III. Kitap
3.1Brutus, bunun sebebi ne olabilir dersin: Ruhla bedenden oluştuğumuz hâlde, bedeni iyileştirmek ve korumak için bir sanat aranmış ve bu sanatın faydası, ölümsüz tanrıların buluşu sayılarak kutsanmıştır; ruhun tıbbı ise bulunmadan önce o kadar arzu edilmemiş, tanındıktan sonra da o kadar işlenmemiş, pek çok kişiye hoş ve makbul gelmemiş, hatta daha çoğuna şüpheli ve itici görünmüştür. Bunun sebebi, bedenin rahatsızlığını ve acısını ruhla değerlendirmemiz, ruhun hastalığını ise bedenle hissetmememiz olabilir mi? Böylece ruh, kendisini yargılayan şey hastayken kendi hakkında yargıda bulunmuş olur.
Quidnam esse, Brute, causae putem, cur, cum constemus ex animo et corpore, corporis curandi tuendique causa quaesita sit ars atque eius utilitas deorum inmortalium inventioni consecrata, animi autem medicina nec tam desiderata sit, ante quam inventa, nec tam culta, posteaquam cognita est, nec tam multis grata et probata, pluribus etiam suspecta et invisa? an quod corporis gravitatem et dolorem animo iudicamus, animi morbum corpore non sentimus? ita fit ut animus de se ipse tum iudicet, cum id ipsum, quo iudicatur, aegrotet.
3.2Tabiat bizi, onu doğrudan görüp kavrayabileceğimiz ve en iyi rehber olarak onun önderliğinde hayat yolunu tamamlayabileceğimiz biçimde doğurmuş olsaydı, kimsenin akla ve öğretime ihtiyaç duymasına gerçekten hiç gerek kalmazdı. Ama tabiat bize ufacık kıvılcımlar verdi; biz de kötü alışkanlıklar ve kanaatlerle bozularak onları öyle çabuk söndürüyoruz ki tabiatın ışığı hiçbir yerde görünmüyor. Yaratılışımızda faziletlerin doğuştan tohumları vardır; bunların büyümesine izin verilseydi, tabiatın kendisi bizi mutlu hayata ulaştırırdı. Oysa dünyaya gelip kucağa alınır alınmaz kendimizi her türlü bozukluğun ve kanaatlerin en büyük çarpıklığının ortasında buluyoruz; öyle ki yanılgıyı neredeyse sütannemizin sütüyle birlikte emmiş gibiyiz. Ana babamıza teslim edilip sonra hocalara verildiğimizde de türlü yanılgılarla öyle yoğruluyoruz ki hakikat boş şeylere, tabiatın kendisi de kökleşmiş kanaate yenik düşüyor.
Quodsi talis nos natura genuisset, ut eam ipsam intueri et perspicere eademque optima duce cursum vitae conficere possemus, haut erat sane quod quisquam rationem ac doctrinam requireret. nunc parvulos nobis dedit igniculos, quos celeriter malis moribus opinionibusque depravati sic restinguimus, ut nusquam naturae lumen appareat. sunt enim ingeniis nostris semina innata virtutum, quae si adolescere liceret, ipsa nos ad beatam vitam natura perduceret. nunc autem, simul atque editi in lucem et suscepti sumus, in omni continuo pravitate et in summa opinionum perversitate versamur, ut paene cum lacte nutricis errorem suxisse videamur. cum vero parentibus redditi, dein magistris traditi sumus, tum ita variis imbuimur erroribus, ut vanitati veritas et opinioni confirmatae natura ipsa cedat.
