II. Kitap
2.1Ennius'ta Neoptolemos felsefe yapması gerektiğini, ama azıcık yapması gerektiğini söyler; çünkü büsbütün felsefeye kendini vermek hoşuna gitmez. Ben ise, Brutus, felsefe yapmam gerektiğini düşünüyorum —hele bir işle meşgul değilken bundan daha iyi ne yapabilirim?—, ama onun gibi azıcık değil. Çünkü felsefede çoğunu ya da hepsini bilmeyen birinin azını bilmesi zordur: Az şey ancak çok şeyin içinden seçilebilir; az şeyi kavrayan da geri kalanını aynı istekle izlemekten geri durmaz.
Neoptolemus quidem apud Ennium philosophari sibi ait necesse esse, sed paucis; nam omnino haud placere: ego autem, Brute, necesse mihi quidem esse arbitror philosophari—nam quid possum, praesertim nihil agens, agere melius?—sed non paucis, ut ille. difficile est enim in philosophia pauca esse ei nota, cui non sint aut pleraque aut omnia. nam nec pauca nisi e multis eligi possunt nec, qui pauca perceperit, non idem reliqua eodem studio persequetur.
2.2Yine de meşgul, hele Neoptolemos'unki gibi askerlikle geçen bir hayatta bu azıcık şeyler bile çoğu zaman çok işe yarar ve meyve verir. Bu meyveler, bütün felsefeden toplanabilecekler kadar büyük olmasa da, zaman zaman bizi bir ölçüde arzudan, kederden ya da korkudan kurtaracak cinstendir. Nitekim geçenlerde Tusculum'da yaptığım tartışma ölümü küçümsemeyi epeyce sağlamış gibiydi; bu ise ruhu korkudan kurtarmakta az şey değildir. Çünkü kaçınılmaz olandan korkan kişi hiçbir şekilde huzurlu bir gönülle yaşayamaz. Ama ölümden yalnızca ölmek zorunlu olduğu için değil, ölümde dehşet verici hiçbir şey bulunmadığı için de korkmayan kişi, mutlu hayat için kendine büyük bir dayanak edinmiştir.
sed tamen in vita occupata atque, ut Neoptolemi tum erat, militari pauca ipsa multum saepe prosunt et ferunt fructus, si non tantos quanti ex universa philosophia percipi possunt, tamen eos quibus aliqua ex parte interdum aut cupiditate aut aegritudine aut metu liberemur. velut ex ea disputatione, quae mihi nuper habita est in Tusculano, magna videbatur mortis effecta contemptio, quae non minimum valet ad animum metu liberandum. nam qui id quod vitari non potest metuit, is vivere animo quieto nullo modo potest; sed qui non modo quia necesse est mori, verum etiam quia nihil habet mors quod sit horrendum, mortem non timet, magnum is sibi praesidium ad beatam vitam comparavit.
2.3Gerçi birçok kişinin hevesle buna karşı konuşacağını bilmiyor değiliz; bundan, hiç yazmamaktan başka bir yolla kaçınamazdık. Halkın beğenisiyle onaylanmasını istediğim konuşmalarımda bile durum şuydu —ki bu, halka hitap eden bir yetenektir ve belagatin sonucu dinleyenlerin onayıdır—: Kendi taklit edebileceklerine güvendikleri şeyden başkasını övmeyen, iyi konuşmanın sınırını kendi umabildikleri yere koyan, düşünce ve kelime bolluğu altında ezildiklerinde de bolluk ve zenginliğe kuruluğu ve açlığı tercih ettiklerini söyleyen kimseler çıkıyordu. "Attikacılar" denen tür de buradan doğdu; oysa onu izlediklerini söyleyenler bu türü tanımıyorlardı bile. Bunlar da artık neredeyse forumun kendisi tarafından alaya alınarak sustular.
Quamquam non sumus ignari multos studiose contra esse dicturos; quod vitare nullo modo potuimus, nisi nihil omnino scriberemus. etenim si orationes, quas nos multitudinis iudicio probari volebamus (popularis est enim illa facultas, et effectus eloquentiae est audientium adprobatio)—sed si reperiebantur non nulli, qui nihil laudarent nisi quod se imitari posse confiderent, quemque sperandi sibi, eundem bene dicendi finem proponerent, et cum obruerentur copia sententiarum atque verborum, ieiunitatem et famem se malle quam ubertatem et copiam dicerent, unde erat exortum genus Atticorum is ipsis, qui id sequi se profitebantur, ignotum, qui iam conticuerunt paene ab ipso foro inrisi:
2.4O hâlde, eskiden yardımcı olarak yararlandığımız halktan şimdi hiç yararlanamayacağımızı gördüğümüzde ne olacağını sanıyoruz? Felsefe az sayıda yargıçla yetinir; kalabalıktan bilerek kaçar ve kalabalık da ondan şüphelenir, onu sevmez. Öyle ki biri felsefenin bütününü yerden yere vurmak isterse bunu halkın desteğiyle yapabilir; en çok bağlı olduğumuz okula saldırmaya kalkarsa da öteki filozofların okullarından büyük yardım bulabilir. Biz felsefenin bütününe saldıranlara Hortensius'ta cevap verdik; Akademia adına söylenmesi gerekenleri de dört kitaplık Academica'da yeterince özenle açıkladığımızı düşünüyoruz. Yine de bize karşı yazılmasını istememek şöyle dursun, bunu en çok arzu ediyoruz. Yunanistan'ın kendisinde de felsefe, en bilgili kimselerin tartışmaları ve anlaşmazlıklarıyla canlı kalmasaydı, hiçbir zaman bu kadar itibar görmezdi.
quid futurum putamus, cum adiutore populo, quo utebamur antea, nunc minime nos uti posse videamus? est enim philosophia paucis contenta iudicibus, multitudinem consulto ipsa fugiens eique ipsi et suspecta et invisa, ut, vel si quis universam velit vituperare, secundo id populo facere possit, vel si in eam quam nos maxime sequimur conetur invadere, magna habere possit auxilia e reliquorum philosophorum disciplinis. Nos autem universae philosophiae vituperatoribus respondimus in Hortensio, pro Academia autem quae dicenda essent, satis accurate in Academicis quattuor libris explicata arbitramur; sed tamen tantum abest ut scribi contra nos nolimus, ut id etiam maxime optemus. in ipsa enim Graecia philosophia tanto in honore numquam fuisset, nisi doctissimorum contentionibus dissensionibusque viguisset.
2.5Bu yüzden, bunu yapabilecek herkese, bu alandaki şanı da artık güçten düşmekte olan Yunanistan'ın elinden alıp bu şehre taşımalarını öğütlüyorum; nitekim atalarımız arzu edilmeye değer öteki her şeyi gayretleri ve çalışkanlıklarıyla buraya taşımışlardı. Hatip şanı alçak bir başlangıçtan yola çıkıp öyle bir doruğa ulaştı ki, artık, tabiatın hemen her şeyde getirdiği gibi, yaşlanıyor ve kısa zamanda yok olacakmış gibi görünüyor. Felsefe ise Latince yazında ancak bu dönemden itibaren doğuyor. Ona yardım edelim; kendimizin de eleştirilip çürütülmesine katlanalım. Belli ve önceden saptanmış görüşlere adeta satılmış ve adanmış, öyle bir zorunlulukla bağlanmış olanlar buna kötü gözle bakarlar; çünkü tutarlı görünmek için normalde onaylamadıkları şeyleri bile savunmak zorunda kalırlar. Biz ise muhtemel olanı izleriz ve gerçeğe benzer görünenin ötesine geçemeyiz; bu yüzden hem inat etmeden çürütmeye hem de öfkelenmeden çürütülmeye hazırız.
Quam ob rem hortor omnis, qui facere id possunt, ut huius quoque generis laudem iam languenti Graeciae eripiant et transferant in hanc urbem, sicut reliquas omnis, quae quidem erant expetendae, studio atque industria sua maiores nostri transtulerunt. atque oratorum quidem laus ita ducta ab humili venit ad summum, ut iam, quod natura fert in omnibus fere rebus, senescat brevique tempore ad nihilum ventura videatur, philosophia nascatur Latinis quidem litteris ex his temporibus, eamque nos adiuvemus nosque ipsos redargui refellique patiamur. quod i ferunt animo iniquo, qui certis quibusdam destinatisque sententiis quasi addicti et consecrati sunt eaque necessitate constricti, ut etiam, quae non probare soleant, ea cogantur constantiae causa defendere: nos, qui sequimur probabilia nec ultra id quod veri simile occurrit progredi possumus, et refellere sine pertinacia et refelli sine iracundia parati sumus.
2.6Bu uğraşlar bizimkilere aktarılırsa Yunan kütüphanelerine bile ihtiyaç duymayacağız. O kütüphanelerde sonsuz sayıda kitap vardır, çünkü yazan da çoktur; aynı şeyleri birçokları söyler ve kitapları böylece her şeyle doldurmuşlardır. Bu uğraşlara daha çok kişi akın ederse bizimkilerin de başına bu gelecektir. Ama elimizden gelirse, özgür insana yaraşır bir eğitim almış olup felsefeyi tartışma inceliğiyle birlikte yöntemli ve düzenli biçimde yapanları harekete geçirelim.
Quodsi haec studia traducta erunt ad nostros, ne bibliothecis quidem Graecis egebimus, in quibus multitudo infinita librorum propter eorum est multitudinem, qui scripserunt. eadem enim dicuntur a multis, ex quo libris omnia referserunt. quod accidet etiam nostris, si ad haec studia plures confluxerint. sed eos, si possumus, excitemus, qui liberaliter eruditi adhibita etiam disserendi elegantia ratione et via philosophantur.
2.7Çünkü kendilerine filozof denmesini isteyen bir takım insanlar vardır; Latince yazılmış epeyce kitapları olduğu söylenir. Onları küçümsemiyorum, zira hiç okumadım. Ama bu kitapları yazanların kendileri ne açık, ne düzenli, ne zarif, ne de süslü yazdıklarını söylediklerine göre, hiçbir zevk vermeyen bir okumayı bir yana bırakıyorum. O okuldan gelenlerin ne söylediklerini ve ne düşündüklerini azıcık eğitimli olan herkes bilir. Bu yüzden, nasıl söyleyeceklerine kendileri bile kafa yormadıklarına göre, aynı görüşü paylaşanlardan başka kimin onları niçin okuması gerektiğini anlamıyorum.
est enim quoddam genus eorum qui se philosophos appellari volunt, quorum dicuntur esse Latini sane multi libri; quos non contemno equidem, quippe quos numquam legerim; sed quia profitentur ipsi illi, qui eos scribunt, se neque distincte neque distribute neque eleganter neque ornate scribere, lectionem sine ulla delectatione neglego. quid enim dicant et quid sentiant i qui sunt ab ea disciplina, nemo ne mediocriter quidem doctus ignorat. quam ob rem, quoniam quem ad modum dicant ipsi non laborant, cur legendi sint nisi ipsi inter se qui idem sentiunt, non intellego.
2.8Platon'u, öteki Sokratesçileri ve onlardan türeyenleri, bu görüşleri onaylamayan ya da onlara pek bağlı olmayanlar dahil herkes okur. Epikuros'u ve Metrodoros'u ise neredeyse kendi taraftarlarından başka kimse eline almaz. İşte bu Latin yazarları da yalnızca o görüşlerin doğru olduğunu düşünenler okur. Bana göre ise yazıya geçirilen her şeyin bütün eğitimli kimselere okunmaya değer olacak biçimde yazılması yakışır; bunu kendimiz pek başaramasak bile, bu yüzden böyle yapılması gerektiğini daha az düşünmüyoruz.
nam, ut Platonem reliquosque Socraticos et deinceps eos, qui ab his profecti sunt, legunt omnes, etiam qui illa aut non adprobant aut non studiosissime consectantur, Epicurum autem et Metrodorum non fere praeter suos quisquam in manus sumit, sic hos Latinos i soli legunt, qui illa recte dici putant. nobis autem videtur, quicquid litteris mandetur, id commendari omnium eruditorum lectioni decere; nec, si id ipsi minus consequi possumus, idcirco minus id ita faciendum esse sentimus.
2.9Bu yüzden Peripatetiklerin ve Akademia'nın her konuyu iki karşıt yönden tartışma alışkanlığı hep hoşuma gitmiştir. Yalnızca, her konuda gerçeğe benzer olanın başka türlü bulunamayacağı için değil, bunun konuşma için en büyük alıştırma olduğu için de. Bu yolu ilk kullanan Aristoteles'tir, sonra onu izleyenler. Bizim zamanımızda ise sık sık dinlediğim Philon, bir vakit retorik hocalarının kurallarını, başka bir vakit de filozofların öğretilerini anlatmayı âdet edindi. Dostlarım beni bu alışkanlığa yönelttiler; Tusculum'da bana tanınan zamanı da bununla geçirdim. Böylece bir gün önce yaptığımız gibi öğleden önce konuşma alıştırmasıyla uğraştıktan sonra öğleden sonra Akademia'ya indik. Orada yapılan tartışmayı anlatı biçiminde değil, konuşulduğu ve tartışıldığı gibi, hemen hemen aynı kelimelerle aktarıyorum.
Gezinirken aramızda başlayan konuşma işte şöyle bir girişle açıldı:
Itaque mihi semper Peripateticorum Academiaeque consuetudo de omnibus rebus in contrarias partis disserendi non ob eam causam solum placuit, quod aliter non posset, quid in quaque re veri simile esset, inveniri, sed etiam quod esset ea maxuma dicendi exercitatio. qua princeps usus est Aristoteles, deinde eum qui secuti sunt. nostra autem memoria Philo, quem nos frequenter audivimus, instituit alio tempore rhetorum praecepta tradere, alio philosophorum: ad quam nos consuetudinem a familiaribus nostris adducti in Tusculano, quod datum est temporis nobis, in eo consumpsimus. itaque cum ante meridiem dictioni operam dedissemus, sicut pridie feceramus, post meridiem in Academiam descendimus. in qua disputationem habitam non quasi narrantes exponimus, sed eisdem fere verbis, ut actum disputatumque est. Est igitur ambulantibus ad hunc modum sermo ille nobis institutus et a tali quodam ductus exordio:
2.10Dinleyici: Dünkü tartışmandan ne kadar zevk aldığımı, daha doğrusu ne kadar yarar gördüğümü anlatamam. Hayata hiçbir zaman aşırı düşkün olmadığımı bilsem de, bu ışığın bir gün sona ereceğini ve hayatın bütün nimetlerini yitireceğimi düşündükçe zaman zaman içime bir korku ve acı düşüyordu. İnan bana, bu türden bir sıkıntıdan öyle kurtuldum ki artık hiçbir şeyi bu kadar az önemsemiyorum.
