Kavram
aeternitas mundi
Evrenin bir zaman başlangıcı olmadan, ezelden beri var olduğu görüşü ve bu görüşün yaratılışla bağdaşıp bağdaşmadığı meselesi.
- Yunanca
- aidiotēs tou kosmou (ἀϊδιότης τοῦ κόσμου)
- Latince
- aeternitas mundi
- Almanca
- Ewigkeit der Welt
- Fransızca
- éternité du monde
- İngilizce
- eternity of the world
- Türkçe
- evrenin ezelîliği
Evrenin bir zaman başlangıcı olmadan, ezelden beri var olduğu görüşü ve bu görüşün yaratılışla bağdaşıp bağdaşmadığı meselesi.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde "dünya hep vardı" demek, kimsenin onun başlangıcını hatırlamadığını söylemekten öte bir şey değildir. Felsefede ise soru iki katmanlıdır. Birincisi kozmolojiktir: Hareket, zaman ve madde bir ilk andan mı başlar, yoksa her andan önce başka bir an mı vardır? İkincisi metafiziktir: Evrenin bir sebebe bağlı olması, yani yaratılmış olması, onun zaman içinde başlamış olmasını gerektirir mi? Orta Çağ tartışmasında bu iki soru birbirinden ayrılmış; bağımlılık bakımından yaratılmışlık ile süre bakımından başlangıç ayrı ayrı ele alınmıştır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Antik Çağ | Aristoteles | Hareket ve zaman başlangıçsızdır; ilk hareket ettiren ezelden beri hareket ettirir, gök oluşmamış ve bozulmazdır. | Fizik VIII; Gök Üzerine I |
| Geç Antik Çağ | Proklos / İoannes Philoponos | Proklos evrenin ezelîliğini on sekiz kanıtla savunur; Philoponos ona karşı evrenin başlangıcının kanıtlanabileceğini ileri sürer. | Philoponos, Evrenin Ezelîliği Üzerine Proklos'a Karşı |
| İslam felsefesi | İbn Sînâ / Gazzâlî / İbn Rüşd | İbn Sînâ evreni zorunlu varlıktan ezelden beri taşan, zamanca değil zatça sonra gelen bir sonuç olarak görür; Gazzâlî âlemin kıdemi görüşünü filozofların başlıca yanılgılarından sayar; İbn Rüşd Aristotelesçi görüşü savunur. | Gazzâlî, Tehâfütü'l-Felâsife; İbn Rüşd, Tehâfütü't-Tehâfüt |
| Yahudi felsefesi | Musa İbn Meymun | Ne evrenin ezelîliği ne de başlangıcı ispat edilebilir; başlangıç vahiyle kabul edilir. | Delâletü'l-Hâirîn II |
| Skolastik | Bonaventura | Ezelden beri yaratılmış bir evren çelişkilidir; evrenin başlangıcı akılla kanıtlanabilir. | Sentenzler Şerhi II |
| Skolastik | Thomas Aquinas | Evrenin başlangıcı akılla ispat edilemez, yalnız imanla bilinir; ezelden beri yaratılmış bir evren çelişkili değildir. Aristoteles'in gerekçeleri yalnızca belli bir bakımdan ispat edicidir. | Teoloji Özeti I, 46; Evrenin Ezelîliği Üzerine |
| Yeni Çağ | Kant | "Evrenin zamanda bir başlangıcı vardır" ile "yoktur" önermelerinin her ikisi de kanıtlanabilir görünür; bu çatışma aklın kendi sınırını aşmasından doğar. | Saf Aklın Eleştirisi, birinci antinomi |
Dönüşüm: Aristoteles'te tabiat felsefesinin bir sonucu olan ezelîlik, tek tanrılı dinlerde yaratılış inancıyla çatışan bir iddiaya dönüştü. Orta Çağ'da tartışma, yaratılmış olmak ile başlamış olmak arasındaki ayrıma kaydı; Kant'ta ise mesele evrenin kendisi hakkında değil, aklın evren bütünü hakkında hüküm verme yetkisi hakkında bir soruya dönüştü.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀϊδιότης τοῦ κόσμου (aidiotēs tou kosmou) | aidios "her zaman var olan"; Proklos ve Philoponos tartışmasının terimi. |
| Latince | aeternitas mundi | Skolastik tartışmanın ve 1270 sonrası De aeternitate mundi risalelerinin adı. |
| Almanca | Ewigkeit der Welt | Kant'ın antinomi tartışmasında Anfang der Welt in der Zeit karşıtıyla birlikte. |
| Fransızca | éternité du monde | Felsefe tarihi literatüründe yerleşik karşılık. |
| İngilizce | eternity of the world | Felsefe tarihi literatüründe yerleşik karşılık. |
Türkçe karşılığı
Evrenin ezelîliği. Kelâm ve İslam felsefesi geleneğinde mesele "âlemin kıdemi" ya da "âlemin ezelîliği" adıyla tartışılır; bu karşılıklar tarihî bağlamı korur, ama "kıdem" bugünkü okura başka bir anlam çağrıştırır. "Ebedîlik" kullanılmaz; çünkü aeternitas Tanrı'nın başlangıçsız ve sonsuz, bütünüyle bir arada olan süresini anlatır ve bu tartışmada evrenin başlangıçsızlığından ayrılması gerekir. "Ezelî" yalnız başlangıçsızlığı söylediği için meselenin tam karşılığıdır. Mundus için de "evren" kullanılır.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde (I, 46) ab aeterno "ezelden beri", aeternitas mundi "evrenin ezelîliği", mundum incoepisse "evrenin başlamış olması" diye çevrilir. Tanrı'nın aeternitas'ı "ebediyet" olarak kalır; Thomas'ın da belirttiği gibi Tanrı'nın evrenden önceliği zamanın değil ebediyetin önceliğidir.
Açtığı problem
- Yaratılmış olmak, zamanda başlamış olmayı gerektirir mi, yoksa yalnızca varlık bakımından bir sebebe bağlı olmayı mı?
- Ezelden beri var olan bir etkenin iradesi, ezelî olmayan bir sonuç doğurabilir mi; doğurursa bu gecikme neyle açıklanır?
- Geçmişte sonsuz sayıda günün geçmiş olması tutarlı mıdır?
- Akıl evren bütününün başlangıcı hakkında ispat yoluyla hüküm verebilir mi, yoksa bu soru imanın ya da aklın sınırının konusu mudur?