3.3Bir de şairler eklenir. Büyük bir bilgi ve bilgelik görüntüsü takındıkları için dinlenir, okunur, ezberlenirler ve zihinlere derinden yerleşirler. Bunlara âdeta en büyük hoca olan halk ve her yandan kötülüklerde birleşen bütün kalabalık da eklenince, kanaatlerin bozukluğuyla büsbütün zehirlenir ve tabiattan sapıp ayrılırız. Öyle ki bize tabiatın gücünü en iyi görenler, insan için makamlardan, iktidardan, halk arasındaki şöhretten daha iyi, daha arzu edilir, daha üstün bir şey olmadığına hükmedenlermiş gibi gelir. En iyi insanlar bile bu şöhrete doğru sürüklenir; tabiatın en çok aradığı o gerçek ahlâkî güzelliği ararken en büyük boşluğun içinde dolaşırlar ve faziletin belirgin bir suretini değil, şanın gölgemsi bir hayalini kovalarlar. Oysa şan sağlam ve belirgin bir şeydir, gölge değildir: İyilerin hep bir ağızdan övgüsüdür, üstün fazilet hakkında doğru yargıda bulunanların bozulmamış sesidir; faziletin âdeta yankısıdır. Doğru davranışlara çoğu zaman eşlik ettiği için iyi adamların onu reddetmesi gerekmez.
accedunt etiam poëtae, qui cum magnam speciem doctrinae sapientiaeque prae se tulerunt, audiuntur leguntur ediscuntur et inhaerescunt penitus in mentibus. cum vero eodem quasi maxumus quidam magister populus accessit atque omnis undique ad vitia consentiens multitudo, tum plane inficimur opinionum pravitate a naturaque desciscimus, ut nobis optime naturae vim vidisse videantur, qui nihil melius homini, nihil magis expetendum, nihil praestantius honoribus, imperiis, populari gloria iudicaverunt. ad quam fertur optumus quisque veramque illam honestatem expetens, quam unam natura maxime anquirit, in summa inanitate versatur consectaturque nullam eminentem effigiem virtutis, sed adumbratam imaginem gloriae. est enim gloria solida quaedam res et expressa, non adumbrata; ea est consentiens laus bonorum, incorrupta vox bene iudicantium de excellenti virtute, ea virtuti resonat tamquam imago; quae quia recte factorum plerumque comes est, non est bonis viris repudianda.
3.4Ama onun taklitçisi olmak isteyen öteki şey, yani düşüncesiz, ölçüp biçmeyen, çoğu zaman suçları ve kusurları öven halk şöhreti, ahlâkî güzelliğin taklidini yaparak onun suretini ve güzelliğini bozar. Bu körlük yüzünden insanlar, bazen pek parlak şeyler arzuladıkları hâlde bunların ne nerede ne de nasıl olduklarını bilmediklerinden, kimisi kendi şehrini temelinden yıkmış, kimisi de kendisi yok olmuştur. Bunlar en iyiyi aradıkları için, iradeleriyle değil daha çok yolu şaşırarak aldanırlar. Peki ya para arzusuyla, haz şehvetiyle sürüklenenler, ruhları öyle sarsılmış olanlar ki deliliğe pek uzak değiller —bu da bilgelikten yoksun herkesin başına gelir—, onlara hiçbir tedavi uygulanmamalı mı? Ruhun hastalıkları bedeninkilerden daha az zarar verdiği için mi, yoksa bedenler iyileştirilebildiği hâlde ruhlar için hiçbir tıp bulunmadığı için mi?
illa autem, quae se eius imitatricem esse volt, temeraria atque inconsiderata et plerumque peccatorum vitiorumque laudatrix, fama popularis, simulatione honestatis formam eius pulchritudinemque corrumpit. qua caecitate homines, cum quaedam etiam praeclara cuperent eaque nescirent nec ubi nec qualia essent, funditus alii everterunt suas civitates, alii ipsi occiderunt. atque hi quidem optuma petentes non tam voluntate quam cursus errore falluntur. quid? qui pecuniae cupiditate, qui voluptatum libidine feruntur, quorumque ita perturbantur animi, ut non multum absint ab insania, quod insipientibus contingit omnibus, is nullane est adhibenda curatio? utrum quod minus noceant animi aegrotationes quam corporis, an quod corpora curari possint, animorum medicina nulla sit?