Cicero: Buna hiç şaşmamalı;
Dici non potest, quam sim hesterna disputatione tua delectatus vel potius adiutus. etsi enim mihi sum conscius numquam me nimis vitae cupidum fuisse, tamen interdum obiciebatur animo metus quidam et dolor cogitanti fore aliquando finem huius lucis et amissionem omnium vitae commodorum. hoc genere molestiae sic, mihi crede, sum liberatus, ut nihil minus curandum putem. Minime mirum id quidem;
2.11çünkü felsefenin yaptığı budur: Ruhları tedavi eder, boş kaygıları giderir, arzulardan kurtarır, korkuları kovar. Ama onun bu gücü herkeste aynı etkiyi göstermez; uygun bir tabiatı kucakladığında çok etkili olur. Eski atasözünün dediği gibi, talih cesurlara yardım eder; ama akıl çok daha fazla yardım eder, çünkü cesaretin gücünü âdeta birtakım öğütlerle sağlamlaştırır. Seni tabiat yüce, yükseklerde duran, insanî şeyleri küçük gören biri olarak doğurmuş; bu yüzden ölüme karşı yapılan konuşma cesur gönlüne kolayca yerleşti. Ama bu sözlerin, onları bulan, tartışan ve yazıya geçirenlerin kendileri arasında bile pek az kişi dışında etkili olduğunu mu sanıyorsun? Filozoflar arasında, aklın istediği gibi bir ahlâka, böyle bir ruh ve hayat düzenine sahip olan kaç kişi bulunur? Öğretisini bilgisini sergileme aracı değil de hayatının kanunu sayan, kendi sözünü dinleyen ve kendi ilkelerine uyan kaç kişi?
nam efficit hoc philosophia: medetur animis, inanes sollicitudines detrahit, cupiditatibus liberat, pellit timores. sed haec eius vis non idem potest apud omnis: tum valet multum, cum est idoneam complexa naturam. fortis enim non modo fortuna adiuvat, ut est in vetere proverbio, sed multo magis ratio, quae quibusdam quasi praeceptis confirmat vim fortitudinis. te natura excelsum quendam videlicet et altum et humana despicientem genuit; itaque facile in animo forti contra mortem habita insedit oratio. sed haec eadem num censes apud eos ipsos valere nisi admodum paucos, a quibus inventa disputata conscripta sunt? quotus enim quisque philosophorum invenitur, qui sit ita moratus, ita animo ac vita constitutus, ut ratio postulat? qui disciplinam suam non ostentationem scientiae, sed legem vitae putet? qui obtemperet ipse sibi et decretis suis pareat?
2.12Kimini öyle hafif ve övüngen görürüz ki onlar için hiç öğrenmemiş olmak daha iyi olurdu; kimini paraya, bazısını şöhrete düşkün, birçoğunu şehvetlerinin kölesi görürüz; öyle ki sözleri hayatlarıyla şaşılacak ölçüde çatışır. Bu bana son derece utanç verici görünüyor. Dilbilgisi hocası olduğunu söyleyen biri barbarca konuşsa ya da musikici sayılmak isteyen biri falsolu şarkı söylese, ilmini iddia ettiği alanda yanıldığı için ayıbı daha büyük olur; aynı şekilde hayatını düzenlemekte yanılan filozof da, hocası olmak istediği vazifede sürçtüğü ve hayat sanatını öğrettiğini söylerken hayatında hata işlediği için daha da ayıplıdır.
Dinleyici: Durum dediğin gibiyse, felsefeyi sahte bir şanla süslemekten korkmak gerekmez mi? Bazı tam yetişmiş filozofların utanç verici bir hayat sürmesinden daha büyük ne kanıt olabilir ki felsefenin hiçbir yararı olmadığına?
videre licet alios tanta levitate et iactatione, ut iis fuerit non didicisse melius, alios pecuniae cupidos, gloriae non nullos, multos libidinum servos, ut cum eorum vita mirabiliter pugnet oratio. quod quidem mihi videtur esse turpissimum. ut enim si grammaticum se professus quispiam barbare loquatur, aut si absurde canat is qui se haberi velit musicum, hoc turpior sit, quod in eo ipso peccet, cuius profitetur scientiam, sic philosophus in vitae ratione peccans hoc turpior est, quod in officio, cuius magister esse vult, labitur artemque vitae professus delinquit in vita. Nonne verendum est igitur, si est ita, ut dicis, ne philosophiam falsa gloria exornes? quod est enim maius argumentum nihil eam prodesse, quam quosdam perfectos philosophos turpiter vivere?
2.13Cicero: Bu hiç de kanıt değil. İşlenen tarlaların hepsi ürün vermediği gibi —Accius'un şu sözü de yanlıştır:
İyi tohumlar kötü tarlaya düşse de kendi tabiatlarıyla yine parlar—
işlenen ruhların hepsi de meyve vermez. Aynı benzetmeyi sürdürürsem: Tarla ne kadar verimli olursa olsun işlenmeden ürün veremez; ruh da öğrenim olmadan veremez. Böylece ikisi de birbiri olmadan zayıftır. Ruhun işlenmesi ise felsefedir: Kusurları kökünden söker, ruhları tohum almaya hazırlar ve onlara, büyüdüklerinde en bol meyveyi verecek şeyleri emanet eder, deyim yerindeyse eker. O hâlde başladığımız gibi devam edelim. İstersen, neyin tartışılmasını istediğini söyle.
Nullum vero id quidem argumentum est. nam ut agri non omnes frugiferi sunt qui coluntur, falsumque illud Acci: Probae étsi in segetem súnt deteriorém datae Frugés, tamen ipsae suápte natura énitent , sic animi non omnes culti fructum ferunt. atque, ut in eodem simili verser, ut ager quamvis fertilis sine cultura fructuosus esse non potest, sic sine doctrina animus; ita est utraque res sine altera debilis. cultura autem animi philosophia est; haec extrahit vitia radicitus et praeparat animos ad satus accipiendos eaque mandat is et, ut ita dicam, serit, quae adulta fructus uberrimos ferant. Agamus igitur, ut coepimus. dic, si vis, de quo disputari velis.
2.14Dinleyici: Bence acı bütün kötülüklerin en büyüğüdür.
Cicero: Rezillikten de mi büyük?
Dinleyici: Bunu söylemeye cesaret edemem doğrusu; bu kadar çabuk görüşümden vazgeçirildiğim için de utanıyorum.
Cicero: Görüşünde direnseydin daha çok utanman gerekirdi. Rezillikten, alçaklıktan, utanç verici olandan daha kötü bir şey olduğunu düşünmenden daha yakışıksız ne olabilir? Bunlardan kaçmak için hangi acı vardır ki yalnızca reddedilmemekle kalmayıp kendiliğinden aranması, üstlenilmesi, göğüs gerilmesi gerekmesin?
Dinleyici: Tam olarak böyle düşünüyorum. Bu yüzden acı en büyük kötülük olmasın, ama kötülük olduğu kesin.
Cicero: Peki, kısa bir hatırlatmayla acının dehşetinden ne kadarını attığını görüyor musun?
Dolorem existimo maxumum malorum omnium. Etiamne maius quam dedecus? Non audeo id dicere equidem, et me pudet tam cito de sententia esse deiectum. Magis esset pudendum, si in sententia permaneres. quid enim minus est dignum quam tibi peius quicquam videri dedecore flagitio turpitudine? quae ut effugias, quis est non modo recusandus, sed non ultro adpetendus subeundus excipiendus dolor? Ita prorsus existimo. quare ne sit sane summum malum dolor, malum certe est. Videsne igitur, quantum breviter admonitus de doloris terrore deieceris?
2.15Dinleyici: Açıkça görüyorum; ama daha fazlasını istiyorum.
Cicero: Deneyeceğim elbette; ama iş büyük ve bana direnmeyen bir gönül gerek.
Dinleyici: Bu sende olacak. Dün yaptığım gibi şimdi de akıl beni nereye götürürse onu izleyeceğim.
Cicero: Önce pek çoklarının zaafından ve filozofların çeşitli okullarından söz edeyim. Bunların hem itibarca hem eskilikçe başta geleni Sokratesçi Aristippos, en büyük kötülüğün acı olduğunu söylemekten çekinmedi. Sonra Epikuros bu gevşek ve kadınca görüşe yeterince uysal davrandı. Ondan sonra Rodoslu Hieronymos en büyük iyiliğin acıdan uzak olmak olduğunu söyledi; acıda o kadar büyük kötülük gördü. Zenon, Ariston ve Pyrrhon dışındaki ötekiler de aşağı yukarı senin az önce söylediğini söylerler: Acı kötüdür, ama daha kötü şeyler de vardır.
Video plane, sed plus desidero. Experiar equidem; sed magna res est, animoque mihi opus est non repugnante. Habebis id quidem. ut enim heri feci, sic nunc rationem, quo ea me cumque ducet, sequar. Primum igitur de inbecillitate multorum et de variis disciplinis philosophorum loquar. quorum princeps et auctoritate et antiquitate Socraticus Aristippus non dubitavit summum malum dolorem dicere. deinde ad hanc enervatam muliebremque sententiam satis docilem se Epicurus praebuit. hunc post Rhodius Hieronymus dolore vacare summum bonum dixit: tantum in dolore duxit mali. ceteri praeter Zenonem, Aristonem, Pyrrhonem idem fere quod modo tu: malum illud quidem, sed alia peiora.
2.16Demek ki tabiatın kendisinin ve soylu bir faziletin hemen reddettiği şeyde —acıya en büyük kötülük demekten, rezillik karşına konunca görüşünden vazgeçmekten seni alıkoyan şeyde— hayatın hocası felsefe bunca yüzyıldır direnip duruyor. Acının en büyük kötülük olduğuna kendini inandırmış kişi için hangi vazife, hangi övgü, hangi şeref, bedeninin acısı pahasına elde etmeyi isteyeceği kadar değerli olabilir? Öte yandan acının en büyük kötülük olduğuna karar veren kişi, acıdan kaçmak için hangi aşağılanmaya, hangi alçaklığa katlanmaz? Hem eğer en büyük kötülük acıdaysa, kim yalnızca en şiddetli acılarla ezildiği zaman değil, bunun başına gelebileceğini bildiği zaman da bedbaht olmaz? Ve kimin başına gelmeyebilir ki? Böylece hiç kimsenin mesut olamayacağı sonucu çıkar.
ergo id quod natura ipsa et quaedam generosa virtus statim respuit, ne scilicet dolorem summum malum diceres oppositoque dedecore sententia depellerere, in eo magistra vitae philosophia tot saecula permanet. quod huic officium, quae laus, quod decus erit tanti, quod adipisci cum dolore corporis velit, qui dolorem summum malum sibi esse persuaserit? quam porro quis ignominiam, quam turpitudinem non pertulerit, ut effugiat dolorem, si id summum malum esse decreverit? quis autem non miser non modo tunc, cum premetur summis doloribus, si in his est summum malum, sed etiam cum sciet id sibi posse evenire? et quis est, cui non possit? ita fit, ut omnino nemo esse possit beatus.
2.17Metrodoros, bedeni sağlıklı olan ve bunun hep böyle süreceğinden emin olan kişiyi tam olarak mesut sayar. Ama bundan emin olabilecek o kişi kimdir? Epikuros ise öyle şeyler söyler ki bana gülmek için konuşuyormuş gibi gelir. Bir yerde şunu iddia eder: Bilge yakılsa, işkence görse —belki "katlanacak, dayanacak, boyun eğmeyecek" demesini bekliyorsun; Herkül hakkı için büyük bir övgü olurdu bu, üzerine yemin ettiğim Herkül'ün kendisine bile yaraşırdı; ama sert ve çetin adam Epikuros için bu yetmez—, Phalaris'in boğasının içinde bile olsa, "Ne tatlı, hiç umurumda değil!" diyecekmiş. Tatlı ha? Acı olmaması az mı geliyor? Acının kötü olduğunu reddedenler bile işkence görmenin birine tatlı geldiğini söylemezler; onu sert, zor, iğrenç, tabiata aykırı sayarlar, ama yine de kötü saymazlar. Yalnızca bunu kötü sayan ve onu bütün kötülüklerin en uç noktası diye niteleyen bu adam ise bilgenin buna tatlı diyeceğini düşünüyor.
Metrodorus quidem perfecte eum beatum putat, cui corpus bene constitutum sit et exploratum ita semper fore. quis autem est iste, cui id exploratum possit esse? Epicurus vero ea dicit, ut mihi quidem risus captare videatur. adfirmat enim quodam loco, si uratur sapiens, si crucietur—expectas fortasse, dum dicat: patietur, perferet, non succumbet; magna mehercule laus et eo ipso, per quem iuravi, Hercule, digna; sed Epicuro, homini aspero et duro, non est hoc satis: in Phalaridis tauro si erit, dicet: quam suave est, quam hoc non curo! suave etiam? an parum est, si non amarum? at id quidem illi ipsi, qui dolorem malum esse negant, non solent dicere, cuiquam suave esse cruciari: asperum, difficile, odiosum, contra naturam dicunt, nec tamen malum. hic, qui solum hoc malum dicit et malorum omnium extremum, sapientem censet id suave dicturum.
2.18Senden, Epikuros'un —bildiğin gibi hazza düşkün bir adamın— hazza verdiği sıfatları acıya vermeni istemiyorum. O, Phalaris'in boğasının içindeyken de yatağındaymış gibi aynı şeyi söylemiş olsun. Ben bilgeliğe acıya karşı bu kadar büyük bir güç yüklemiyorum. Katlanmakta cesur olursa vazifesini yerine getirmiş olur; ayrıca sevinmesini de istemiyorum. Çünkü acı şüphesiz hüzünlü, sert, acı, tabiata düşman, katlanılması ve dayanılması güç bir şeydir.
