıl doğduğunu göstermiyordu; bazıları için gösterdiyse de bütün gerekçeleri birbiriyle tutarlı değildi; hiç değilse onun kanaatleri hakkında hafızalara geçmiş olanlardan hüküm verilebildiği kadarıyla. Şimdiye kadar felsefe hakkında yazdıklarımın yeterince tutarlı olup olmadığına ise başkalarının karar vermesini bırakıyorum.

CCIII. Hissedilmeyen parçacıkların şekillerini ve hareketlerini nasıl bilebiliriz.

Ama cisimlerin hissedilmeyen parçacıklarına, sanki onları görmüşüm gibi belirli şekiller, büyüklükler ve hareketler veriyorum, oysa hissedilmediklerini de kabul ediyorum. Bu yüzden belki bazıları, öyleyse onların nasıl olduklarını nereden bildiğimi soracaktır.

AT8.320

[CCII. Democriti Philosophiam non minus differre a nostra, quam a vulgari.] At Democritus etiam corpuscula quaedam imaginabatur, varias figuras, magnitudines et motus habentia, ex quorum coacervatione mutuisque concursibus omnia sensilia corpora exsurgerent; et tamen ejus philosophandi ratio vulgo ab omnibus rejici solet. Verum nemo unquam illam rejecit, propterea quod in ea considerarentur quaedam corpora tam minuta ut sensum effugerent, quae varias magnitudines, figuras et motus habere dicerentur; quia nemo potest dubitare, quin multa revera talia sint, ut modo ostensum est. Sed rejecta est, primo, quia illa corpuscula indivisibilia supponebat, quo nomine etiam ego illam rejicio; deinde, quia vacuum circa ipsa esse fingebat, quod ego nullum dari posse demonstro; tertio, quia gravitatem iisdem tribuebat, quam ego nullam in ullo corpore, cum solum spectatur, sed tantum quatenus ab aliorum corporum situ et motu dependet atque ad illa refertur, intelligo; ac denique, quia non ostendebat, quo pacto res singulae ex solo corpusculorum concursu orirentur, vel si de aliquibus id ostenderet, non omnes ejus rationes inter se cohaerebant: saltem quantum judicare licet ex iis, quae de ipsius opinionibus memoriae prodita sunt. An autem ea quae hactenus de Philosophia scripsi, satis cohaereant, aliis judicandum relinquo. [CCIII. Quomodo figuras et motus particularum insensilium cognoscamus.] At insensilibus corporum particulis determinatas figuras et magnitudines et motus assigno, tanquam si eas vidissem, et tamen fateor esse insensiles; atque ideo quaerent fortasse nonnulli, unde ergo quales sint agnoscam.

AT8.321Onlara şöyle cevap veriyorum: Önce, bilgisi zihinlerimize tabiatça konmuş en yalın ve en bilinen ilkelerden yola çıkarak, yalnız küçüklükleri yüzünden hissedilmeyen cisimlerin büyüklükleri, şekilleri ve konumları arasında başlıca hangi farkların bulunabileceğini ve onların çeşitli çarpışmalarından hangi hissedilir etkilerin çıkacağını genel olarak göz önüne aldım. Sonra hissedilir şeylerde benzer etkiler fark edince, bu şeylerin böyle cisimlerin benzer bir çarpışmasından doğduğunu düşündüm; özellikle onları açıklamanın başka hiçbir yolu düşünülemez göründüğü için. Bunda sanatla yapılmış şeyler de bana az yardım etmedi. Çünkü onlarla tabiî cisimler arasında şundan başka bir fark tanımıyorum: Sanatla yapılmış şeylerin işleyişi çoğunlukla hisle kolayca algılanabilecek kadar büyük aletlerle gerçekleşir; insanların onları yapabilmesi için bu gereklidir. Tabiî etkiler ise hemen her zaman her türlü hisse yakalanmayacak kadar küçük bazı organlara bağlıdır. Gerçekten de mekanikte, kısmı ya da türü olduğu fiziğe de ait olmayan hiçbir gerekçe yoktur. Şu ya da bu çarklardan yapılmış bir saatin saatleri göstermesi, şu ya da bu tohumdan çıkmış bir ağacın böyle meyveler vermesinden daha az tabiî değildir.