3.5Oysa ruhun hastalıkları bedeninkilerden hem daha zararlı hem daha çoktur. Bedenin hastalıkları bile ruhu ilgilendirdikleri ve onu tedirgin ettikleri için iğrençtir. Ennius'un dediği gibi, "hasta ruh hep yolunu şaşırır; ne katlanabilir ne dayanabilir, arzulamaktan hiç vazgeçmez." Ötekileri bir yana bırakırsam, şu iki hastalıktan, keder ve arzudan, bedende daha ağır hangi hastalık olabilir? Ruhun bedenin tıbbını bulmuş olduğu hâlde kendini iyileştiremeyeceği nasıl kabul edilebilir? Hem bedenlerin iyileşmesinde bedenlerin kendisinin ve tabiatın da büyük payı vardır ve tedaviye razı olanların hepsi hemen iyileşmez; oysa iyileşmek isteyen ve bilgelerin öğütlerine uyan ruhlar hiç şüphesiz iyileşir.
at et morbi perniciosiores pluresque sunt animi quam corporis; hi enim ipsi odiosi sunt, quod ad animum pertinent eumque sollicitant, animusque aeger, ut ait Ennius, semper errat neque pati neque perpeti potest, cupere numquam desinit. quibus duobus morbis, ut omittam alios, aegritudine et cupiditate, qui tandem possunt in corpore esse graviores? qui vero probari potest ut sibi mederi animus non possit, cum ipsam medicinam corporis animus invenerit, cumque ad corporum sanationem multum ipsa corpora et natura valeat nec omnes, qui curari se passi sint, continuo etiam convalescant, animi autem, qui se sanari voluerint praeceptisque sapientium paruerint, sine ulla dubitatione sanentur?
3.6Ruhun bir tıbbı elbette vardır: felsefe. Onun yardımını, beden hastalıklarındaki gibi dışarıda aramak gerekmez; kendi kendimizi iyileştirebilmek için bütün imkânlarımızla ve gücümüzle çalışmalıyız. Gerçi felsefenin bütününün ne kadar arzu edilmesi ve işlenmesi gerektiği konusunda, sanırım, Hortensius'ta yeterince şey söylendi. Ondan sonra da en önemli konuları tartışmaktan ve yazmaktan hemen hiç geri durmadık. Bu kitaplarda ise Tusculum'da dostlarımla yaptığım tartışmaları aktardım. Önceki iki kitapta ölümden ve acıdan söz edildiğine göre, tartışmanın üçüncü günü bu üçüncü cildi oluşturacak.
est profecto animi medicina, philosophia; cuius auxilium non ut in corporis morbis petendum est foris, omnibusque opibus viribus, ut nosmet ipsi nobis mederi possimus, elaborandum est. Quamquam de universa philosophia, quanto opere et expetenda esset et colenda, satis, ut arbitror, dictum est in Hortensio. de maxumis autem rebus nihil fere intermisimus postea nec disputare nec scribere. his autem libris exposita sunt ea quae a nobis cum familiaribus nostris in Tusculano erant disputata. sed quo niam duobus superioribus de morte et de dolore dictum est, tertius dies disputationis hoc tertium volumen efficiet.
3.7Gün artık öğleden sonraya dönmüşken Akademia'mıza indiğimizde, oradakilerden birinden tartışma için bir konu ortaya atmasını istedim. Sonra iş şöyle gelişti:
Dinleyici: Bana öyle geliyor ki bilge de kedere düşebilir.