Philoktetes'e bak; inlemesini hoş görmek gerekir,
ego a te non postulo, ut dolorem eisdem verbis adficias quibus voluptatem Epicurus, homo, ut scis, voluptarius. ille dixerit sane idem in Phalaridis tauro, quod, si esset in lectulo; ego tantam vim non tribuo sapientiae contra dolorem. si fortis est in perferendo, officio satis est; ut laetetur etiam, non postulo. tristis enim res est sine dubio, aspera, amara, inimica naturae, ad patiendum tolerandumque difficilis. Aspice Philoctetam, cui concedendum est gementi;
2.19çünkü Herakles'in kendisini Oita dağında acıların büyüklüğünden feryat ederken görmüştü. Herakles'ten aldığı oklar da
Engereğin ısırığıyla zehre bulanmış bağırsaklarının damarları korkunç işkenceler verirken
bu adamı hiç teselli etmiyordu. Bu yüzden yardım isteyerek, ölmeyi dileyerek haykırır:
Ah, kim beni yüce kayanın tepesinden tuzlu dalgalara atacak! Bitiyorum artık, işte bitiyorum; canımı tüketiyor yaranın gücü, yaranın yangını.
Böyle haykırmak zorunda kalan birinin bir kötülük içinde, hem de büyük bir kötülük içinde olmadığını söylemek zor görünüyor.
ipsum enim Herculem viderat in Oeta magnitudine dolorum eiulantem. nihil igitur hunc virum sagittae, quas ab Hercule acceperat, tum consolabantur, cum E víperino mórsu venae víscerum Venéno inbutae taétros cruciatús cient. itaque exclamat auxilium expetens, mori cupiens; Heu, quí salsis fluctíbus mandet Me ex súblimo vertíce saxi! Iam iam ábsumor; confícit animam Vis vólneris, ulceris aéstus. difficile dictu videtur eum non in malo esse, et magno quidem, qui ita clamare cogatur.
2.20.1Ey söylemesi ağır, katlanması çetin nice şey, bedenimle ve ruhumla çekip tükettiğim! Ne Iuno'nun dinmek bilmeyen dehşeti ne de acımasız Eurystheus bana bu kadar kötülük getirdi Oineus'un soyundan gelen o tek çılgın kadın kadar. O beni habersizken azgın bir giysiyle ağa düşürdü; giysi böğrüme yapışıp ısırarak bağırsaklarımı parçalıyor, ağır ağır bastırıp ciğerlerimden soluğumu emiyor; rengi solmuş bütün kanımı çoktan içti. Bedenim korkunç bir yıkımla tükenip eridi; ben, bu dokuma belaya sarılmış olarak ölüyorum. Bu darbeleri bedenime ne bir düşman eli, ne Toprak'ın doğurduğu Devler yığını, ne de iki biçimli saldırısıyla Kentauros indirdi; ne Yunan gücü, ne herhangi bir barbar vahşeti,
O múlta dictu grávia, perpessu áspera, Quae córpore exancláta atque animo pértuli! Nec míhi Iunonis térror inplacábilis Nec tántum invexit trístis Eurystheús mali, Quantum úna vaecors Oénei partu édita. Haec me ínretivit véste furiali ínscium, Quae látere inhaerens mórsu lacerat víscera Urgénsque graviter púlmonum haurit spíritus: Iam décolorem sánguinem omnem exórbuit. Sic córpus clade horríbili absumptum éxtabuit, Ipse ínligatus péste interimor téxtili. Hos nón hostilis déxtra, non Terra édita Molés Gigantum, nón biformato ímpetu Centaúrus ictus córpori inflixít meo, Non Gráia vis, non bárbara ulla inmánitas,
2.20.16ne de dünyanın en uç köşelerine sürülmüş yabani bir kavim — ki her yeri dolaşıp onlardan her türlü yabaniliği kovdum—; erkek olan ben, bir kadının eliyle, kadınca ölüyorum. Ey oğlum, babana gerçekten bu adı ver; ölmekte olan beni annenin sevgisi alt etmesin. Onu sevgi dolu ellerinle sürükleyip buraya getir; o zaman göreceğim, beni mi ondan üstün tutuyorsun, onu mu.
Non saéva terris géns relegata últimis, Quas péragrans undique ómnem ecferitatem éxpuli, Sed féminae vir féminea interimór manu. O náte, vere hoc nómen usurpá patri, Ne me óccidentem mátris superet cáritas. Huc árripe ad me mánibus abstractám piis; Iam cérnam, mene an íllam potiorém putes.
2.21Haydi, cesaret et oğlum! Babanın belalarına gözyaşı dök, acı bana: Milletler bizim felaketlerimize ağlayacak. Eyvah, ben ki kimsenin hiçbir kötülük karşısında inlediğini görmediği adamdım, şimdi ağzımdan genç kız gibi feryat dökülüyor! Kadınlaşmış yiğitlik yıkılıp düştü. Yaklaş oğlum, yanıma dur, acınacak hâldeki paramparça babanın deşilmiş bedenine bak! Görün hepiniz; sen de, göktekilerin babası, yalvarırım, şimşeğin parıldayan gücünü üstüme fırlat! Şimdi, işte şimdi acıların bunaltan girdapları kıvrandırıyor beni, şimdi yangın sürünerek yayılıyor. Ey bir zamanlar yenilmez eller,
Perge, aúde, nate! inlácrima patris péstibus, Miserére: gentes nóstras flebunt míserias. Heu, vírginalem me óre ploratum édere, Quem vídit nemo ulli íngemescentém malo! Ecféminata vírtus adflicta óccidit. Accéde, nate, adsíste, miserandum áspice Evísceratum córpus laceratí patris! Vidéte, cuncti, túque, caelestúm sator, Iace, óbsecro, in me vím coruscam fúlminis! Nunc, núnc dolorum anxíferi torquent vértices, Nunc sérpit ardor. o ánte victricés manus,
2.22ey göğüs, ey sırt, ey kolların kabarık kasları! Nemea aslanı bir zamanlar sizin sıkışınızla mı dişlerini gıcırdatarak son nefesini güçlükle verdi? Lerna'yı, iğrenç yılanı kesip, bu sağ el mi barışa kavuşturdu? İki bedenli sürüyü bu el mi yere serdi? Erymanthos'un yıkım saçan canavarını bu el mi devirdi? Tartaros'un karanlık diyarından, Hydra'nın doğurduğu üç başlı köpeği sürükleyip bu el mi çıkardı? Altın meyveli ağacı bakışıyla bekleyen ejderhayı, sayısız kıvrımlı gövdesiyle birlikte bu el mi öldürdü? Muzaffer elimiz daha nice yeri arındırdı; hiç kimse de şanlarımızdan ganimet alamadı.
Herakles'in kendisinin bile acıya böyle dayanılmaz biçimde katlandığını görürken biz acıyı küçümseyebilir miyiz?
O péctora, o terga, ó lacertorúm tori, Vestróne pressu quóndam Nemeaeús leo Frendéns efflavit gráviter extremum hálitum? Haec déxtra Lernam taétra mactata éxcetra Pacávit? haec bicórporem adflixít manum? Erymánthiam haec vastíficam abiecit béluam? Haec é Tartarea ténebrica abstractúm plaga Tricípitem eduxit Hýdra generatúm canem? Haec ínteremit tórtu multiplicábili Dracónem auriferam optútu adservantem árborem? Multa ália victrix nóstra lustravít manus, Nec quísquam e nostris spólia cepit laúdibus. Possumusne nos contemnere dolorem, cum ipsum Herculem tam intoleranter dolere videamus?
2.23Aiskhylos gelsin; o yalnız şair değil, bize ulaşan habere göre Pythagorasçıydı da. Onun eserinde Prometheus, Lemnos hırsızlığı yüzünden çektiği acıya nasıl katlanıyor?
Ateşin ölümlülere gizlice dağıtıldığı söylenen yerden; onu bilge Prometheus hileyle çalmış, cezasını da Iuppiter'e yüce kader uyarınca ödemişti.
İşte bu cezayı öderken Kafkas dağına çakılmış olarak şunları söyler:
Titanların soyu, kanımın ortakları, Gök'ün çocukları, bakın bana: Sert kayalara bağlanmış, zincire vurulmuşum; tıpkı uğuldayan denizde gecenin korkusuyla ürkek gemicilerin gemiyi bağladığı gibi. Satürn oğlu Iuppiter beni böyle çaktı, Iuppiter'in iradesi Mulciber'in ellerini yardıma çağırdı. O, zalim bir ustalıkla bu kamaları çakıp eklemlerimi parçaladı; onun ustalığıyla, zavallı ben, delik deşik edilmiş olarak bu Furia kalesinde oturuyorum.
Veniat Aeschylus, non poëta solum, sed etiam Pythagoreus; sic enim accepimus. quo modo fert apud eum Prometheus dolorem, quem excipit ob furtum Lemnium, Unde ígnis cluet mortálibus clam Divísus; eum doctús Prometheus Clepsísse dolo poenásque Iovi Fato éxpendisse suprémo? has igitur poenas pendens adfixus ad Caucasum dicit haec: Titánum suboles, sócia nostri sánguinis, Generáta Caelo, aspícite religatum ásperis Vinctúmque saxis, návem ut horrisonó freto Noctém paventes tímidi adnectunt návitae. Satúrnius me síc infixit Iúppiter, Iovísque numen Múlciberi adscivít manus. Hos ílle cuneos fábrica crudeli ínserens Perrúpit artus; quá miser sollértia Transvérberatus cástrum hoc Furiarum íncolo.
2.24Şimdi her üçüncü uğursuz günde Iuppiter'in hizmetkârı, çengel pençeleriyle parçalayarak, korkunç bir uçuşla gelip vahşi bir iştahla beni didikliyor. Sonra yağlı ciğerle doyup tıkanınca dehşetli bir çığlık koparıyor ve yükseklere uçarak tüylü kuyruğuyla kanımı okşuyor. Yenip tükenen ciğer şişip yenilenince de yine açgözlülükle o iğrenç yemeğine dönüyor. Böylece hüzünlü işkencemin bu bekçisini besliyorum; o beni diri diri, bitmeyen bir sefaletle bozup çirkinleştiriyor. Çünkü, gördüğünüz gibi, Iuppiter'in zincirleriyle bağlı olduğumdan korkunç kuşu göğsümden uzaklaştıramıyorum.
Iam tértio me quóque funestó die Tristi ádvolatu adúncis lacerans únguibus Iovís satelles pástu dilaniát fero. Tum iécore opimo fárta et satiata ádfatim Clangórem fundit vástum et sublime ávolans Pinnáta cauda nóstrum adulat sánguinem. Cum véro adesum inflátu renovatúmst iecur, Tum rúrsum taetros ávida se ad pastús refert. Sic hánc custodem maésti cruciatús alo, Quae mé perenni vívum foedat míseria. Namque, út videtis, vínclis constrictús Iovis Arcére nequeo díram volucrem a péctore.
2.25Böylece kendimden yoksun, bu bunaltıcı belaları karşılıyorum; ölüme duyduğum aşkla kötülüğün sonunu arıyorum. Ama Iuppiter'in iradesi beni ölümden uzaklara itiyor; uzun çağların dehşetiyle birikmiş bu eski, yaslar getiren yıkım bedenime çakılmış duruyor. Güneşin sıcağıyla eriyip bedenimden damlalar düşüyor ve durmadan Kafkas'ın kayalarına damlıyor.
Böyle bir hâle düşmüş birine bedbaht değil demeyi pek beceremeyecek gibiyiz; şimdi de bedbaht diyorsak, acının kötü olduğunu da söylemiş oluruz.
Sic me ípse viduus péstes excipio ánxias Amóre mortis términum anquiréns mali; Sed lónge a leto númine aspellór Iovis, Atque haéc vetusta, saéclis glomerata hórridis, Luctífica clades nóstro infixa est córpori; E quó liquatae sólis ardore éxcidunt Guttaé, quae saxa adsídue instillant Caúcasi. vix igitur posse videmur ita adfectum non miserum dicere et, si nunc miserum, certe dolorem malum.
2.26Dinleyici: Sen şimdiye kadar benim davamı savunuyorsun; ama buna birazdan bakacağım. Bu arada, bu dizeler nereden? Tanıyamadım.
Cicero: Söyleyeyim, Herkül hakkı için; haklı olarak soruyorsun. Boş vaktimin bol olduğunu görüyor musun?
Dinleyici: Ne olmuş?
Cicero: Atina'dayken filozofların derslerine sık sık gitmişsindir sanırım.
Dinleyici: Evet, hem de seve seve.
Cicero: O zaman şunu fark etmişsindir: O sıralarda çok belagatli kimse yoktu, ama yine de konuşmalarına dizeler karıştırıyorlardı.
Dinleyici: Hem de Stoacı Dionysios pek çok dize karıştırırdı.
Cicero: Doğru söylüyorsun. Ama o, adeta ezberden okunan şeyler gibi, hiçbir seçme yapmadan, hiçbir incelik gözetmeden okurdu; Philon ise kendine has bir ölçüyle, seçilmiş şiirleri yerli yerinde eklerdi. Ben de bu, deyim yerindeyse yaşlılara yaraşan hitabet alıştırmasını sevdikten sonra kendi şairlerimizden hevesle yararlanıyorum; onların yetmediği yerlerde ise —çünkü bu tür tartışmalarda Latince söz hiçbir süsten yoksun kalmasın diye Yunancadan çok şey çevirdim— onları kullanıyorum.
Ama şairlerin ne kötülük getirdiğini görüyor musun?
Tu quidem adhuc meam causam agis, sed hoc mox videro; interea, unde isti versus? non enim adgnosco. Dicam hercle; etenim recte requiris. videsne abundare me otio? Quid tum? Fuisti saepe, credo, cum Athenis esses, in scholis philosophorum. Vero, ac libenter quidem. Animadvertebas igitur, etsi tum nemo erat admodum copiosus, verum tamen versus ab is admisceri orationi. Ac multos quidem a Dionysio Stoico. Probe dicis. sed is quasi dictata, nullo dilectu, nulla elegantia: Philo et †proprium nrt et lecta poëmata et loco adiungebat. itaque postquam adamavi hanc quasi senilem declamationem, studiose equidem utor nostris poëtis; sed sicubi illi defecerunt—verti enim multa de Graecis, ne quo ornamento in hoc genere disputationis careret Latina oratio. Sed videsne, poëtae quid mali adferant?