Bu yüzden otomatları incelemekte deneyimli olanlar, bir makinenin ne işe yaradığını bilip bazı kısımlarına baktıklarında görmedikleri öteki kısımların nasıl yapılmış olduğunu bunlardan kolayca tahmin ederler. Ben de böyle, tabiî cisimlerin hissedilir etkilerinden ve kısımlarından yola çıkarak onların sebeplerinin ve hissedilmeyen parçacıklarının nasıl olduğunu araştırmaya çalıştım.

AT8.321

Quibus respondeo: me primo quidem, ex simplicissimis et maxime notis principiis, quorum cognitio mentibus nostris a natura indita est, generaliter considerasse, quaenam praecipuae differentiae inter magnitudines et figuras et situs corporum, ob solam exiguitatem suam, insensilium esse possent, et quinam sensiles effectus ex variis eorum concursibus sequerentur. Ac deinde, cum similes aliquos effectus in rebus sensilibus animadverti, eas ex simili talium corporum concursu ortas existimasse; praesertim cum nullus alius ipsas explicandi modus excogitari posse videbatur. Atque ad hoc arte facta non parum me adjuverunt: nullum enim aliud, inter ipsa et corpora naturalia, discrimen agnosco, nisi quod arte factorum operationes, ut plurimum, peraguntur instrumentis adeo magnis, ut sensu facile percipi possint: hoc enim requiritur, ut ab hominibus fabricari queant. Contra autem naturales effectus fere semper dependent ab aliquibus organis adeo minutis, ut omnem sensum effugiant. Et sane nullae sunt in Mechanica rationes, quae non etiam ad Physicam, cujus pars vel species est, pertineant: nec minus naturale est horologio, ex his vel illis rotis composito, ut horas indicet, quam arbori ex hoc vel illo semine ortae, ut tales fructus producat. Quamobrem, ut ii qui in considerandis automatis sunt exercitati, cum alicujus machinae usum sciunt et nonnullas ejus partes aspiciunt, facile ex istis, quo modo aliae quas non vident sint factae, conjiciunt: ita ex sensilibus effectibus et partibus corporum naturalium, quales sint eorum caussae et particulae insensiles, investigare conatus sum.

AT8.322CCIV. Hissedilmeyen şeylerin nasıl olabileceğini açıklamam yeter, belki öyle olmasalar da.

Ama bu yolla bütün tabiî şeylerin nasıl meydana gelmiş olabileceği belki anlaşılsa da, bundan onların gerçekten böyle meydana geldiği sonucu çıkarılmamalıdır. Çünkü aynı usta, saatleri eşit derecede iyi gösteren ve dıştan büsbütün benzer olan, ama içte çarklarının pek farklı bir düzeninden oluşan iki saat yapabilir; aynı şekilde şeylerin en yüce yapıcısının da gördüğümüz bütün o şeyleri birçok farklı yolla meydana getirmiş olabileceğine şüphe yoktur. Bunun doğru olduğunu seve seve kabul ediyorum; yazdıklarım tabiattaki bütün fenomenlere tam olarak karşılık gelecek nitelikteyse, bana düşeni yeterince yapmış sayacağım. Bu, hayatın ihtiyaçları için de yetecektir; çünkü hem tıp hem mekanik hem de fiziğin yardımıyla yetkinleştirilebilecek öteki bütün sanatlar, yalnız hissedilir olan, dolayısıyla tabiattaki fenomenler arasında sayılması gereken şeyleri gaye edinir. Aristoteles'in daha fazlasını yaptığına ya da yapmak istediğine kimse inanmasın diye de belirteyim: Aristoteles'in kendisi Meteoroloji'nin birinci kitabının yedinci bölümünün başında, hisse açık olmayan şeyler hakkında, onların kendi açıkladığı biçimde meydana gelebileceğini göstermekle yeterli gerekçeler ve ispatlar getirdiğini düşündüğünü açıkça söyler.

