İçeriğe geç

Kavram

causalitas

Yunanca
αἰτία (aitia) "sebep, sorumluluk"
Latince
causalitas
Almanca
Kausalität; Kausalitätsverhältniß
Fransızca
causalité
İngilizce
causality
Türkçe
nedensellik

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte nedensellik, bir olayın başka bir olaya yol açmasıdır. Aristoteles sebepleri dörde ayırır; skolastikte causalitas sebebin etkiye geçen etkinliğidir. Hume nedenselliği alışkanlığa dayanan bir zihin bağlantısına indirger; Kant onu anlama yetisinin bir kategorisi, deneyimin şartı yapar. Hegel (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, 3. Kısım, 3. Bölüm B) nedenselliği cevherlik ilişkisinin hakikati olarak türetir: Kendi için var olan cevher sebeptir, konmuş olan ise etkidir. Biçimsel nedensellikten belirli nedenselliğe, oradan etki ve karşı etkiye geçilir; nedensellik sonunda karşılıklı etkide aşılır ve kavrama geçer.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles dört sebep: madde, suret, hareket ettiren, gaye Fizik II 3
1739 Hume sebep ve etki: alışkanlıktan doğan zorunlu bağlantı tasavvuru İnsan Doğası Üzerine İnceleme I 3
1781 Kant ilişki kategorisi: sebep ve etki Saf Aklın Eleştirisi, İkinci Analoji
1813 Hegel cevherin kendini etki olarak koyması; karşılıklı etkiye geçiş Mantık Bilimi II. Kitap, 3. Kısım, 3. Bölüm

Dönüşüm: Aristoteles'te varlığın açıklama yolları olan sebepler, Hume'da alışkanlığa, Kant'ta bir kategoriye, Hegel'de ise cevherin kendi gücünü tezahür ettirmesine ve sonunda kavramın hürriyetine geçişe dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca αἰτία Aristoteles'te dört sebep öğretisinin terimi; ayrı bir "nedensellik" soyut adı yoktur.
Latince causalitas causa "sebep"ten skolastik soyut ad; sebebin sebep olma niteliği.
Almanca / Fransızca Kausalität; causalité Hegel'de Kausalitäts-Verhältniß "nedensellik ilişkisi"; Wechselwirkung "karşılıklı etki" ayrıdır.
İngilizce causality

Türkçe karşılığı

nedensellik. Felsefe dilinde yerleşmiş karşılık. Tek tek Ursache her yerde çekirdek terimle "sebep" (causa), Wirkung "etki", wirken "etki göstermek" diye verilir; "sebeplilik" kullanılmaz.

Hegel'de nedensellik, iki ayrı şey arasındaki dış bağ değil, cevherin kendi gücünü koyma biçimidir: sebep ancak etkisinde gerçektir, etki sebebin içermediği hiçbir şey içermez. "Nedensellik" kelimesi bu yüzden burada deneysel düzenlilik (Hume) anlamında değil, cevherin kendini belirlemesi anlamında okunmalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Çeviri sırasında (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, Mutlak İlişki) açılmış nottur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: nedensellik

Metinlerde işaretlendiği yerler

2 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.