Kavram
causalitas
- Yunanca
- αἰτία (aitia) "sebep, sorumluluk"
- Latince
- causalitas
- Almanca
- Kausalität; Kausalitätsverhältniß
- Fransızca
- causalité
- İngilizce
- causality
- Türkçe
- nedensellik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte nedensellik, bir olayın başka bir olaya yol açmasıdır. Aristoteles sebepleri dörde ayırır; skolastikte causalitas sebebin etkiye geçen etkinliğidir. Hume nedenselliği alışkanlığa dayanan bir zihin bağlantısına indirger; Kant onu anlama yetisinin bir kategorisi, deneyimin şartı yapar. Hegel (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, 3. Kısım, 3. Bölüm B) nedenselliği cevherlik ilişkisinin hakikati olarak türetir: Kendi için var olan cevher sebeptir, konmuş olan ise etkidir. Biçimsel nedensellikten belirli nedenselliğe, oradan etki ve karşı etkiye geçilir; nedensellik sonunda karşılıklı etkide aşılır ve kavrama geçer.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | dört sebep: madde, suret, hareket ettiren, gaye | Fizik II 3 |
| 1739 | Hume | sebep ve etki: alışkanlıktan doğan zorunlu bağlantı tasavvuru | İnsan Doğası Üzerine İnceleme I 3 |
| 1781 | Kant | ilişki kategorisi: sebep ve etki | Saf Aklın Eleştirisi, İkinci Analoji |
| 1813 | Hegel | cevherin kendini etki olarak koyması; karşılıklı etkiye geçiş | Mantık Bilimi II. Kitap, 3. Kısım, 3. Bölüm |
Dönüşüm: Aristoteles'te varlığın açıklama yolları olan sebepler, Hume'da alışkanlığa, Kant'ta bir kategoriye, Hegel'de ise cevherin kendi gücünü tezahür ettirmesine ve sonunda kavramın hürriyetine geçişe dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | αἰτία | Aristoteles'te dört sebep öğretisinin terimi; ayrı bir "nedensellik" soyut adı yoktur. |
| Latince | causalitas | causa "sebep"ten skolastik soyut ad; sebebin sebep olma niteliği. |
| Almanca / Fransızca | Kausalität; causalité | Hegel'de Kausalitäts-Verhältniß "nedensellik ilişkisi"; Wechselwirkung "karşılıklı etki" ayrıdır. |
| İngilizce | causality |
Türkçe karşılığı
nedensellik. Felsefe dilinde yerleşmiş karşılık. Tek tek Ursache her yerde çekirdek terimle "sebep" (causa), Wirkung "etki", wirken "etki göstermek" diye verilir; "sebeplilik" kullanılmaz.
Hegel'de nedensellik, iki ayrı şey arasındaki dış bağ değil, cevherin kendi gücünü koyma biçimidir: sebep ancak etkisinde gerçektir, etki sebebin içermediği hiçbir şey içermez. "Nedensellik" kelimesi bu yüzden burada deneysel düzenlilik (Hume) anlamında değil, cevherin kendini belirlemesi anlamında okunmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, Mutlak İlişki) açılmış nottur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: nedensellik
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.