Cicero: Ruhun öteki hâllerine de mi, yani korkulara, şehvetlere, öfkelere? Bunlar aşağı yukarı Yunanların pathē dedikleri türden şeylerdir. Ben bunlara "hastalıklar" diyebilirdim; bu kelimesi kelimesine çeviri olurdu, ama bizim kullanımımıza uymazdı. Çünkü acımak, kıskanmak, coşmak, sevinmek, bütün bunlara Yunanlar "hastalık" der, yani akla boyun eğmeyen ruhun hareketleri. Biz ise kışkırmış ruhun bu aynı hareketlerine, sanırım doğru olarak, "hâller" diyebiliriz; "hastalık" demek ise pek alışılmış bir kullanım olmaz. Tabii sen başka türlü düşünmüyorsan.
Dinleyici: Ben de bu şekilde düşünüyorum.
ut enim in Academiam nostram descendimus inclinato iam in postmeridianum tempus die, poposci eorum aliquem, qui aderant, causam disserendi. tum res acta sic est: Videtur mihi cadere in sapientem aegritudo. Num reliquae quoque perturbationes animi, formidines libidines iracundiae? haec enim fere sunt eius modi, quae Graeci πάθη appellant; ego poteram morbos, et id verbum esset e verbo, sed in consuetudinem nostram non caderet. nam misereri, invidere, gestire, laetari, haec omnia morbos Graeci appellant, motus animi rationi non obtemperantis, nos autem hos eosdem motus concitati animi recte, ut opinor, perturbationes dixerimus, morbos autem non satis usitate, nisi quid aliud tibi videtur. Mihi vero isto modo.
3.8Cicero: Peki bunların bilgenin başına gelebileceğini mi sanıyorsun?
Dinleyici: Kesinlikle öyle düşünüyorum.
Cicero: O zaman o meşhur bilgelik pek de değerli sayılmamalı; çünkü delilikten pek farkı yok.
Dinleyici: Ne? Ruhun her sarsıntısı sana delilik mi görünüyor?
Cicero: Yalnızca bana değil; sık sık hayret ettiğim gibi, hayata ve ahlâka dair bütün bu felsefenin kaynağı olan Sokrates'ten yüzyıllar önce atalarımıza da böyle göründüğünü anlıyorum.
Dinleyici: Bu nasıl oluyor?
Cicero: Çünkü "insania" adı zihnin hastalığını ve rahatsızlığını, yani sağlıksızlığı (insanitas) ve hasta ruhu anlatır; buna "insania", yani delilik dediler.
Haecine igitur cadere in sapientem putas? Prorsus existimo. Ne ista gloriosa sapientia non magno aestimanda est, siquidem non multum differt ab insania. Quid? tibi omnisne animi commotio videtur insania? Non mihi quidem soli, sed, id quod admirari saepe soleo, maioribus quoque nostris hoc ita visum intellego multis saeculis ante Socratem, a quo haec omnis, quae est de vita et de moribus, philosophia manavit. Quonam tandem modo? Quia nomen insaniae significat mentis aegrotationem et morbum, id est insanitatem et aegrotum animum, quam appellarunt insaniam.
3.9(Filozoflar ruhun bütün hâllerine hastalık derler ve hiçbir akılsızın bu hastalıklardan kurtulmuş olmadığını söylerler. Hastalık içinde olanlar sağlıklı değildir; bilgelikten yoksun herkesin ruhu da hastalık içindedir: Demek ki bilgelikten yoksun herkes delidir.) Atalarımız ruhların sağlığını bir tür sükûnette ve metanette görüyorlardı; bunlardan yoksun zihne "insania" dediler, çünkü sarsılmış bir ruhta, bedende olduğu gibi, sağlık olamazdı.
(omnis autem perturbationes animi morbos philosophi appellant negantque stultum quemquam his morbis vacare. qui autem in morbo sunt, sani non sunt; et omnium insipientium animi in morbo sunt: omnes insipientes igitur insaniunt). sanitatem enim animorum positam in tranquillitate quadam constantiaque censebant; his rebus mentem vacuam appellarunt insaniam, propterea quod in perturbato animo sicut in corpore sanitas esse non posset.