2.27En cesur adamları ağlayıp sızlanırken sahneye çıkarırlar, ruhlarımızı yumuşatırlar; üstelik öyle tatlıdırlar ki yalnızca okunmakla kalmaz, ezberlenirler de. Böylece evdeki kötü terbiyeye ve gölgede geçen nazlı hayata bir de şairler eklenince faziletin bütün damarlarını koparırlar. Platon'un, en iyi ahlâkı ve devletin en iyi düzenini araştırırken kurduğu devletten onları kovması bu yüzden doğrudur. Biz ise, elbette Yunanistan'dan öğrendiğimiz için, bunları çocukluktan beri okuyor ve ezberliyoruz; bunu özgür insana yaraşır eğitim ve kültür sayıyoruz.
Ama şairlere niye kızıyoruz?
lamentantis inducunt fortissimos viros, molliunt animos nostros, ita sunt deinde dulces, ut non legantur modo, sed etiam ediscantur. sic ad malam domesticam disciplinam vitamque umbratilem et delicatam cum accesserunt etiam poëtae, nervos omnis virtutis elidunt. recte igitur a Platone eiciuntur ex ea civitate, quam finxit ille, cum optimos mores et optimum rei p. statum exquireret. at vero nos, docti scilicet a Graecia, haec a pueritia legimus ediscimus, hanc eruditionem liberalem et doctrinam putamus. Sed quid poëtis irascimur?
2.28Faziletin hocaları olan filozoflar arasında bile acının en büyük kötülük olduğunu söyleyenler çıktı. Sen ise, genç dostum, az önce böyle düşündüğünü söyledikten sonra, rezillikten de mi büyük diye sorduğumda tek kelimeyle görüşünden vazgeçtin. Aynı şeyi Epikuros'a sor: Orta derecede bir acının en büyük rezillikten daha büyük kötülük olduğunu söyleyecektir; çünkü rezilliğin kendisinde, ardından acılar gelmedikçe, hiçbir kötülük yoktur. Peki, tam da en büyük kötülüğün acı olduğunu söylerken Epikuros'un peşine hangi acı düşüyor? Bir filozoftan bundan daha büyük bir rezillik beklemem. Bu yüzden, rezilliğin sana acıdan daha büyük bir kötülük gibi göründüğünü söylediğinde bana yeterince şey verdin. Bunu sıkıca tutarsan acıya ne kadar direnilmesi gerektiğini anlayacaksın. Acının kötü olup olmadığını araştırmaktan çok, ruhu acıya katlanmak için sağlamlaştırmak gerekir.
Stoacılar acının niçin kötü olmadığına dair küçük kıyaslar kurarlar;
virtutis magistri, philosophi, inventi sunt, qui summum malum dolorem dicerent. at tu, adulescens, cum id tibi paulo ante dixisses videri, rogatus a me, etiamne maius quam dedecus, verbo de sententia destitisti. roga hoc idem Epicurum: maius dicet esse malum mediocrem dolorem quam maxumum dedecus; in ipso enim dedecore mali nihil esse, nisi sequantur dolores. quis igitur Epicurum sequitur dolor, cum hoc ipsum dicit, summum malum esse dolorem? quo dedecus maius a philosopho nullum expecto. quare satis mihi dedisti, cum respondisti maius tibi videri malum dedecus quam dolorem. hoc ipsum enim si tenebis, intelleges quam sit obsistendum dolori; nec tam quaerendum est, dolor malumne sit, quam firmandus animus ad dolorem ferendum. Concludunt ratiunculas Stoici, cur non sit malum;
2.29sanki dert kelimeyle ilgiliymiş de işin kendisiyle ilgili değilmiş gibi. Zenon, beni niye aldatıyorsun? Bana dehşet verici görünen şeyin hiç de kötü olmadığını söylediğinde merakım uyanıyor ve en bedbaht hâl saydığım şeyin nasıl kötülük bile olmadığını öğrenmek istiyorum. "Utanç verici ve kusurlu olandan başka hiçbir şey kötü değildir" diyor. Saçmalığa dönüyorsun; çünkü beni sıkan şeyi ortadan kaldırmıyorsun. Acının alçaklık olmadığını biliyorum; bunu bana öğretmeyi bırak. Bana şunu öğret: Acı çeksem de çekmesem de hiç fark etmez. "Mutlu yaşamak açısından hiçbir fark etmez" diyor, "çünkü mutlu yaşamak yalnızca fazilete bağlıdır; ama yine de acıdan kaçınmak gerekir." Neden? "Çünkü sert, tabiata aykırı, katlanması zor, hüzünlü ve çetindir."
quasi de verbo, non de re laboretur. quid me decipis, Zeno? nam cum id, quod mihi horribile videtur, tu omnino malum negas esse, capior et scire cupio, quo modo id, quod ego miserrimum existimem, ne malum quidem sit. nihil est inquit malum nisi quod turpe atque vitiosum est. ad ineptias redis; illud enim, quod me angebat, non eximis. scio dolorem non esse nequitiam; desine id me docere: hoc doce, doleam necne doleam, nihil interesse. numquam quicquam inquit ad beate quidem vivendum, quod est in una virtute positum; sed est tamen reiciendum. cur? asperum est, contra naturam, difficile perpessu, triste, durum.
2.30İşte kelime bolluğu bu: Hepimizin tek kelimeyle "kötü" dediği şeyi bu kadar çok yolla söyleyebilmek. Sert, tabiata aykırı, zor taşınıp katlanılabilen bir şey dediğinde acıyı bana tarif ediyorsun, ortadan kaldırmıyorsun. Yalan da söylemiyorsun; ama sözle böbürlenen kişinin işin kendisi karşısında boyun eğmemesi gerekirdi. Ahlâken güzel olandan başka hiçbir şey iyi değil, utanç verici olandan başka hiçbir şey kötü değil demek, öğretmek değil, temennidir. Şu söz hem daha iyi hem daha doğrudur: Tabiatın reddettiği her şey kötüler arasında, benimsediği her şey iyiler arasındadır. Bu kabul edilip kelime çekişmesi bir yana bırakılınca bile, o adamların haklı olarak sarıldığı şey —ahlâken güzel, doğru, yakışık dediğimiz ve bazen de fazilet adıyla kucakladığımız şey— öylesine üstün olacaktır ki, bunun dışında beden ve talih iyilikleri sayılan her şey pek küçük ve önemsiz görünecek; dolayısıyla hiçbir kötülük, bütün kötülükler bir araya toplansa bile, utanç verici olanın kötülüğüyle kıyaslanamayacaktır.
haec est copia verborum, quod omnes uno verbo malum appellamus, id tot modis posse dicere. definis tu mihi, non tollis dolorem, cum dicis asperum, contra naturam, vix quod ferri tolerarique possit; nec mentiris; sed re succumbere non oportebat verbis gloriantem. dum nihil bonum nisi quod honestum, nihil malum nisi quod turpe— optare hoc quidem est, non docere; illud et melius et verius, omnia quae natura aspernetur in malis esse, quae adsciscat, in bonis. hoc posito et verborum concertatione sublata tantum tamen excellet illud quod recte amplexantur isti, quod honestum, quod rectum, quod decorum appellamus, quod idem interdum virtutis nomine amplectimur, ut omnia praeterea, quae bona corporis et fortunae putantur, perexigua et minuta videantur, igitur ne malum quidem ullum, nec si in unum locum conlata omnia sint, cum turpitudinis malo comparanda.
2.31Bu yüzden, başta kabul ettiğin gibi, utanç verici olan acıdan daha kötüyse, acı düpedüz hiçtir. İnlemek, feryat etmek, ağlayıp sızlanmak, acı karşısında kırılıp çökmek sana utanç verici ve bir erkeğe yakışmaz geldikçe; ahlâkî güzellik, itibar ve şeref yanında durdukça ve sen de gözünü onlara dikip kendini tuttukça, acı elbette fazilete boyun eğecek ve ruhun kendini buna inandırmasıyla gevşeyecektir.
Ya fazilet diye bir şey yoktur ya da her acı küçümsenmelidir. Basiretin var olmasını ister misin? O olmadan hiçbir fazilet anlaşılamaz bile. Peki? O, senin hiçbir şey kazanmadan ve boş yere zahmet çekerek bir şey yapmana izin verir mi? Ya itidal, ölçüsüzce bir şey yapmana göz yumar mı? Acının şiddetiyle sırları açığa vuran, suç ortaklarını ele veren, birçok vazifesini yüzüstü bırakan bir insan adalete bağlı kalabilir mi? Ya cesarete ve onun yoldaşlarına —ruh büyüklüğüne, ağırbaşlılığa, sabra, insanî şeyleri küçümsemeye— nasıl cevap vereceksin?
quare si, ut initio concessisti, turpitudo peius est quam dolor, nihil est plane dolor. nam dum tibi turpe nec dignum viro videbitur gemere, eiulare, lamentari, frangi, debilitari dolore, dum honestas, dum dignitas, dum decus aderit, tuque in ea intuens te continebis, cedet profecto virtuti dolor et animi inductione languescet. Aut enim nulla virtus est aut contemnendus omnis dolor. prudentiamne vis esse, sine qua ne intellegi quidem ulla virtus potest? quid ergo? ea patieturne te quicquam facere nihil proficientem et frustra laborantem? an temperantia sinet te inmoderate facere quicquam? an coli iustitia poterit ab homine propter vim doloris enuntiante commissa, prodente conscios, multa officia relinquente? quid? fortitudini comitibusque eius, magnitudini animi, gravitati, patientiae, rerum humanarum despicientiae, quo modo respondebis?
2.32Yerde perişan yatarken, ağlamaklı bir sesle sızlanırken "Ne cesur adam!" sözünü mü duyacaksın? Bu hâldeyken kimse sana adam bile demez. O hâlde ya cesaretten vazgeçmek ya da acıyı gömmek gerekir. Şunu biliyor musun: Korinth işi eşyalarından birini kaybetsen geri kalan eşyanı sağlam tutabilirsin; ama tek bir fazileti kaybedersen —gerçi fazilet kaybedilemez, ama birine sahip olmadığını kabul edersen— hiçbirine sahip olamayacaksın.
adflictusne et iacens et lamentabili voce deplorans audieris: o virum fortem!? te vero ita adfectum ne virum quidem quisquam dixerit. amittenda igitur fortitudo est aut sepeliendus dolor. Ecquid scis igitur, si quid de Corinthiis tuis amiseris, posse habere te reliquam supellectilem salvam, virtutem autem si unam amiseris—etsi amitti non potest virtus, sed si unam confessus eris te non habere, nullam esse te habiturum?
2.33Peki, cesur, büyük gönüllü, sabırlı, ağırbaşlı, insanî şeyleri küçük gören bir adam diyebilir misin ya o Philoktetes'e...? Çünkü senden ayrılıp onun örneğine geçmeyi tercih ederim. Ama o, kesinlikle cesur değil;
nemli bir barınakta yatar, ve barınak feryadı, yakınmayı, iniltiyi, hıçkırıkları yankılayarak dilsiz hâliyle ağlamaklı sesler geri verir.
Acının acı olduğunu inkâr etmiyorum —yoksa cesarete ne gerek kalırdı?—; ama acının sabırla bastırıldığını söylüyorum, tabii sabır diye bir şey varsa. Yoksa felsefeyi niye süslüyoruz, adıyla niye övünüyoruz? Acı batar; hatta isterse delsin. Silahsızsan boynunu uzat; ama Vulcanus'un silahlarıyla, yani cesaretle korunuyorsan karşı koy. Çünkü böyle yapmazsan itibarının bu bekçisi seni bırakıp terk edecektir.
num igitur fortem virum, num magno animo, num patientem, num gravem, num humana contemnentem potes dicere aut Philoctetam illum—? a te enim malo discedere, sed ille certe non fortis, qui iacet in tecto úmido, Quod éiulatu, quéstu, gemitu, frémitibus Resonándo mutum flébilis vocés refert. non ego dolorem dolorem esse nego—cur enim fortitudo desideraretur?—sed eum opprimi dico patientia, si modo est aliqua patientia; si nulla est, quid exornamus philosophiam aut quid eius nomine gloriosi sumus? pungit dolor, vel fodiat sane: si nudus es, da iugulum; sin tectus Volcaniis armis, id est fortitudine, resiste; haec enim te, nisi ita facies, custos dignitatis relinquet et deseret.
2.34Girit kanunları —ki şairlerin dediğine göre ya Iuppiter ya da Iuppiter'in iradesiyle Minos koymuştur—, aynı şekilde Lykurgos'un kanunları da gençliği zahmetle eğitir: avlanarak, koşarak, aç ve susuz kalarak, soğuğa ve sıcağa katlanarak. Sparta'da ise çocuklar sunağın başında öyle kırbaçlanır ki etlerinden bol kan akar, hatta orada bulunduğum sırada duyduğuma göre, bazen ölene kadar. Bunlardan hiçbiri bir kez bile haykırmamış, hatta inlememiştir. Ne yani? Çocuklar bunu yapabiliyor da erkekler yapamayacak mı? Âdet etkili oluyor da akıl etkili olmayacak mı?
Cretum quidem leges, quas sive Iuppiter sive Minos sanxit de Iovis quidem sententia, ut poëtae ferunt, itemque Lycurgi laboribus erudiunt iuventutem, venando currendo, esuriendo sitiendo, algendo aestuando. Spartae vero pueri ad aram sic verberibus accipiuntur, ut multus e visceribus sanguis exeat, non numquam etiam, ut, cum ibi essem, audiebam, ad necem; quorum non modo nemo exclamavit umquam, sed ne ingemuit quidem. quid ergo? hoc pueri possunt, viri non poterunt? et mos valet, ratio non valebit?
2.35Zahmetle acı arasında bir fark vardır. İkisi birbirine bütünüyle komşudur, ama yine de bir farkları vardır. Zahmet, ruhun ya da bedenin daha ağır bir işi veya görevi yerine getirmesidir; acı ise bedende, hislere aykırı sert bir harekettir. Dilleri bizimkinden daha zengin olan Yunanlar bu ikisini tek bir adla anarlar. Bu yüzden çalışkan insanlara "acı meraklısı", hatta "acı sever" derler; biz ise daha uygun olarak "zahmetkeş" deriz. Çünkü zahmet çekmek başka şeydir, acı çekmek başka. Ey Yunanistan, hep bol olduğunu sandığın kelimelerde bazen ne kadar yoksulsun! Tekrar ediyorum: Acı çekmek başka, zahmet çekmek başkadır. Gaius Marius'un varisleri kesilirken acı çekiyordu; büyük sıcakta orduyu yürütürken zahmet çekiyordu. Yine de bunlar arasında bir benzerlik vardır: Zahmete alışkanlık, acıya katlanmayı kolaylaştırır.
