Kavram
intellectus agens
Etken akıl, duyulur şeylerin hayallerinden küllî suretleri soyutlayarak onları fiilen akledilir kılan akıl gücüdür; karşılığı, bu suretleri alan imkân hâlindeki akıldır.
- Yunanca
- nous poiētikos (νοῦς ποιητικός)
- Latince
- intellectus agens
- Almanca
- tätiger Verstand; wirkender Intellekt
- Fransızca
- intellect agent
- İngilizce
- agent intellect; active intellect
- Türkçe
- etken akıl
Etken akıl, duyulur şeylerin hayallerinden küllî suretleri soyutlayarak onları fiilen akledilir kılan akıl gücüdür; karşılığı, bu suretleri alan imkân hâlindeki akıldır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
"Etken" gündelik dilde bir sonucu meydana getiren şey demektir. Felsefede etken akıl, bilgimizin nasıl meydana geldiği sorusuna verilen bir cevaptır: Dışarıdaki taşlar, ağaçlar, insanlar maddîdir ve tek tektir; akıl ise küllî ve maddesiz olanı kavrar. Öyleyse duyulardan gelen tekil görüntüyü akledilir hâle getiren bir güç gerekir. Aristotelesçi gelenek bu gücü ışığa benzetir: Işık renkleri fiilen görünür kıldığı gibi, etken akıl da hayallerdeki tabiatları fiilen akledilir kılar. Bu suretleri alan, başlangıçta hiçbir şeyi fiilen akletmeyen ama her şeyi akletmeye açık olan güce ise imkân hâlindeki akıl (intellectus possibilis) denir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Antik | Aristoteles | Ruhta "her şey olan" akıl ile "her şeyi yapan" akıl ayrılır; ikincisi ışık gibidir, ayrık, karışmamış ve edilgen olmayandır | Ruh Üzerine III 5 |
| Geç Antik | Aphrodisiaslı Aleksandros | Etken akıl ilk sebeple, yani Tanrı ile özdeştir | Ruh Üzerine |
| İslam felsefesi | Fârâbî, İbn Sînâ | Etken akıl (el-akl el-faal) Ay altı âleme suretleri veren ayrık, en alt göksel akıldır | İbn Sînâ, Kitâbü'ş-Şifâ, Nefs V |
| İslam felsefesi | İbn Rüşd | Hem etken hem imkân hâlindeki akıl bütün insanlar için tektir ve ayrıktır | Büyük Şerh, Ruh Üzerine III |
| Orta Çağ | Thomas Aquinas | Etken akıl her insan ruhunun bir gücüdür; hayallerden soyutlama yapar; meleklerde ise etken ve imkân hâlindeki akıl ancak eş adlı olarak bulunur, çünkü onlar ilmi tabiatça taşır | Teoloji Özeti I, 54, 4; I, 79, 3–5 |
Dönüşüm: Aristoteles'in kısa ve kapalı bir pasajı, Geç Antik ve İslam şârihlerinde kozmik, ayrık bir akla dönüştü. Thomas Aquinas bu gücü yeniden tek tek insan ruhunun içine yerleştirdi ve bilginin duyulardan soyutlama yoluyla meydana geldiği görüşüne bağladı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | nous poiētikos (νοῦς ποιητικός) | Aristoteles'te bu ad geçmez, şârihlerde yerleşir; poiein "yapmak"tan |
| Latince | intellectus agens | agere "etmek, eylemek"; karşılığı intellectus possibilis |
| Almanca | tätiger Verstand, wirkender Intellekt | Felsefe tarihi yazımında |
| Fransızca | intellect agent | Latinceden |
| İngilizce | agent intellect, active intellect | Latinceden |
Türkçe karşılığı
Etken akıl. Klasik İslam felsefesi Türkçesinde "faal akıl" yerleşiktir ve özellikle İbn Sînâ'nın ayrık, kozmik aklı için uygundur. "Etken akıl", Thomas Aquinas'ta olduğu gibi ruhun içindeki bir güç söz konusu olduğunda daha şeffaftır ve agens / patiens için kullanılan "etken / edilgen" çiftiyle uyumludur. Intellectus possibilis için "imkân hâlindeki akıl" seçildi; "edilgen akıl" Aristoteles'in ayrı bir terimi olan nous pathētikos'a karışır, "olanaklı akıl" ise anlamı belirsiz bırakır.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde intellectus agens "etken akıl", intellectus possibilis "imkân hâlindeki akıl" diye çevrildi; illuminare "aydınlatmak", abstractio "soyutlama".
Açtığı problem
- Etken akıl her insanda ayrı bir güç müdür, yoksa bütün insanlar için tek ve ayrık bir akıl mı?
- Bilgi duyulardan soyutlanarak mı edinilir, yoksa yukarıdan bir aydınlatmayla mı verilir?
- Etken aklın ışık benzetmesi Augustinus'un ilahî aydınlatma öğretisiyle nasıl uzlaşır?
- Ruhun ölümsüzlüğü, aklın bedenden bağımsız bir işleyişi olmasına mı dayanır?