3.10Zihnin ışığından yoksun ruh hâline "amentia" (akılsızlık) ve aynı zamanda "dementia" (akıldan çıkmışlık) adını vermeleri de en az bunun kadar keskin bir buluştur. Buradan anlaşılmalıdır ki şeylere bu adları koyanlar, Stoacıların Sokrates'ten alıp özenle korudukları şeyi düşünmüşlerdir: Bilgelikten yoksun olanların hepsi sağlıklı değildir. Çünkü bir hastalık içindeki ruh —filozoflar da, az önce söylediğim gibi, bu sarsıntılı hareketlere hastalık derler— hastalık içindeki beden kadar sağlıksızdır. Böylece bilgelik ruhun sağlığı, bilgelikten yoksunluk ise bir tür sağlıksızlık olur; bu da "insania", aynı zamanda "dementia"dır. Bunlar Latince kelimelerle Yunancadakinden çok daha iyi anlatılmıştır.
nec minus illud acute, quod animi adfectionem lumine mentis carentem nominaverunt amentiam eandemque dementiam. ex quo intellegendum est eos qui haec rebus nomina posuerunt sensisse hoc idem, quod a Socrate acceptum diligenter Stoici retinuerunt, omnis insipientes esse non sanos. qui est enim animus in aliquo morbo—morbos autem hos perturbatos motus, ut modo dixi, philosophi appellant—, non magis est sanus quam id corpus quod in morbo est. ita fit ut sapientia sanitas sit animi, insipientia autem quasi insanitas quaedam, quae est insania eademque dementia; multoque melius haec notata sunt verbis Latinis quam Graecis.
3.11Bu başka pek çok yerde de görülecektir; ama bunu başka zamana bırakalım, şimdi önümüzdeki konuya dönelim. Aradığımız şeyin bütünüyle ne ve nasıl olduğunu kelimenin kendi anlamı açıklıyor. Zihni bir hastalık gibi hiçbir hareketle sarsılmamış olanlara sağlıklı demek gerektiğine göre, aksi hâlde olanlara da "insanus", yani sağlıksız demek gerekir. Bu yüzden Latincenin günlük kullanımından daha iyi bir şey yoktur: Şehvetle ya da öfkeyle dizginsizce sürüklenenler için "kendi hâkimiyetinden çıktı" deriz. (Gerçi öfkenin kendisi şehvetin bir parçasıdır; çünkü şöyle tarif edilir: Öfke, öç alma şehvetidir.) Demek ki "kendi hâkimiyetinden çıktılar" denenlere bu, tabiatın bütün ruhun yönetimini verdiği zihnin hâkimiyetinde olmadıkları için denir. Yunanların mania adını nereden aldıklarını kolayca söyleyemem; ama biz bu şeyin kendisini onlardan daha iyi ayırırız. Çünkü akılsızlığa bağlı olup daha geniş bir alana yayılan bu "insania"yı "furor"dan, yani cinnetten ayırırız. Yunanlar da ayırmak isterler, ama kelimeleri yetersiz kalır: Bizim "furor" dediğimize onlar melankholia, yani kara safra derler; sanki zihin yalnızca kara safrayla sarsılırmış da sık sık daha şiddetli bir öfkeyle, korkuyla ya da acıyla sarsılmazmış gibi. Athamas'ın, Alkmaion'un, Aias'ın, Orestes'in cinnet geçirdiğini bu anlamda söyleriz. On İki Levha, böyle bir hâle düşmüş kişinin kendi malına sahip olmasını yasaklar; bu yüzden "insanus olursa" değil, "furiosus olursa" yazılmıştır. Çünkü metanetten, yani sağlıktan yoksun olan akılsızlığın yine de vazifelerin ortalama düzeyini ve hayatın ortak, alışılmış düzenini koruyabileceğini düşünmüşlerdir; cinneti ise zihnin her şeye karşı körlüğü saymışlardır. Bu, "insania"dan daha büyük görünse de öyle bir şeydir ki cinnet bilgenin başına gelebilir, "insania" ise gelemez. Ama bu başka bir meseledir; biz konumuza dönelim.