Interest aliquid inter laborem et dolorem. sunt finitima omnino, sed tamen differt aliquid. labor est functio quaedam vel animi vel corporis gravioris operis et muneris, dolor autem motus asper in corpore alienus a sensibus. haec duo Graeci illi, quorum copiosior est lingua quam nostra, uno nomine appellant. itaque industrios homines illi studiosos vel potius amantis doloris appellant, nos commodius laboriosos: aliud est enim laborare, aliud dolere. o verborum inops interdum, quibus abundare te semper putas, Graecia! aliud, inquam, est dolere, aliud laborare. cum varices secabantur C. Mario, dolebat; cum aestu magno ducebat agmen, laborabat. est inter haec quaedam tamen similitudo: consuetudo enim laborum perpessionem dolorum efficit faciliorem.
2.36Bu yüzden Yunanistan'a devlet düzenini verenler, gençlerin bedenlerinin zahmetle sağlamlaşmasını istediler. Spartalılar bunu kadınlara bile uyguladılar; oysa öteki şehirlerde kadınlar son derece nazlı bir yaşayışla duvarların gölgesine gizlenirler. Spartalılar ise bunlara benzer hiçbir şeyin Lakon kızlarında olmamasını istediler:
Onlar için güreş meydanı, Eurotas, güneş, toz, zahmet, askerlik, barbarca doğurganlıktan daha çok uğraş konusudur.
Bu zahmetli alıştırmalarda arada acı da araya girer: İtilirler, vurulurlar, yere atılırlar, düşerler. Zahmetin kendisi de acının üstüne bir tür nasır örter.
itaque illi, qui Graeciae formam rerum publicarum dederunt, corpora iuvenum firmari labore voluerunt; quod Spartiatae etiam in feminas transtulerunt, quae ceteris in urbibus mollissimo cultu parietum umbris occuluntur. illi autem voluerunt nihil horum simile esse ápud Lacaenas vírgines, Quibus mágis palaestra Euróta sol pulvís labor Milítia in studio est quám fertilitas bárbara. ergo his laboriosis exercitationibus et dolor intercurrit non numquam, inpelluntur feriuntur abiciuntur cadunt, et ipse labor quasi callum quoddam obducit dolori.
2.37Askerliğe gelince —bizimkinden söz ediyorum, Spartalılarınkinden değil; onların savaş düzeni ritme ve flüte göre ilerler, anapaist ölçüsü olmadan hiçbir yüreklendirme yapılmaz—, önce ordumuzun adını nereden aldığını görüyorsun; sonra yürüyüşün ne zahmetli, ne büyük bir iş olduğunu: Yarım aydan fazlasına yetecek erzakı, kullanmak istedikleri ne varsa onu, bir de çit kazıklarını taşımak. Kalkanı, kılıcı, miğferi ise bizim askerlerimiz omuzlarından, kollarından, ellerinden fazla yük saymazlar; silahların askerin uzuvları olduğunu söylerler. Onları da öyle elverişli taşırlar ki gerekirse yükleri atıp silahlarını uzuvları gibi hazır tutarak savaşabilirler. Ya lejyonların talimi? Ya o koşu, o hücum, o savaş narası ne büyük zahmettir! Muharebelerde yaralara hazır o gönül buradan gelir. Talim görmemiş bir askeri aynı gönülle getir:
Militiam vero—nostram dico, non Spartiatarum, quorum procedit ad modum acies ac tibiam, nec adhibetur ulla sine anapaestis pedibus hortatio—, nostri exercitus primum unde nomen habeant, vides; deinde qui labor, quantus agminis: ferre plus dimidiati mensis cibaria, ferre, si quid ad usum velint, ferre vallum (nam scutum gladium galeam in onere nostri milites non plus numerant quam umeros lacertos manus: arma enim membra militis esse dicunt; quae quidem ita geruntur apte, ut, si usus fuerit, abiectis oneribus expeditis armis ut membris pugnare possint). quid? exercitatio legionum, quid? ille cursus concursus clamor quanti laboris est! ex hoc ille animus in proeliis paratus ad volnera. adduc pari animo inexercitatum militem:
2.38kadın gibi görünecektir. Yeni orduyla eski ordu arasında, tecrübemizle bildiğimiz o büyük fark niye vardır? Acemilerin yaşı çoğu zaman daha elverişlidir; ama zahmete katlanmayı, yarayı hiçe saymayı alışkanlık öğretir. Hatta sık sık görürüz ki savaş alanından yaralılar taşınırken o acemi ve talim görmemiş olan, ne kadar hafif bir darbe almış olursa olsun, en utanç verici feryatları koparır. Talimli, kıdemli ve bu yüzden daha cesur olan ise yalnızca yarasını saracak bir hekim arar:
Ey Patroklos, diyor, size gelip yardımınızı, ellerinizi istiyorum, düşman elinin yolladığı kötü belaya uğramadan önce. Akan kan hiçbir şekilde durdurulamıyor; ölüm ancak sizin bilginizle önlenebilir belki. Çünkü Asklepios'un oğullarının revaklarını yaralılar doldurmuş, yanlarına varılamıyor.
İşte bu kesinlikle Eurypylos. Ne hırpalanmış adam!
mulier videbitur. cur tantum interest inter novum et veterem exercitum, quantum experti sumus? aetas tironum plerumque melior, sed ferre laborem, contemnere volnus consuetudo docet. quin etiam videmus ex acie efferri saepe saucios, et quidem rudem illum et inexercitatum quamvis levi ictu ploratus turpissimos edere: at vero ille exercitatus et vetus ob eamque rem fortior medicum modo requirens, a quo obligetur: O Pátricoles inquit, ad vós adveniens aúxilium et vestrás manus Petó, prius quam oppetó malam pestem mándatam hostilí manu, Neque sánguis ullo pótis est pacto prófluens consístere, Si quí sapientiá magis vestra mórs devitarí potest. Namque Aésculapi líberorum saúcii opplent pórticus; Non pótest accedi.— Cérte Eurypylus híc quidem est. hominem exércitum!
2.39Ama hırpalandığı kadar talimli de: Bu kadar yas birbirini izlerken bak, nasıl hiç ağlamaklı olmayan bir cevap veriyor, hatta bunu niçin sakin bir gönülle taşıması gerektiğine dair bir gerekçe de getiriyor:
Başkasına yıkım hazırlayan, bilmelidir ki kendisine de hazırlanmıştır; aynı belaya ortak olacaktır.
Patroklos onu, sanırım, yatağına yatırmak, yarasını sarmak için götürecek. Tabii insan olsaydı; ama bundan daha az insanca bir şey görmedim. Çünkü ne olup bittiğini soruyor:
Anlat, anlat, Argosluların işi savaşta nasıl gidiyor? — Sözle anlatılamaz, çekilen zahmet eylemde ne kadar büyükse.
Öyleyse sus da yarayı sar. Eurypylos susabilse bile Aesopus susamazdı:
Hektor'un talihi bizim yiğit saflarımızı geri püskürttüğünde
ve geri kalanını acı içinde anlatır durur; cesur bir adamda askerî şan öylesine ölçüsüzdür. Demek ki kıdemli bir asker bunları yapabilecek de bilgili ve bilge bir adam yapamayacak mı?
non minus autem exercitatum : ubi tantum luctus continuatur, vide quam non flebiliter respondeat, rationem etiam adferat cur aequo animo sibi ferendum sit: Qui álteri exitiúm parat, Eum scíre oportet síbi paratum, péstem ut participét parem. abducet Patricoles, credo, ut conlocet in cubili, ut volnus obliget. siquidem homo esset; sed nihil vidi minus. quaerit enim, quid actum sit: Elóquere eloquere, rés Argivum proélio ut se sústinet.— Non pótest ecfari tántum dictis, quántum factis súppetit Labóris. quiesce igitur et volnus alliga. etiamsi Eurypylus posset, non posset Aesopus: Ubi fortuna Hectóris nostram acrem áciem inclinatám et cetera explicat in dolore; sic est enim intemperans militaris in forti viro gloria. ergo haec veteranus miles facere poterit, doctus vir sapiensque non poterit?
2.40Hayır, o daha iyi yapacaktır, hem de az farkla değil. Ama şimdiye kadar talim alışkanlığından söz ediyorum, henüz akıldan ve bilgelikten değil. Yaşlı kadıncıklar çoğu zaman iki üç gün açlığa katlanırlar; bir atletin yemeğini tek gün kesiver: Iuppiter'e, Olympia'daki Iuppiter'e, uğruna çalıştığı tanrının ta kendisine yalvaracak, dayanamayacağını haykıracaktır. Alışkanlığın gücü büyüktür: Avcılar dağlarda karın içinde geceyi geçirir; Hintliler yakılmaya katlanır; yumrukçular demirli eldivenlerle dövüldükleri hâlde inlemezler bile.
ille vero melius, ac non paulo quidem. Sed adhuc de consuetudine exercitationis loquor, nondum de ratione et sapientia. aniculae saepe inediam biduum aut triduum ferunt; subduc cibum unum diem athletae: Iovem, Iovem Olympium, eum ipsum, cui se exercebit, inplorabit, ferre non posse clamabit. consuetudinis magna vis est: pernoctant venatores in nive in montibus; uri se patiuntur Indi; pugiles caestibus contusi ne ingemescunt quidem.
2.41Ama Olympia zaferini eski konsüllük gibi gören bu insanlardan niye söz ediyorum? Ya ahlâkı bozulmuş ya da barbar olan gladyatörler ne darbelere katlanırlar! İyi yetiştirilmiş olanlar darbeyi utanç verici biçimde savuşturmaktansa almayı nasıl da tercih ederler! Efendilerini ya da halkı memnun etmekten başka bir şey istemedikleri ne sık görülür! Yaralardan bitap düştüklerinde bile efendilerine adam gönderip ne istediklerini sorarlar: Onlar yeterince memnun kaldıysa, yere yatmaya razıdırlar. Orta hâlli bir gladyatör bile ne zaman inledi, ne zaman yüzünün rengi değişti? Hangisi ayakta dururken, hatta yere düştüğünde bile utanç verici bir tavır takındı? Hangisi yere düştükten sonra kılıcı boynuna kabul etmesi buyrulduğunda boynunu geri çekti? Talim, düşünüp hazırlanma ve alışkanlık bu kadar etkilidir. Demek ki o hayata ve o yere layık, aşağılık bir adam olan Samnitli bunu yapabilecek de şan için doğmuş bir adamın ruhunda, düşünüp hazırlanma ve akılla sağlamlaştıramayacağı kadar yumuşak bir yan mı olacak? Gladyatör gösterisi bazılarına zalimce ve insanlıkdışı görünür; bugünkü hâliyle belki de öyledir. Ama suçlular kılıçla dövüştüğü zamanlarda, kulaklar için belki pek çok ders olabilirdi, ama gözler için acıya ve ölüme karşı bundan daha güçlü bir ders olamazdı.
sed quid hos, quibus Olympiorum victoria consulatus ille antiquus videtur? gladiatores, aut perditi homines aut barbari, quas plagas perferunt! quo modo illi, qui bene instituti sunt, accipere plagam malunt quam turpiter vitare! quam saepe apparet nihil eos malle quam vel domino satis facere vel populo! mittunt etiam volneribus confecti ad dominos, qui quaerant quid velint: si satis is factum sit, se velle decumbere. quis mediocris gladiator ingemuit, quis vultum mutavit umquam? quis non modo stetit, verum etiam decubuit turpiter? quis, cum decubuisset, ferrum recipere iussus collum contraxit? tantum exercitatio meditatio consuetudo valet. ergo hoc poterit Samnis, spurcus homo, vita illa dignus locoque ; vir natus ad gloriam ullam partem animi tam mollem habebit, quam non meditatione et ratione conroboret? crudele gladiatorum spectaculum et inhumanum non nullis videri solet, et haud scio an ita sit, ut nunc fit; cum vero sontes ferro depugnabant, auribus fortasse multae, oculis quidem nulla poterat esse fortior contra dolorem et mortem disciplina.
2.42Talimden, alışkanlıktan ve düşünüp hazırlanmaktan söz ettim. Haydi bakalım, şimdi de akla bakalım; tabii bunlara karşı söylemek istediğin bir şey yoksa.
Dinleyici: Sözünü keseyim mi? Bunu istemezdim bile; konuşman beni öyle inandırıyor ki.
Cicero: Acı çekmenin kötü olup olmadığını Stoacılar düşünsün; onlar birtakım kıvrık, ufak ve hislere hiç işlemeyen küçük kıyaslarla acının kötü olmadığını kanıtlamak isterler. Ben ise acının, ne olursa olsun, göründüğü kadar büyük olduğunu düşünmüyorum; insanların onun yanlış bir görüntüsünden ve hayalinden aşırı derecede etkilendiklerini ve her acının katlanılabilir olduğunu söylüyorum.
Peki nereden başlayayım? Söz daha kolay ve daha uzağa ilerleyebilsin diye az önce söylediklerime kısaca yeniden mi değineyim?
De exercitatione et consuetudine et commentatione dixi. age sis, nunc de ratione videamus, nisi quid vis ad haec. Egone ut te interpellem? ne hoc quidem vellem: ita me ad credendum tua ducit oratio. Sitne igitur malum dolere necne, Stoici viderint, qui contortulis quibusdam et minutis conclusiunculis nec ad sensus permanantibus effici volunt non esse malum dolorem. ego illud, quicquid sit, tantum esse, quantum videatur, non puto, falsaque eius visione et specie moveri homines dico vehementius, doloremque omnem esse tolerabilem. Unde igitur ordiar? an eadem breviter attingam, quae modo dixi, quo facilius oratio progredi possit longius?
