Kavram
Admiratio
- Yunanca
- θαυμάζειν (thaumazein), θαῦμα (thauma)
- Latince
- admiratio
- Almanca
- Verwunderung, Bewunderung
- Fransızca
- admiration, estonnement
- İngilizce
- wonder
- Türkçe
- hayret; hayran olmak, hayretle karşılamak
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde şaşkınlık ve beğeni. Descartes'ta ruhun, nadir ve olağanüstü görünen nesneleri dikkatle düşünmeye yönelten ani şaşırmasıdır (md. 70). Altı ilkel tutkunun ilki ve tek zıddı olmayanıdır, çünkü nesnenin bize uygun olup olmadığını bilmeden önce doğar (md. 53). Kalpte ve kanda değişiklik getirmez, yalnız beyinde olur (md. 71); öğrenmeye yarar (md. 75), ama aşırısı (şaşkınlık) aklı kullanmayı engeller (md. 73, 76).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Felsefenin başlangıcı olan hayret | Theaitetos 155d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Bilmeyen insanın hayreti, felsefe yapmanın sebebi | Metafizik I 2, 982b |
| 1649 | Descartes | İlk ve zıtsız tutku; iyiden ve kötüden önce, yeni ve olağanüstü olana yönelir | Ruhun Tutkuları md. 53, 70–78 |
| 1677 | Spinoza | admiratio bir duygulanım değil, zihnin bir tasavvura takılıp kalmasıdır | Ethica III, Duygulanımların Tarifleri 4 |
Dönüşüm: Antik felsefede bilginin kaynağı olan hayret, Descartes'ta bir beden-ruh tutkusuna dönüşür ve yararı ile aşırılığı ölçülür; Spinoza'da artık bir duygulanım bile sayılmaz.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | θαυμάζειν (thaumazein) | Platon (Theaitetos 155d) ve Aristoteles (Metafizik I 2): felsefe hayretle başlar. |
| Latince | admiratio | ad-mirari "bir şeye şaşarak bakmak"; Descartes'ın Latince mektuplarında da bu kelime. |
| Almanca / Fransızca | Verwunderung / admiration | |
| İngilizce | wonder |
Türkçe karşılığı
hayret. Descartes'ta admiration bugünkü Fransızcadaki "hayranlık" değil, yeni ve beklenmedik olanla karşılaşınca duyulan "hayret"tir. "Hayranlık" övgü ve beğeni ima eder; Descartes'ın tutkusu ise iyi ya da kötü yargısından öncedir. Estonnement "şaşkınlık" hayretin aşırısıdır (md. 73) ve ayrıca bağlanmaz. Fiil admirer bağlama göre "hayretle karşılamak, hayret etmek".
"Hayranlık" seçilirse Descartes'ın ilk tutkusu bir değer biçme olur ve "zıddı yoktur" (md. 53) iddiası anlaşılmaz hâle gelir. "Hayret" ise tutkunun bilgiye yönelik, iyi ile kötüden bağımsız niteliğini korur.
Atıf ve kaynak notu
Platon, Aristoteles ve Spinoza atıfları metinle karşılaştırılmadan verilmiştir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hayranlık, hayret
Metinlerde işaretlendiği yerler
3 yer · 3 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.