quod aliis quoque multis locis reperietur; sed id alias, nunc, quod instat. totum igitur id quod quaerimus quid et quale sit, verbi vis ipsa declarat. eos enim sanos quoniam intellegi necesse est, quorum mens motu quasi morbo perturbata nullo sit, qui contra adfecti sint, hos insanos appellari necesse est. itaque nihil melius, quam quod est in consuetudine sermonis Latini, cum exisse ex potestate dicimus eos, qui ecfrenati feruntur aut libidine aut iracundia— quamquam ipsa iracundia libidinis est pars; sic enim definitur: iracundia ulciscendi libido—; qui igitur exisse ex potestate dicuntur, idcirco dicuntur, quia non sint in potestate mentis, cui regnum totius animi a natura tributum est. Graeci autem μανίαν unde appellent, non facile dixerim; eam tamen ipsam distinguimus nos melius quam illi. hanc enim insaniam, quae iuncta stultitiae patet latius, a furore disiungimus. Graeci volunt illi quidem, sed parum valent verbo: quem nos furorem, μελαγχολίαν illi vocant; quasi vero atra bili solum mens ac non saepe vel iracundia graviore vel timore vel dolore moveatur; quo genere Athamantem Alcmaeonem Aiacem Orestem furere dicimus. qui ita sit adfectus, eum dominum esse rerum suarum vetant duodecim tabulae; itaque non est scriptum si insanus, sed si furiosus escit. stultitiam enim censuerunt constantia, id est sanitate, vacantem posse tamen tueri mediocritatem officiorum et vitae communem cultum atque usitatum; furorem autem esse rati sunt mentis ad omnia caecitatem. quod cum maius esse videatur quam insania, tamen eius modi est, ut furor in sapientem cadere possit, non possit insania. sed haec alia quaestio est; nos ad propositum revertamur.
3.12Cicero: Sanırım, bilgenin kedere düşebileceğini düşündüğünü söyledin.
Dinleyici: Evet, gerçekten öyle düşünüyorum.
Cicero: Böyle düşünmen insanca bir şey. Çünkü taştan doğmadık; ruhlarda tabiattan gelen nazik ve yumuşak bir şey vardır ki kederle bir fırtınadaki gibi sarsılır. Bizim Akademia'mızın en ünlülerinden biri olan Krantor'un söylediği de saçma değildir: "Hiç var olamayacak ve var olmaması da gereken o bilmem ne acısızlığı çok öven kimselere hiç katılmıyorum. Hasta olmayayım; ama olursam, ister bedenimden bir şey kesilsin ister koparılsın, hissim yerinde olsun. Çünkü hiç acı duymamak, ruhta vahşet ve bedende uyuşukluk gibi büyük bir bedel ödenmeden olmaz."
Cadere, opinor, in sapientem aegritudinem tibi dixisti videri. Et vero ita existimo. Humanum id quidem, quod ita existumas. non enim silice nati sumus, sed est naturale in animis tenerum quiddam atque molle, quod aegritudine quasi tempestate quatiatur, nec absurde Crantor ille, qui in nostra Academia vel in primis fuit nobilis, minime inquit adsentior is qui istam nescio quam indolentiam magno opere laudant, quae nec potest ulla esse nec debet. ne aegrotus sim; si inquit fuero, sensus adsit, sive secetur quid sive avellatur a corpore. nam istuc nihil dolere non sine magna mercede contingit inmanitatis in animo, stuporis in corpore.
