Kavram
instinctus
- Latince
- instinctus
- Almanca
- Instinkt
- Fransızca
- instinct
- İngilizce
- instinct
- Türkçe
- içgüdü
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde hayvanın öğrenmeden, düşünmeden yaptığı davranış. Hegel Felsefî Bilimler Ansiklopedisi'nde (§ 360–361, hayvansal organizma, özümleme) içgüdüyü şöyle belirler: İhtiyaç belirli bir eksikliktir; dürtü bu eksikliği aşma etkinliğidir; içerik etkinlikte korunduğu için amaçtır; dürtü canlıda bulunduğu hâliyle içgüdüdür. İçgüdüyü kavramanın güçlüğü, amacın yalnızca dışsal ve bilinçli tasavvur edilmesinden doğar. Hegel bu noktada Aristoteles'in canlıyı amaca göre etki eden olarak görmesini ve Kant'ın iç amaca uygunluk kavramını anar.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | tabiatta amaca göre etki (hou heneka); örümcek, kırlangıç örnekleri | Fizik II 8 |
| 13. yy | Thomas Aquinas | aestimativa naturalis, hayvanın tabiî değerlendirme gücü | Summa theologiae I q. 78 |
| 1790 | Kant | iç amaca uygunluk: canlı kendi kendisinin amacıdır | Yargı Gücünün Eleştirisi § 64–66 |
| 1830 | Hegel | bilinçsiz tarzda etki eden amaç etkinliği | Felsefî Bilimler Ansiklopedisi § 360–361 |
Dönüşüm: Kör bir tabiat zorlamasından, bilinç olmadan işleyen iç amaca.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | — | Yerleşik bir terim karşılığı yoktur; Stoacıların hayvanlara yüklediği hormē "atılım, dürtü" ve oikeiōsis "kendine ait kılma" akrabadır. |
| Latince | instinctus | instinguere "dürtmek, kışkırtmak" fiilinden; klasik Latincede "ilham, dürtü"; skolastikte instinctus naturae "tabiat dürtüsü". |
| Almanca / Fransızca | Instinkt; instinct | Hegel'de Trieb (dürtü) genel etkinliktir; Instinkt dürtünün yalnızca canlıda bulunduğu hâlidir. |
| İngilizce | instinct |
Türkçe karşılığı
içgüdü. Yerleşik karşılık. Trieb "dürtü" ondan ayrı tutulur.
"İçgüdü" kelimesi kör, mekanik bir zorlamayı çağrıştırır. Hegel ise içgüdüyü tam tersine bir amaç etkinliği olarak tanımlar: "bilinçsiz tarzda etki eden amaç etkinliği". Kelime aynı kalır, ama Hegel'de içgüdü amaçsızlığın değil, iç amacın adıdır.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Hegel, Ansiklopedi, Tabiat Felsefesi, C. Hayvansal Organizma, b. Özümleme, § 360) açılmış nottur. Nietzsche'deki instinctus gregis "sürü içgüdüsü" ayrı nottur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: içgüdüdür, içgüdüsü
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.