2.43Yalnızca bilgili insanlar arasında değil, bilgisizler arasında da herkesin kabul ettiği bir şey vardır: Acıya sabırla katlanmak cesur, büyük gönüllü, dayanıklı ve insanî şeyleri aşan adamlara özgüdür. Acıya böyle katlanan birinin övülmesi gerektiğini düşünmeyen hiç kimse de çıkmamıştır. O hâlde cesurlardan istenen ve yapıldığında övülen bir şeyden, gelirken korkmak ya da geldiğinde ona katlanamamak utanç verici değil midir? Ayrıca şuna bak: Ruhun bütün doğru eğilimlerine "virtus" dense de, bu ad belki hepsine özgü değildir; hepsi, ötekilerden üstün olan tek bir faziletten ad almıştır. Çünkü "virtus" kelimesi "vir"den, yani erkekten gelir; erkeğe en çok yakışan şey ise cesarettir. Cesaretin iki en büyük görevi vardır: ölümü ve acıyı küçümsemek. O hâlde, fazilete sahip olmak, daha doğrusu erkek olmak istiyorsak, bunları kullanmalıyız; çünkü fazilet adını erkekten ödünç almıştır.
Belki "Nasıl?" diye soracaksın; haklı olarak, çünkü felsefe böyle bir tedavi vaat eder.
inter omnis igitur hoc constat, nec doctos homines solum sed etiam indoctos, virorum esse fortium et magnanimorum et patientium et humana vincentium toleranter dolorem pati; nec vero quisquam fuit, qui eum, qui ita pateretur, non laudandum putaret. quod ergo et postulatur a fortibus et laudatur, cum fit, id aut extimescere veniens aut non ferre praesens nonne turpe est? atqui vide ne, cum omnes rectae animi adfectiones virtutes appellentur, non sit hoc proprium nomen omnium, sed ab ea quae una ceteris excellebat omnes nominatae sint. appellata est enim ex viro virtus; viri autem propria maxime est fortitudo, cuius munera duo sunt maxima: mortis dolorisque contemptio. utendum est igitur his, si virtutis compotes vel potius si viri volumus esse, quoniam a viris virtus nomen est mutuata. Quaeres fortasse, quo modo, et recte: talem enim medicinam philosophia profitetur.
2.44Epikuros geliyor; hiç de kötü olmayan, hatta pek iyi bir adam. Ancak anladığı kadar öğüt verir. "Acıyı umursama" diyor. Bunu kim söylüyor? Acının en büyük kötülük olduğunu söyleyen adam mı? Pek tutarlı değil. Dinleyelim. "Acı en şiddetli derecedeyse kısa olması zorunludur." Bunu bana bir daha söyle! Çünkü neye en şiddetli, neye kısa dediğini pek anlamıyorum. "En şiddetli, ondan üstünü olmayan; kısa, ondan kısası olmayan. Acının büyüklüğünü küçümserim; zamanın kısalığı daha o gelmeden beni ondan kurtaracaktır." Ama acı Philoktetes'inki kadar büyükse? "Bana doğrusu çok büyük görünüyor, ama yine de en şiddetli değil; çünkü ağrıyan ayağından başka bir şey değil. Gözler, baş, böğürler, ciğerler, her şey ağrıyabilir; demek ki en şiddetli acıdan çok uzak." "O hâlde," diyor, "uzun süren acıda sıkıntıdan çok sevinç vardır."
venit Epicurus, homo minime malus vel potius vir optimus; tantum monet, quantum intellegit. neglege inquit dolorem. quis hoc dicit? idem, qui dolorem summum malum? vix satis constanter. audiamus. si summus dolor est inquit, brevem necesse est esse. iteradum eadem ista mihi! non enim satis intellego, quid summum dicas esse, quid breve. summum, quo nihil sit superius, breve, quo nihil brevius. contemno magnitudinem doloris, a qua me brevitas temporis vindicabit ante paene quam venerit. sed si est tantus dolor, quantus Philoctetae? bene plane magnus mihi quidem videtur, sed tamen non summus; nihil enim dolet nisi pes: possunt oculi, potest caput latera pulmones, possunt omnia; longe igitur abest a summo dolore. ergo inquit dolor diuturnus habet laetitiae plus quam molestiae.
2.45Böyle büyük bir adamın hiç akıl taşımadığını söyleyemem; ama bizimle alay ettiğini düşünüyorum. Ben en şiddetli acının —on atom kadar daha büyüğü olsa bile ona en şiddetli diyorum— hemen kısa olduğunu söylemiyorum. Yıllarca en şiddetli gut sancılarıyla kıvranan pek çok iyi adamın adını verebilirim. Ama bu kurnaz adam ne büyüklüğün ne de sürenin sınırını hiçbir zaman belirlemiyor; böylece acıda neye en şiddetli, zamanda neye kısa dediğini bilemiyorum. O hâlde hiçbir şey söylemeyen bu adamı bir yana bırakalım ve acının bütün kötülüklerin en büyüğü olduğunu söylemiş birinden acıya çare aranmaması gerektiğini ona itiraf ettirelim; isterse kendisi bağırsak sancılarında ve idrar zorluğunda biraz cesur görünsün. Tedaviyi başka yerde aramalıyız; hele en tutarlı olanı arıyorsak, en çok da ahlâken güzel olanı en büyük iyilik, utanç verici olanı en büyük kötülük sayanlardan. Onların yanında inlemeye ve kendini oradan oraya atmaya elbette cesaret edemeyeceksin;
nunc ego non possum tantum hominem nihil sapere dicere, sed nos ab eo derideri puto. ego summum dolorem—summum autem dico, etiamsi decem atomis est maior alius—non continuo esse dico brevem multosque possum bonos viros nominare, qui complures annos doloribus podagrae crucientur maximis. sed homo catus numquam terminat nec magnitudinis nec diuturnitatis modum, ut sciam, quid summum dicat in dolore, quid breve in tempore. omittamus hunc igitur nihil prorsus dicentem cogamusque confiteri non esse ab eo doloris remedia quaerenda, qui dolorem malorum omnium maxumum dixerit, quamvis idem forticulum se in torminibus et in stranguria sua praebeat. Aliunde igitur est quaerenda medicina, et maxime quidem, si, quid maxime consentaneum sit, quaerimus, ab is quibus, quod honestum sit, summum bonum, quod turpe, summum videtur malum. his tu praesentibus gemere et iactare te non audebis profecto;
2.46çünkü onların sesiyle Fazilet'in kendisi seninle konuşacaktır: "Lakedaimon'da çocukları, Olympia'da gençleri, arenada barbarları en ağır darbeleri alıp sessizce katlanırken gördükten sonra, sen, bir acı seni hafifçe çimdikleyiverdiğinde kadın gibi haykıracak, ona metanetle ve sükûnetle katlanmayacak mısın?" "Olamaz; tabiat izin vermiyor." Anlıyorum. Çocuklar şan duygusuyla katlanıyor; kimisi utanma duygusuyla, birçoğu korkuyla katlanıyor; yine de bu kadar çok kişinin ve bu kadar çok yerde katlanılan bir şeye tabiatın izin vermeyeceğinden mi korkuyoruz? Tabiat buna yalnız izin vermekle kalmaz, bunu ister de. Çünkü onun ahlâkî güzellikten, övgüden, itibardan, şereften daha üstün, daha çok arzu ettiği bir şeyi yoktur. Bu birçok adla tek bir şeyi anlatmak istiyorum; ama olabildiğince açık göstermek için birden çok ad kullanıyorum. Demek istediğim şu: İnsan için en iyi şey, kendisi için arzu edilmesi gereken, faziletten doğan ya da faziletin kendisinde bulunan, kendiliğinden övgüye değer olan şeydir; ona en büyük iyilik değil demektense tek iyilik demeyi tercih ederim. Ahlâken güzel olan için bunları söylediğimiz gibi, utanç verici olan için de tersini söyleriz: Hiçbir şey onun kadar iğrenç, onun kadar reddedilmeye değer, insana onun kadar yakışmaz değildir.
loquetur enim eorum voce Virtus ipsa tecum: tune, cum pueros Lacedaemone, adulescentis Olympiae, barbaros in harena videris excipientis gravissimas plagas et ferentis silentio, si te forte dolor aliquis pervellerit, exclamabis ut mulier, non constanter et sedate feres? fieri non potest; natura non patitur. audio. pueri ferunt gloria ducti, ferunt pudore alii, multi metu, et tamen veremur, ut hoc, quod a tam multis et quod tot locis perferatur, natura patiatur? illa vero non modo patitur, verum etiam postulat: nihil enim habet praestantius, nihil quod magis expetat quam honestatem, quam laudem, quam dignitatem, quam decus. hisce ego pluribus nominibus unam rem declarari volo, sed utor, ut quam maxime significem, pluribus. volo autem dicere illud homini longe optumum esse, quod ipsum sit optandum per se, a virtute profectum vel in ipsa virtute situm, sua sponte laudabile, quod idem citius dixerim solum quam non summum bonum. atque ut haec de honesto, sic de turpi contraria: nihil tam taetrum, nihil tam aspernandum, nihil homine indignius.
2.47Buna inandıysan —çünkü başta rezilliğin acıdan daha kötü göründüğünü söylemiştin—, geriye kendine hükmetmen kalıyor. Gerçi bunun nasıl söylendiğini pek bilmiyorum; sanki biri buyuran, öteki boyun eğen iki ayrı kişiymişiz gibi! Ama yine de anlamsız bir söz değil. Çünkü ruh iki kısma ayrılmıştır: Biri akıldan pay alır, öteki akıldan yoksundur. Kendimize hükmetmemiz öğütlendiğinde, aklın düşüncesizliği dizginlemesi öğütlenmiş olur. Hemen herkesin ruhunda tabiatça yumuşak, sünepe, alçak, bir bakıma gevşek ve uyuşuk bir şey vardır. Başka hiçbir şey olmasaydı insandan daha çirkin bir şey olmazdı. Ama her şeyin efendisi ve kraliçesi olan akıl hazırdır; kendi gücüyle çabalayıp ilerleyince tam fazilet hâline gelir. Bir adamın gözetmesi gereken şey, aklın ruhun boyun eğmesi gereken kısmına hükmetmesidir. "Peki nasıl?" diyeceksin.
Quod si tibi persuasum est—principio enim dixisti plus in dedecore mali tibi videri quam in dolore—, reliquum est, ut tute tibi imperes. quamquam hoc nescio quo modo dicatur. quasi duo simus, ut alter imperet, alter pareat! non inscite tamen dicitur. est enim animus in partis tributus duas, quarum altera rationis est particeps, altera expers. cum igitur praecipitur, ut nobismet ipsis imperemus, hoc praecipitur, ut ratio coërceat temeritatem. est in animis omnium fere natura molle quiddam, demissum, humile, enervatum quodam modo et languidum. si nihil esset aliud, nihil esset homine deformius. sed praesto est domina omnium et regina ratio, quae conixa per se et progressa longius fit perfecta virtus. haec ut imperet illi parti animi, quae oboedire debet, id videndum est viro. quonam modo? inquies.
2.48Ya efendinin köleye, ya komutanın askere, ya da babanın oğula hükmettiği gibi. Ruhun yumuşak dediğim kısmı çok utanç verici biçimde davranırsa, kadın gibi kendini ağıtlara ve gözyaşlarına bırakırsa, dostların ve yakınların gözetimiyle bağlanıp sıkıca tutulsun. Çünkü hiçbir gerekçeyle yenilemeyecek kişilerin utançla kırıldığını sık sık görürüz. O hâlde bunları âdeta hizmetçiler gibi neredeyse zincirle ve gözetimle tutmak gerekir; daha sağlam ama yine de en dayanıklı olmayanları ise iyi askerler gibi bir uyarıyla geri çağırıp itibarlarını korumaya yöneltmek gerekecektir. Niptra'da Yunanistan'ın o en bilge adamı yaralıyken pek ağlayıp sızlanmaz, daha doğrusu ölçülü sızlanır: "Adım adım," der,
yürüyün, sakin bir çabayla, yoksa sarsıntıdan daha büyük bir acı beni yakalamasın.
vel ut dominus servo vel ut imperator militi vel ut parens filio. si turpissime se illa pars animi geret, quam dixi esse mollem, si se lamentis muliebriter lacrimisque dedet, vinciatur et constringatur amicorum propinquorumque custodiis; saepe enim videmus fractos pudore, qui ratione nulla vincerentur. ergo hos quidem ut famulos vinclis prope ac custodia, qui autem erunt firmiores nec tamen robustissimi, hos admonitu oportebit ut bonos milites revocatos dignitatem tueri. non nimis in Niptris ille sapientissimus Graeciae saucius lamentatur vel modice potius: pedetemptim, inquit, ite et sedató nisu Ne súccussu arripiát maior Dolor
2.49(Pacuvius bunu Sophokles'ten daha iyi yapmıştır; çünkü onda Odysseus yarası yüzünden son derece ağlamaklı biçimde sızlanır.) Yine de hafifçe inleyen bu adama, yaralıyı taşıyanlar bile, kişinin ağırbaşlılığını göz önünde tutarak şunu söylemekten çekinmezler:
Sen de, Odysseus, ağır yaralandığını görsek de, neredeyse fazla yumuşak bir yüreğin var; oysa ömrünü silahlar içinde geçirmeye alışkın birisin.
Basiretli şair, acıya katlanmak için alışkanlığın küçümsenmeyecek bir hoca olduğunu anlıyor.
(Pacuvius hoc melius quam Sophocles; apud illum enim perquam flebiliter Ulixes lamentatur in volnere); tamen huic leviter gementi illi ipsi, qui ferunt saucium, personae gravitatem intuentes non dubitant dicere: Tu quóque, Ulixes, quamquám graviter Cernímus ictum, nimis paéne animo es Mollí, qui consuetús in armis Aevom ágere intellegit poëta prudens ferendi doloris consuetudinem esse non contemnendam magistram.
2.50Odysseus büyük bir acı içindeyken bile ölçüsüz değildir:
Tutun, tutun! Yara bastırıyor beni; açın! Eyvah zavallı ben, işkence çekiyorum.
Kaymaya başlıyor, ama hemen kendini toparlıyor:
Örtün, çekilin artık! Bırakın! Dokunup sarsarak o zalim acıyı büyütüyorsunuz.