3.13Ama bakalım, bu söz zaafımıza dalkavukluk eden ve yumuşaklığımıza göz yuman insanların sözü olmasın. Biz ise bedbahtlıkların yalnızca dallarını budamaya değil, köklerinin bütün liflerini sökmeye cesaret edelim. Yine de belki bir şey kalacaktır; akılsızlığın kökleri o kadar derindir. Ama yalnızca zorunlu olan kalacaktır. Şunu iyi bil: Ruh iyileşmedikçe —bu da felsefe olmadan olamaz— bedbahtlıkların sonu gelmeyecektir. Bu yüzden, başladığımıza göre, kendimizi tedavi edilmek üzere ona teslim edelim; istersek iyileşeceğiz. Hatta daha da ileri gideceğim: Yalnız kederi değil —gerçi önce onu ele alacağım—, ruhun her hâlini, benim koyduğum adla "hâl", Yunanların istediği adla "hastalık" olan her şeyi açıklayacağım. Önce, istersen, kanıtları kısaca bağlamayı âdet edinmiş Stoacılar gibi ilerleyelim; sonra kendi yöntemimizle serbestçe dolaşırız.
sed videamus ne haec oratio sit hominum adsentantium nostrae inbecillitati et indulgentium mollitudini; nos autem audeamus non solum ramos amputare miseriarum, sed omnis radicum fibras evellere. tamen aliquid relinquetur fortasse; ita sunt altae stirpes stultitiae; sed relinquetur id solum quod erit necessarium. Illud quidem sic habeto, nisi sanatus animus sit, quod sine philosophia fieri non potest, finem miseriarum nullum fore. quam ob rem, quoniam coepimus, tradamus nos ei curandos: sanabimur, si volemus. et progrediar quidem longius: non enim de aegritudine solum, quamquam id quidem primum, sed de omni animi, ut ego posui, perturbatione, morbo, ut Graeci volunt, explicabo. et primo, si placet, Stoicorum more agamus, qui breviter astringere solent argumenta; deinde nostro instituto vagabimur.
3.14Cesur olan, aynı zamanda güvenlidir ("kendine fazla güvenen" anlamındaki "confidens" kelimesi, kötü bir kullanım yüzünden kusur sayılıyor; oysa övgüye değer bir şey olan "confidere"den, yani güvenmekten türemiştir). Güvenli olan kişi elbette korkmaz; çünkü güvenmek korkmaktan farklıdır. Oysa kedere düşen korkuya da düşer; çünkü varlıklarıyla bizi kedere sokan şeylerden, tepemizde asılıyken ve yaklaşırken korkarız. Böylece keder cesarete aykırı düşer. O hâlde kedere düşen birinin korkuya da, ruhun kırılmasına ve yılmasına da düşmesi muhtemeldir. Bunlara düşen kişi, köle olmaya, ara sıra yenildiğini itiraf etmeye de düşer. Bunları kabul eden ürkekliği ve korkaklığı da kabul etmek zorundadır. Ama bunlar cesur adamın başına gelmez; demek ki keder de gelmez. Oysa cesur olmayan hiç kimse bilge değildir: Demek ki bilge kedere düşmeyecektir.
Qui fortis est, idem est fidens (quoniam confidens mala consuetudine loquendi in vitio ponitur, ductum verbum a confidendo, quod laudis est). qui autem est fidens, is profecto non extimescit; discrepat enim a timendo confidere. atqui, in quem cadit aegritudo, in eundem timor; quarum enim rerum praesentia sumus in aegritudine, easdem inpendentes et venientes timemus. ita fit ut fortitudini aegritudo repugnet. veri simile est igitur, in quem cadat aegritudo, cadere in eundem timorem et infractionem quidem animi et demissionem. quae in quem cadunt, in eundem cadit, ut serviat, ut victum, si quando, se esse fateatur. quae qui recipit, recipiat idem necesse est timiditatem et ignaviam. non cadunt autem haec in virum fortem: igitur ne aegritudo quidem. at nemo sapiens nisi fortis: non cadet ergo in sapientem aegritudo.