CCV. Yine de açıkladıklarım hiç değilse ahlâkî olarak kesin görünür.

Yine de burada hakikate bir haksızlık yapılmasın diye şunu göz önüne almak gerekir: Bazı şeyler ahlâkî olarak, yani hayatın ihtiyaçlarına yettiği kadar kesin sayılır, ama Tanrı'nın mutlak kudretine göre düşünülürse kesin değildir. Örneğin biri, Latin harfleriyle ama harfler gerçek değerleriyle kullanılmadan yazılmış bir mektubu okumak ister; mektupta A olan her yerde B, B olan yerde C okunması, böylece her harfin yerine hemen ardından gelen harfin konması gerektiğini tahmin eder ve bu yolla harflerden bazı Latince kelimeler oluştuğunu bulur. Bu kişi, o mektubun gerçek anlamının bu kelimelerde bulunduğundan şüphe etmeyecektir. Gerçi bunu yalnız tahminle bilir ve mektubu yazanın, gerçek harflerin yerine hemen ardından gelenleri değil başka harfleri koymuş ve böylece mektupta başka bir anlam saklamış olması belki mümkündür; ama bunun olması o kadar güçtür ki, inanılır görünmez.

AT8.322

[CCIV. Sufficere, si de insensilibus qualia esse possint explicuerim, etsi forte non talia sint.] At quamvis forte hoc pacto intelligatur, quomodo res omnes naturales fieri potuerint, non tamen ideo concludi debet, ipsas revera sic factas esse. Nam quemadmodum ab eodem artifice duo horologia fieri possunt, quae, quamvis horas aeque bene indicent, et extrinsecus omnino similia sint, intus tamen ex valde dissimili rotularum compage constant: ita non dubium est, quin summus rerum opifex omnia illa, quae videmus, pluribus diversis modis potuerit efficere. Quod equidem verum esse libentissime concedo, satisque a me praestitum esse putabo, si tantum ea quae scripsi talia sint, ut omnibus naturae phaenomenis accurate respondeant. Hocque etiam ad usum vitae sufficiet, quia et Medicina, et Mechanica, et caeterae artes omnes, quae ope Physicae perfici possunt, ea tantum quae sensilia sunt, ac proinde inter naturae phaenomena numeranda, pro fine habent. Et ne quis forte sibi persuadeat, Aristotelem aliquid amplius praestitisse, aut praestare voluisse, ipsemet in primo Meteorologicorum, initio capitis septimi, expresse testatur, de iis quae sensui non sunt manifesta, se putare sufficientes rationes et demonstrationes afferre, si tantum ostendat ea ita fieri posse, ut a se explicantur. [CCV. Ea tamen quae explicui, videri saltem moraliter certa.] Sed tamen, ne qua hic veritati fraus fiat, considerandum est quaedam esse quae habentur certa moraliter, hoc est, quantum sufficit ad usum vitae, quamvis si ad absolutam Dei potentiam referantur, sint incerta. Ut ex. gr., si quis legere velit epistolam, latinis quidem literis, sed non in vera significatione positis, scriptam, et conjiciens, ubicunque in ea est A, legendum esse B, ubi B legendum C, atque ita pro unaquaque litera proxime sequentem esse substituendam, inveniat hoc pacto latina quaedam verba ex iis componi: non dubitabit quin illius epistolae verus sensus in istis verbis contineatur, etsi hoc sola conjectura cognoscat, et fieri forsan possit, ut qui eam scripsit, non literas proxime sequentes, sed aliquas alias loco verarum posuerit, atque sic alium in ea sensum occultaverit: hoc enim tam difficulter potest contingere, ut non credibile videatur.

AT8.323Mıknatıs, ateş ve bütün evrenin yapısı hakkında burada ne kadar çok şeyin birkaç ilkeden çıkarıldığını fark edenler, bu ilkeleri yalnız rastgele ve gerekçesiz olarak benimsediğimi düşünseler bile, belki yine de bunlar yanlış olsaydı bu kadar çok şeyin birbiriyle tutarlı olmasının pek mümkün olamayacağını kabul edeceklerdir.