Görüyor musun, susan şey bedenin dindirilmiş acısı değil, ruhun azarlanmış acısıdır. Bu yüzden Niptra'nın sonunda başkalarını da azarlar, hem de ölürken:
Kötü talihten yakınmak yakışır, ağlayıp sızlanmak değil; erkeğin vazifesi budur; ağlamak kadın tabiatına yakışır.
atque ille non inmoderate magno in dolore: Retinéte, tenete! opprímit ulcus; Nudáte! heu miserum me: éxcrucior. incipit labi, deinde ilico desinit: Operíte, abscedite iám iam! Mittíte! nam attrectatu ét quassu Saevum ámplificatis dolórem. videsne, ut obmutuerit non sedatus corporis, sed castigatus animi dolor? itaque in extremis Niptris alios quoque obiurgat, idque moriens: Cónqueri fortúnam adversam, nón lamentarí decet; Id viri est offícium, fletus múliebri ingenio ádditus.
2.51Bu adamın ruhunun o yumuşak kısmı akla, sert bir komutana boyun eğen terbiyeli bir asker gibi boyun eğdi. Ama tam bilgeliğe sahip olan kişi —şimdiye kadar biz böyle birini hiç görmedik; ama günün birinde var olursa nasıl biri olacağı filozofların görüşlerinde anlatılır—, işte o kişi, ya da onda tam ve kusursuz olacak olan akıl, o aşağı kısma, adil bir babanın dürüst oğullarına hükmettiği gibi hükmedecektir. İstediğini bir baş işaretiyle, hiç zahmet ve sıkıntı çekmeden yapacak; kendini doğrultacak, uyandıracak, donatacak, silahlandıracak, böylece acıya bir düşmana karşı koyar gibi karşı koyacaktır. Bu silahlar nelerdir? Gerilim, kendini sağlamlaştırma ve kişinin kendi kendine konuşurken yaptığı iç konuşma:
Huius animi pars illa mollior rationi sic paruit ut severo imperatori miles pudens. in quo vero erit perfecta sapientia—quem adhuc nos quidem vidimus neminem; sed philosophorum sententiis, qualis hic futurus sit, si modo aliquando fuerit, exponitur—, is igitur sive ea ratio, quae erit in eo perfecta atque absoluta, sic illi parti imperabit inferiori ut iustus parens probis filiis; nutu, quod volet, conficiet, nullo labore, nulla molestia; eriget ipse se, suscitabit, instruet, armabit, ut tamquam hosti sic obsistat dolori. quae sunt ista arma? contentio confirmatio sermoque intumus, cum ipse secum:
2.52"Utanç verici, gevşek, erkeğe yakışmayan hiçbir şey yapma." Ruhun önünde ahlâken güzel örnekler dolaşsın: Tiranlığı yıkmaya çalışan suç ortaklarını ele vermektense her şeye katlanan Eleali Zenon göz önüne getirilsin; Demokritosçu Anaksarkhos düşünülsün: Kıbrıs'ta kral Timokreon'un eline düştüğünde hiçbir işkence türünden kurtulmak için yalvarmadı, hiçbirini reddetmedi. Kafkas dağının eteklerinde doğmuş, eğitimsiz ve barbar bir Hintli olan Kalanos kendi isteğiyle diri diri yakıldı. Biz ise ayağımız ya da dişimiz ağrısa katlanamıyoruz. Çünkü kadınsı ve hafif bir kanaat vardır —acıda olduğu kadar hazda da aynıdır—; onun yüzünden yumuşaklıkla eriyip akıyoruz ve bir arının iğnesine bile haykırmadan katlanamıyoruz.
cave turpe quicquam, languidum, non virile. obversentur species honestae animo: Zeno proponatur Eleates, qui perpessus est omnia potius quam conscios delendae tyrannidis indicaret; de Anaxarcho Democritio cogitetur, qui cum Cypri in manus Timocreontis regis incidisset, nullum genus supplicii deprecatus est neque recusavit. Callanus Indus, indoctus ac barbarus, in radicibus Caucasi natus, sua voluntate vivus combustus est; nos, si pes condoluit, si dens , ferre non possumus. opinio est enim quaedam effeminata ac levis—nec in dolore magis quam eadem in voluptate—, qua cum liquescimus fluimusque mollitia, apis aculeum sine clamore ferre non possumus.
2.53Oysa köylü bir adam ama tam anlamıyla bir erkek olan Gaius Marius, yukarıda söylediğim gibi ameliyat edilirken önce kendisinin bağlanmasını yasakladı; Marius'tan önce hiç kimsenin bağlanmadan ameliyat edildiği söylenmez. Peki sonradan başkaları niye bağlanmadı? Onun örneğinin itibarı etkili oldu. Kötülüğün tabiattan değil kanaatten geldiğini görüyor musun? Yine de acının ısırığının keskin olduğunu aynı Marius göstermiştir: Öbür bacağını uzatmadı. Böylece acıya hem bir erkek gibi katlandı hem de bir insan olarak, zorunlu bir sebep olmadan daha büyüğüne katlanmak istemedi.
Demek ki her şey kendine hükmetmene bağlıdır. Hükmetmenin nasıl bir şey olduğunu da gösterdim. Neyin sabra, cesarete, ruh büyüklüğüne en layık olduğunu düşünmek yalnızca ruhu dizginlemekle kalmaz, nasıl oluyorsa acının kendisini de hafifletir.
at vero C. Marius, rusticanus vir, sed plane vir, cum secaretur, ut supra dixi, principio vetuit se alligari, nec quisquam ante Marium solutus dicitur esse sectus. cur ergo postea alii? valuit auctoritas. videsne igitur opinionis esse, non naturae malum? et tamen fuisse acrem morsum doloris idem Marius ostendit; crus enim alterum non praebuit. ita et tulit dolorem ut vir et ut homo maiorem ferre sine causa necessaria noluit. Totum igitur in eo est, ut tibi imperes. ostendi autem, quod esset imperandi genus; atque haec cogitatio, quid patientia, quid fortitudine, quid magnitudine animi dignissimum sit, non solum animum comprimit, sed ipsum etiam dolorem nescio quo pacto mitiorem facit.
2.54Savaşta nasıl korkak ve ürkek bir asker düşmanı görür görmez kalkanını atıp elinden geldiğince kaçar ve bu yüzden, yerinde direnen birinin başına öyle bir şey gelmemişken, bazen bedeni hiç yara almamış olarak ölürse, acının görüntüsüne dayanamayanlar da kendilerini atarlar ve öylece perişan, cansız yatarlar; direnenler ise çoğu zaman üstün gelerek ayrılırlar. Çünkü ruhla beden arasında bazı benzerlikler vardır. Gerilmiş bedenler yükleri daha kolay taşır, gevşek bedenleri ise yükler ezer; ruh da tıpkı böyle, kendi gerginliğiyle ağırlıkların bütün baskısını iter,
ut enim fit in proelio, ut ignavus miles ac timidus, simul ac viderit hostem, abiecto scuto fugiat quantum possit, ob eamque causam pereat non numquam etiam integro corpore, cum ei qui steterit nihil tale evenerit, sic qui doloris speciem ferre non possunt, abiciunt se atque ita adflicti et exanimati iacent; qui autem restiterunt, discedunt saepissime superiores. sunt enim quaedam animi similitudines cum corpore. ut onera contentis corporibus facilius feruntur, remissis opprimunt, simillime animus intentione sua depellit pressum omnem ponderum,
2.55gevşekliğinde ise öyle ezilir ki doğrulamaz. Gerçeği ararsak, bütün vazifeleri yerine getirirken ruhun gerilimi gerekir; vazifenin âdeta tek bekçisi odur. Ama buna en çok acıda dikkat etmek gerekir: Hiçbir şeyi alçakça, ürkekçe, korkakça, kölece ya da kadınca yapmayalım; her şeyden önce o Philoktetes haykırışı çürütülüp reddedilsin. Erkeğe ara sıra, o da seyrek olarak, inlemek bağışlanır; feryat etmek ise kadına bile bağışlanmaz. On İki Levha'nın cenazelerde yapılmasını yasakladığı "lessus" da elbette budur.
remissione autem sic urgetur, ut se nequeat extollere. et si verum quaerimus, in omnibus officiis persequendis animi est adhibenda contentio; ea est sola officii tamquam custodia. sed hoc idem in dolore maxume est providendum, ne quid abiecte, ne quid timide, ne quid ignave, ne quid serviliter muliebriterve faciamus, in primisque refutetur ac reiciatur Philocteteus ille clamor. Ingemescere non numquam viro concessum est, idque raro, eiulatus ne mulieri quidem; et hic nimirum est lessus , quem duodecim tabulae in funeribus adhiberi vetuerunt.
2.56Cesur ve bilge adam hiçbir zaman inlemez bile; meğer ki bu, stadyumda koşucuların var güçleriyle bağırmaları gibi, kendini sağlamlığa germek için olsun. Atletler talim yaparken aynısını yaparlar; yumrukçular da rakiplerine vururken, demirli eldivenlerini savururken inlerler; acı çektikleri ya da ruhça çöktükleri için değil, sesi dışarı salmakla bütün beden gerildiği ve darbe daha şiddetli indiği için. Ya daha yüksek sesle haykırmak isteyenler? Sesin çıkıp yayıldığını gördüğümüz böğürlerini, gırtlaklarını, dillerini germekle mi yetinirler? Deyim yerindeyse bütün bedenleriyle ve tırnaklarına kadar sesin gerilimine hizmet ederler.
nec vero umquam ne ingemescit quidem vir fortis ac sapiens, nisi forte ut se intendat ad firmitatem, ut in stadio cursores exclamant quam maxime possunt. faciunt idem, cum exercentur, athletae; pugiles vero, etiam cum feriunt adversarium, in iactandis caestibus ingemescunt, non quod doleant animove succumbant, sed quia profundenda voce omne corpus intenditur venitque plaga vehementior. quid? qui volunt exclamare maius, num satis habent latera fauces linguam intendere, e quibus elici vocem et fundi videmus? toto corpore atque omnibus ungulis, ut dicitur, contentioni vocis adserviunt.
2.57Herkül hakkı için, Marcus Antonius'u Varius kanunu uyarınca kendini gerilimle savunurken dizi yere değer hâlde gördüm. Taş mancınıkları ve öteki ok atan savaş aletleri nasıl daha sıkı gerilip çekildikçe atışları daha güçlü olursa, ses de, koşu da, darbe de ne kadar gerilimle salınırsa o kadar güçlü olur. Bu gerilimin gücü bu kadar büyük olduğuna göre, acıda inlemek ruhu sağlamlaştırmaya yarayacaksa onu kullanalım. Ama inilti ağlamaklı, zayıf, alçalmış, gözyaşı dökücü olursa, kendini ona bırakan kişiye pek erkek diyemem. Böyle bir inilti biraz rahatlama getirseydi bile, cesur ve yürekli bir adama neyin yakıştığına bakardık; hiç acıyı azaltmadığına göre, niye boş yere utanç verici duruma düşmek isteyelim? Bir erkek için kadın gibi ağlamaktan daha utanç verici ne vardır?
genu mehercule M. Antonium vidi, cum contente pro se ipse lege Varia diceret, terram tangere. ut enim ballistae lapidum et reliqua tormenta telorum eo graviores emissiones habent, quo sunt contenta atque adducta vehementius, sic vox, sic cursus, sic plaga hoc gravior, quo est missa contentius. cuius contentionis cum tanta vis sit, si gemitus in dolore ad confirmandum animum valebit, utemur; sin erit ille gemitus elamentabilis, si inbecillus, si abiectus, si flebilis, ei qui se dederit, vix eum virum dixerim. qui quidem gemitus si levationis aliquid adferret, tamen videremus, quid esset fortis et animosi viri; cum vero nihil imminuat doloris, cur frustra turpes esse volumus? quid est enim fletu muliebri viro turpius?
2.58Acı konusunda verilen bu öğüt daha geniş bir alana yayılır: Yalnızca acıya değil her şeye ruhun benzer bir gerilimiyle direnmek gerekir. Öfke alevlenir, şehvet kışkırır: Aynı kaleye sığınmalı, aynı silahları kuşanmalıdır. Ama acıdan söz ettiğimize göre ötekileri bir yana bırakalım.
Acıya sakin ve sükûnetle katlanmak için en yararlı şey, deyim yerindeyse bütün yürekle bunun ne kadar ahlâken güzel olduğunu düşünmektir. Çünkü daha önce dediğim gibi —ve bunu daha sık söylemek gerekir—, tabiatça ahlâkî güzelliğe son derece düşkün ve istekliyizdir; onun âdeta bir ışığını gördük mü, ona kavuşmak için katlanmaya ve göğüs germeye hazır olmadığımız hiçbir şey yoktur. Ruhların gerçek övgüye ve ahlâkî güzelliğe doğru bu koşusu ve atılışı yüzündendir ki savaşlarda o tehlikelere atılınır; cesur adamlar savaş saflarında yaraları hissetmezler, ya da hissederler ama itibar basamağından birazcık bile inmektense ölmeyi tercih ederler.
atque hoc praeceptum, quod de dolore datur, patet latius: omnibus enim rebus, non solum dolori, simili contentione animi resistendum est. ira exardescit, libido concitatur: in eandem arcem confugiendum est, eadem sunt arma sumenda. sed quoniam de dolore loquimur, illa omittamus. Ad ferendum igitur dolorem placide atque sedate plurimum proficit toto pectore, ut dicitur, cogitare, quam id honestum sit. sumus enim natura, ut ante dixi—dicendum est enim saepius—, studiosissimi adpetentissimique honestatis, cuius si quasi lumen aliquod aspeximus, nihil est quod, ut eo potiamur, non parati simus et ferre et perpeti. ex hoc cursu atque impetu animorum ad veram laudem atque honestatem illa pericula adeuntur in proeliis, non sentiunt viri fortes in acie volnera, vel sentiunt, sed mori malunt quam tantum modo de dignitatis gradu demoveri.
2.59Decius'lar düşman saflarına atılırken onların parıldayan kılıçlarını görüyorlardı. Ölümün soyluluğu ve şanı, yaralara dair bütün korkuyu onlardan hafifletiyordu. Epameinondas'ın, hayatının kanıyla birlikte aktığını hissettiği sırada inlediğini mi sanıyorsun? Köle olarak devraldığı vatanını Lakedaimonlulara hükmeder hâlde bırakıyordu. İşte en büyük acıların tesellisi, merhemi bunlardır.
fulgentis gladios hostium videbant Decii, cum in aciem eorum inruebant. his levabat omnem volnerum metum nobilitas mortis et gloria. num tum ingemuisse Epaminondam putas, cum una cum sanguine vitam effluere sentiret? imperantem enim patriam Lacedaemoniis relinquebat, quam acceperat servientem. haec sunt solacia, haec fomenta summorum dolorum.
