İçeriğe geç

Kavram

intellectus agens

Etken akıl, duyulur şeylerin hayallerinden küllî suretleri soyutlayarak onları fiilen akledilir kılan akıl gücüdür; karşılığı, bu suretleri alan imkân hâlindeki akıldır.

Yunanca
nous poiētikos (νοῦς ποιητικός)
Latince
intellectus agens
Almanca
tätiger Verstand; wirkender Intellekt
Fransızca
intellect agent
İngilizce
agent intellect; active intellect
Türkçe
etken akıl

Etken akıl, duyulur şeylerin hayallerinden küllî suretleri soyutlayarak onları fiilen akledilir kılan akıl gücüdür; karşılığı, bu suretleri alan imkân hâlindeki akıldır.

Gündelik anlamdan felsefi anlama

"Etken" gündelik dilde bir sonucu meydana getiren şey demektir. Felsefede etken akıl, bilgimizin nasıl meydana geldiği sorusuna verilen bir cevaptır: Dışarıdaki taşlar, ağaçlar, insanlar maddîdir ve tek tektir; akıl ise küllî ve maddesiz olanı kavrar. Öyleyse duyulardan gelen tekil görüntüyü akledilir hâle getiren bir güç gerekir. Aristotelesçi gelenek bu gücü ışığa benzetir: Işık renkleri fiilen görünür kıldığı gibi, etken akıl da hayallerdeki tabiatları fiilen akledilir kılar. Bu suretleri alan, başlangıçta hiçbir şeyi fiilen akletmeyen ama her şeyi akletmeye açık olan güce ise imkân hâlindeki akıl (intellectus possibilis) denir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Antik Aristoteles Ruhta "her şey olan" akıl ile "her şeyi yapan" akıl ayrılır; ikincisi ışık gibidir, ayrık, karışmamış ve edilgen olmayandır Ruh Üzerine III 5
Geç Antik Aphrodisiaslı Aleksandros Etken akıl ilk sebeple, yani Tanrı ile özdeştir Ruh Üzerine
İslam felsefesi Fârâbî, İbn Sînâ Etken akıl (el-akl el-faal) Ay altı âleme suretleri veren ayrık, en alt göksel akıldır İbn Sînâ, Kitâbü'ş-Şifâ, Nefs V
İslam felsefesi İbn Rüşd Hem etken hem imkân hâlindeki akıl bütün insanlar için tektir ve ayrıktır Büyük Şerh, Ruh Üzerine III
Orta Çağ Thomas Aquinas Etken akıl her insan ruhunun bir gücüdür; hayallerden soyutlama yapar; meleklerde ise etken ve imkân hâlindeki akıl ancak eş adlı olarak bulunur, çünkü onlar ilmi tabiatça taşır Teoloji Özeti I, 54, 4; I, 79, 3–5

Dönüşüm: Aristoteles'in kısa ve kapalı bir pasajı, Geç Antik ve İslam şârihlerinde kozmik, ayrık bir akla dönüştü. Thomas Aquinas bu gücü yeniden tek tek insan ruhunun içine yerleştirdi ve bilginin duyulardan soyutlama yoluyla meydana geldiği görüşüne bağladı.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca nous poiētikos (νοῦς ποιητικός) Aristoteles'te bu ad geçmez, şârihlerde yerleşir; poiein "yapmak"tan
Latince intellectus agens agere "etmek, eylemek"; karşılığı intellectus possibilis
Almanca tätiger Verstand, wirkender Intellekt Felsefe tarihi yazımında
Fransızca intellect agent Latinceden
İngilizce agent intellect, active intellect Latinceden

Türkçe karşılığı

Etken akıl. Klasik İslam felsefesi Türkçesinde "faal akıl" yerleşiktir ve özellikle İbn Sînâ'nın ayrık, kozmik aklı için uygundur. "Etken akıl", Thomas Aquinas'ta olduğu gibi ruhun içindeki bir güç söz konusu olduğunda daha şeffaftır ve agens / patiens için kullanılan "etken / edilgen" çiftiyle uyumludur. Intellectus possibilis için "imkân hâlindeki akıl" seçildi; "edilgen akıl" Aristoteles'in ayrı bir terimi olan nous pathētikos'a karışır, "olanaklı akıl" ise anlamı belirsiz bırakır.

Çeviride kullanımı

Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde intellectus agens "etken akıl", intellectus possibilis "imkân hâlindeki akıl" diye çevrildi; illuminare "aydınlatmak", abstractio "soyutlama".

Açtığı problem

  • Etken akıl her insanda ayrı bir güç müdür, yoksa bütün insanlar için tek ve ayrık bir akıl mı?
  • Bilgi duyulardan soyutlanarak mı edinilir, yoksa yukarıdan bir aydınlatmayla mı verilir?
  • Etken aklın ışık benzetmesi Augustinus'un ilahî aydınlatma öğretisiyle nasıl uzlaşır?
  • Ruhun ölümsüzlüğü, aklın bedenden bağımsız bir işleyişi olmasına mı dayanır?

İlgili kavramlar