CCVI. Hatta ahlâkî olarak kesin olmaktan da öte.

Ayrıca tabiî şeylerde bile, mutlak olarak ve ahlâkî olarak kesin olmaktan öte kesin saydığımız bazı şeyler vardır. Bunda şu metafizik temele dayanırız: Tanrı son derece iyidir ve hiç aldatıcı değildir; bu yüzden bize doğruyu yanlıştan ayırmak için verdiği yeti, onu doğru kullandığımız ve onun yardımıyla bir şeyi seçik olarak kavradığımız her seferde yanılamaz. Matematiğin ispatları böyledir; maddî şeylerin var olduğu bilgisi böyledir; onlar hakkında yapılan bütün apaçık akıl yürütmeler de böyledir. İnsan bilgisinin ilk ve en yalın ilkelerinden kesintisiz bir dizi hâlinde nasıl çıkarıldıklarını göz önüne alanlar, belki bizim bu açıklamalarımızı da bunların arasına alacaklardır. Özellikle şunu yeterince anlarlarsa: Hiçbir dış nesneyi, o nesne sinirlerimizde bir yer değiştirme hareketi uyandırmadıkça hissedemeyiz; buradan çok uzaktaki sabit yıldızlar da, kendilerinde ve aradaki bütün gökte de bir hareket olmadıkça böyle bir hareket uyandıramaz. Bunlar kabul edilince öteki bütün şeyler, hiç değilse evren ve Dünya hakkında yazdığım daha genel şeyler, benim açıkladığımdan başka türlü pek anlaşılamaz görünür.

AT8.323

Sed qui advertent quam multa de magnete, de igne, de totius Mundi fabrica, ex paucis quibusdam principiis hic deducta sint, quamvis illa principia tantum casu et sine ratione a me assumpta esse putarent, forte tamen agnoscent, vix potuisse contingere, ut tam multa simul cohaererent, si falsa essent. [CCVI. Imo plusquam moraliter certa.] Praeterea quaedam sunt, etiam in rebus naturalibus, quae absolute ac plusquam moraliter certa existimamus, hoc scilicet innixi Metaphysico fundamento, quod Deus sit summe bonus et minime fallax, atque ideo facultas quam nobis dedit ad verum a falso dijudicandum, quoties ea recte utimur, et quid ejus ope distincte percipimus, errare non possit. Tales sunt Mathematicae demonstrationes; talis est cognitio quod res materiales existant; et talia sunt evidentia omnia ratiocinia, quae de ipsis fiunt. In quorum numerum fortassis etiam haec nostra recipientur ab iis, qui considerabunt, quo pacto ex primis et maxime simplicibus cognitionis humanae principiis, continua serie deducta sint. Praesertim si satis intelligant, nulla nos objecta externa sentire posse, nisi ab iis aliquis motus localis in nervis nostris excitetur; talemque motum excitari non posse a stellis fixis, longissime hinc distantibus, nisi fiat etiam aliquis motus in illis et in toto caelo interjacente: his enim admissis, caetera omnia, saltem generaliora quae de Mundo et Terra scripsi, vix aliter quam a me explicata sunt, intelligi posse videntur.

AT8.324CCVII. Yine de bütün görüşlerimi Kilise'nin otoritesine bırakıyorum.

Yine de yetersizliğimi unutmadan hiçbir şeyi kesin olarak ileri sürmüyorum; bütün bunları hem Katolik Kilisesi'nin otoritesine hem de daha basiretli olanların hükümlerine bırakıyorum. Kimsenin, apaçık ve yenilmez bir aklın kendisini ikna edeceği şeyden başka hiçbir şeye inanmasını istemem.

SON.

AT8.324

[CCVII. Sed me omnia mea Ecclesiae auctoritati submittere.] At nihilominus, memor meae tenuitatis, nihil affirmo: sed haec omnia, tum Ecclesiae Catholicae auctoritati, tum prudentiorum judiciis submitto; nihilque ab ullo credi velim, nisi quod ipsi evidens et invicta ratio persuadebit. FINIS.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…