2.60"Ya barışta," diyeceksin, "ya evde, ya yatakta?" Beni savaş meydanına pek çıkmayan filozoflara döndürüyorsun. Onlardan biri, gerçekten hafif bir adam olan Herakleialı Dionysios, Zenon'dan cesur olmayı öğrenmişken acı ona bunu unutturdu. Böbreklerinden rahatsızlanınca, feryat ederken bile acı hakkında daha önce kendi düşündüklerinin yanlış olduğunu bağırıp duruyordu. Okul arkadaşı Kleanthes ona, hangi gerekçenin onu görüşünden vazgeçirdiğini sorunca şu cevabı verdi: "Felsefeye bu kadar emek verdiğim hâlde acıya yine de katlanamıyorsam, bu acının kötü olduğuna yeterli kanıttır. Felsefede pek çok yıl harcadım ve yine de katlanamıyorum. Demek ki acı kötüdür." O zaman Kleanthes'in ayağını yere vurup Epigonoi'dan şu dizeyi söylediği anlatılır:
Duyuyor musun bunları, yerin altına gömülü Amphiaraos?
Bununla, Dionysios'un yolundan saptığını görüp üzüldüğü Zenon'u kastediyordu.
Dices: quid in pace, quid domi, quid in lectulo? ad philosophos me revocas, qui in aciem non saepe prodeunt. e quibus homo sane levis, Heracleotes Dionysius, cum a Zenone fortis esse didicisset, a dolore dedoctus est. nam cum ex renibus laboraret, ipso in eiulatu clamitabat falsa esse illa, quae antea de dolore ipse sensisset. quem cum Cleanthes condiscipulus rogaret, quaenam ratio eum de sententia deduxisset, respondit: quia, si, cum tantulum operae philosophiae dedissem, dolorem tamen ferre non possem, satis esset argumenti malum esse dolorem. plurimos autem annos in philosophia consumpsi nec ferre possum. malum est igitur dolor. tum Cleanthem, cum pede terram percussisset, versum ex Epigonis ferunt dixisse: audísne haec, Amphiaráe sub terram ábdite? Zenonem significabat, a quo illum degenerare dolebat.
2.61Ama bizim Poseidonios öyle değildi. Onu ben de sık sık gördüm; Pompeius'un anlattığı şeyi de aktarayım: Suriye'den dönerken Rodos'a uğradığında Poseidonios'u dinlemek istemiş. Ama eklemlerinde şiddetli ağrılar yüzünden ağır hasta olduğunu duyunca bu çok ünlü filozofu yine de ziyaret etmek istemiş. Onu görüp selamladıktan ve övgü dolu sözlerle onurlandırdıktan sonra, onu dinleyemediğine üzüldüğünü söylemiş. Poseidonios ise "Sen dinleyebilirsin," demiş; "bedenimin acısının, bu kadar büyük bir adamın bana boşuna gelmiş olmasına yol açmasına izin vermem." Pompeius, onun yatağında yatarken, ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin iyi olmadığı konusunu ağırbaşlı ve uzun uzun tartıştığını, ona acının meşaleleri yaklaştırılır gibi oldukça da sık sık şöyle dediğini anlatırdı:
at non noster Posidonius; quem et ipse saepe vidi et id dicam, quod solebat narrare Pompeius, se, cum Rhodum venisset decedens ex Syria, audire voluisse Posidonium; sed cum audisset eum graviter esse aegrum, quod vehementer eius artus laborarent, voluisse tamen nobilissimum philosophum visere: quem ut vidisset et salutavisset honorificisque verbis prosecutus esset molesteque se dixisset ferre, quod eum non posset audire, at ille: tu vero inquit potes, nec committam, ut dolor corporis efficiat, ut frustra tantus vir ad me venerit. itaque narrabat eum graviter et copiose de hoc ipso, nihil esse bonum nisi quod esset honestum, cubantem disputavisse, cumque quasi faces ei doloris admoverentur, saepe dixisse:
2.62"Boşuna uğraşıyorsun, acı! Ne kadar sıkıntı verirsen ver, kötü olduğunu hiçbir zaman itiraf etmeyeceğim."
Genel olarak ünlü ve şerefli bütün zahmetler hemen katlanılabilir hâle de gelir. "Gymnik" denen yarışmaların büyük itibar gördüğü yerlerde, o yarışmaya girenlerin hiçbir acıdan kaçınmadığını görmüyor muyuz? Avcılık ve binicilikteki başarının övüldüğü yerlerde bu övgüyü arayanlar hiçbir acıdan kaçmazlar. Bizim makam yarışlarımızdan, şeref makamlarına duyulan arzudan ne söz edeyim? Eskiden bu makamları oy oy toplayanların içinden geçmeyecekleri hangi ateş vardı? Bu yüzden Africanus, Sokratesçi Ksenophon'u elinden hiç bırakmazdı; ondan en çok da şu sözünü överdi: Aynı zahmetler komutan ve asker için eşit derecede ağır değildir, çünkü şerefin kendisi komutanın zahmetini hafifletir.
nihil agis, dolor! quamvis sis molestus, numquam te esse confitebor malum. Omninoque omnes clari et nobilitati labores continuo fiunt etiam tolerabiles. videmusne , apud quos eorum ludorum, qui gymnici nominantur, magnus honos sit, nullum ab is, qui in id certamen descendant, devitari dolorem? apud quos autem venandi et equitandi laus viget, qui hanc petessunt, nullum fugiunt dolorem. quid de nostris ambitionibus, quid de cupiditate honorum loquar? quae flamma est, per quam non cucurrerint i qui haec olim punctis singulis colligebant? itaque semper Africanus Socraticum Xenophontem in manibus habebat, cuius in primis laudabat illud, quod diceret eosdem labores non esse aeque gravis imperatori et militi, quod ipse honos laborem leviorem faceret imperatorium.
2.63Yine de şu olur: Bilgelikten yoksun kalabalık ahlâkî güzelliğin kendisini göremediği için, onun hakkındaki kanaat etkili olur. Bu yüzden şöhretten ve kalabalığın yargısından etkilenirler; çoğunluğun övdüğü şeyi ahlâken güzel sanırlar. Sen ise kalabalığın gözü önünde olsan bile onun yargısına bağlı kalmanı, onun en güzel saydığı şeyi senin de öyle saymanı istemem. Kendi yargını kullanmalısın. Doğruyu onaylarken kendi gözünde hoşnut kalırsan, o zaman yalnızca az önce öğütlediğim gibi kendini değil, herkesi ve her şeyi yenmiş olursun.
sed tamen hoc evenit, ut in vulgus insipientium opinio valeat honestatis, cum ipsam videre non possint. itaque fama et multitudinis iudicio moventur, cum id honestum putent, quod a plerisque laudetur. te autem, si in oculis sis multitudinis, tamen eius iudicio stare nolim nec, quod illa putet, idem putare pulcherrimum. tuo tibi iudicio est utendum; tibi si recta probanti placebis, tum non modo tete viceris, quod paulo ante praecipiebam, sed omnis et omnia.
2.64O hâlde şunu kendine hedef koy: Ruhun genişliği ve âdeta olabildiğince yükseğe yığılmış yüceliği —ki en çok acıları küçümseyip hor görmekle kendini gösterir— her şeyin en güzelidir; halktan uzak kalıp alkış avlamadan kendinden hoşnut olursa daha da güzeldir. Hatta bana öyle geliyor ki gösteriş yapılmadan ve halk tanık olmadan yapılan her şey daha övgüye değerdir. Halktan kaçmak gerektiği için değil —çünkü bütün iyi işler aydınlıkta yer almak ister—; ama yine de fazilet için vicdandan daha büyük bir tiyatro yoktur.
hoc igitur tibi propone: amplitudinem animi et quasi quandam exaggerationem quam altissimam animi, quae maxime eminet contemnendis et despiciendis doloribus, unam esse omnium rem pulcherrimam, eoque pulchriorem, si vacet populo neque plausum captans se tamen ipsa delectet. quin etiam mihi quidem laudabiliora videntur omnia, quae sine venditatione et sine populo teste fiunt, non quo fugiendus sit—omnia enim bene facta in luce se conlocari volunt—, sed tamen nullum theatrum virtuti conscientia maius est.
2.65Her şeyden önce şunu düşünelim: Ruhun gerilimiyle sağlamlaştırılması gerektiğini sık sık söylediğim bu acılara dayanıklılık, her türden acıda aynı düzeyde kendini göstersin. Çünkü çoğu zaman pek çok kişi, zafer ya da şan arzusuyla, hatta haklarını ve hürriyetlerini korumak için yaraları cesaretle karşılayıp katlandığı hâlde, gerilim ortadan kalkınca hastalık acısına katlanamaz. Kolayca katlandıkları o acıya akılla ya da bilgelikle değil, daha çok tutku ve şan yüzünden katlanmışlardı. Bu yüzden bazı vahşi barbarlar kılıçla son derece çetin dövüşebilirler, ama hastalığa erkekçe katlanamazlar. Yunanlar ise pek yürekli değildir, ama insanların kavrayışı ölçüsünde yeterince akıllıdırlar: Düşmanın yüzüne bakamazlar, ama hastalıklara sabırla ve insanca katlanırlar. Kimberler ve Keltiberler ise savaşta coşar, hastalıkta ağlayıp sızlanırlar. Çünkü belli bir akıl ilkesinden doğmayan hiçbir şey tutarlı olamaz.
Atque in primis meditemur illud, ut haec patientia dolorum, quam saepe iam animi intentione dixi esse firmandam, in omni genere se aequabilem praebeat. saepe enim multi, qui aut propter victoriae cupiditatem aut propter gloriae aut etiam, ut ius suum et libertatem tenerent, volnera exceperunt fortiter et tulerunt, idem omissa contentione dolorem morbi ferre non possunt; neque enim illum, quem facile tulerant, ratione aut sapientia tulerant, sed studio potius et gloria. itaque barbari quidam et inmanes ferro decertare acerrume possunt, aegrotare viriliter non queunt. Graeci autem homines, non satis animosi, prudentes, ut est captus hominum, satis, hostem aspicere non possunt: eidem morbos toleranter atque humane ferunt. at Cimbri et Celtiberi in proeliis exultant, lamentantur in morbo. nihil enim potest esse aequabile, quod non a certa ratione proficiscatur.
2.66Ama ya bir tutkuya ya da kanaate kapılanların, peşine düştükleri şeyi elde etmeye çalışırken acıyla kırılmadıklarını gördüğüne göre, şunu düşünmelisin: Ya acı kötü değildir; ya da sert ve tabiata yabancı olan her şeye kötü demek uygun görülse bile, o kadar küçüktür ki fazilet onu örtüp hiçbir yerde görünmez hâle getirir. Rica ederim, bunları gece gündüz düşün. Çünkü bu düşünce daha geniş bir alana yayılacak, yalnızca acıyla ilgili olandan çok daha büyük bir yer tutacaktır. Her şeyi utanç verici olandan kaçmak ve ahlâken güzel olana erişmek için yaparsak, yalnızca acının iğnelerini değil talihin yıldırımlarını da küçümseyebiliriz; hele dünkü tartışmadan çıkan o sığınak hazırken.
sed cum videas eos, qui aut studio aut opinione ducantur, in eo persequendo atque adipiscendo dolore non frangi, debes existimare aut non esse malum dolorem aut, etiamsi, quicquid asperum alienumque natura sit, id appellari placeat malum, tantulum tamen esse, ut a virtute ita obruatur, ut nusquam appareat. quae meditare quaeso dies et noctes. latius enim manabit haec ratio et aliquanto maiorem locum quam de uno dolore occupabit. nam si omnia fugiendae turpitudinis adipiscendaeque honestatis causa faciemus, non modo stimulos doloris, sed etiam fulmina fortunae contemnamus licebit, praesertim cum paratum sit illud ex hesterna disputatione perfugium.
2.67Denizde yol alan birini korsanlar kovaladığında bir tanrı ona "Kendini gemiden at; seni karşılayacak biri hazır: Ya Methymnalı Arion'u karşılayan yunus, ya da Neptunus'un Pelops'a verdiği, havaya kalkmış arabaları dalgaların üstünden kaçırdığı söylenen atlar seni karşılayıp istediğin yere götürecek" derse, o kişi bütün korkusunu bırakır. Aynı şekilde sert ve iğrenç acılar seni sıkıştırdığında, katlanılamayacak kadar büyüklerse, nereye sığınılacağını görüyorsun.
Bu sefer söylenmesi gerekenlerin aşağı yukarı bunlar olduğunu düşündüm. Ama sen belki hâlâ görüşünde diretiyorsun.
Dinleyici: Hiç de değil; iki günde en çok korktuğum iki şeyin korkusundan kurtulduğumu umuyorum.
Cicero: O hâlde yarın yine su saatine; çünkü böyle sözleştik ve görüyorum ki bunu sana borçlu kalamam.
Dinleyici: Kesinlikle; o alıştırma öğleden önce, bu da aynı saatte.
Cicero: Öyle yapacağız ve senin bu çok güzel isteklerine uyacağız.
ut enim si cui naviganti, praedones si insequantur, deus qui dixerit: eice te navi; praesto est qui excipiat: vel delphinus, ut Arionem Methymnaeum, vel equi Pelopis illi Neptunii, qui per undas currus suspensos rapuisse dicuntur, excipient te et quo velis perferent, omnem omittat timorem, sic urguentibus asperis et odiosis doloribus, si tanti sint, ut ferendi non sint, quo sit confugiendum, tu vides. Haec fere hoc tempore putavi esse dicenda. sed tu fortasse in sententia permanes. Minime vero, meque biduo duarum rerum, quas maxime timebam, spero liberatum metu. Cras ergo ad clepsydram; sic enim diximus, et tibi hoc video non posse deberi. Ita prorsus; et illud quidem ante meridiem, hoc eodem tempore. Sic faciemus tuisque optumis studiis obsequemur.