3.15Üstelik cesur olanın büyük gönüllü olması, büyük gönüllü olanın yenilmez olması, yenilmez olanın da insanî şeyleri küçümseyip onları kendinden aşağıda görmesi zorunludur. Oysa hiç kimse, yüzünden kedere düşebileceği şeyleri küçümseyemez; buradan da cesur adamın hiçbir zaman kedere düşmediği sonucu çıkar. Bütün bilgeler cesurdur; demek ki bilge kedere düşmez. Ayrıca göz sarsıldığında kendi görevini yerine getirmeye uygun durumda olmadığı gibi, öteki uzuvlar ya da bütün beden kendi durumundan çıkınca görevini ve işini yerine getiremediği gibi, sarsılmış ruh da kendi görevini yapmaya elverişli değildir. Ruhun görevi aklı iyi kullanmaktır; bilgenin ruhu da her zaman aklı en iyi biçimde kullanacak durumdadır; demek ki hiçbir zaman sarsılmış değildir. Keder ise ruhun bir hâlidir; demek ki bilge ondan her zaman uzak olacaktır.
Praeterea necesse est, qui fortis sit, eundem esse magni animi; qui magni animi sit, invictum; qui invictus sit, eum res humanas despicere atque infra se positas arbitrari. despicere autem nemo potest eas res, propter quas aegritudine adfici potest; ex quo efficitur fortem virum aegritudine numquam adfici. omnes autem sapientes fortes: non cadit igitur in sapientem aegritudo. Et quem ad modum oculus conturbatus non est probe adfectus ad suum munus fungendum, et reliquae partes totumve corpus statu cum est motum, deest officio suo et muneri, sic conturbatus animus non est aptus ad exequendum munus suum. munus autem animi est ratione bene uti; et sapientis animus ita semper adfectus est, ut ratione optime utatur; numquam igitur est perturbatus. at aegritudo perturbatio est animi: semper igitur ea sapiens vacabit.
3.16Şu da muhtemeldir: İtidalli olan kişi —Yunanlar ona sōphrōn, bu fazilete de sōphrosynē derler; ben buna kâh itidal, kâh ölçülülük, bazen de alçakgönüllülük derim. Ama bu fazilete belki de doğru olarak "frugalitas", yani aşağı yukarı ölçülü dürüstlük denebilir. Yunanlarda bu daha dar bir anlam taşır: "Frugi" insanlara khrēsimoi, yani yalnızca "işe yarar" derler. Bizimki ise daha geniştir; çünkü her türlü nefsine hâkimiyeti, her türlü zararsızlığı (bunun Yunancada alışılmış bir adı yoktur, ama ablabeia denebilir; çünkü zararsızlık kimseye zarar vermeyen bir ruh hâlidir)— "frugalitas" öteki faziletleri de kapsar. Bu kadar geniş olmasaydı ve çoğu kişinin sandığı dar sınırlar içinde kalsaydı, Lucius Piso'nun "Frugi" lakabı hiçbir zaman bu kadar övülmezdi.
Veri etiam simile illud est, qui sit temperans— quem Graeci σώφρονα appellant eamque virtutem σωφροσύνην vocant, quam soleo equidem tum temperantiam, tum moderationem appellare, non numquam etiam modestiam; sed haud scio an recte ea virtus frugalitas appellari possit, quod angustius apud Graecos valet, qui frugi homines χρησίμους appellant, id est tantum modo utilis; at illud est latius; omnis enim abstinentia, omnis innocentia (quae apud Graecos usitatum nomen nullum habet, sed habere potest ἀβλάβειαν; nam est innocentia adfectio talis animi quae noceat nemini)—reliquas etiam virtutes frugalitas continet. quae nisi tanta esset, et si is angustiis, quibus plerique putant, teneretur, numquam esset L. Pisonis cognomen tanto opere laudatum.
3.17Ama korkudan dolayı mevziini terk eden kişiye —ki bu korkaklıktır—, açgözlülükten dolayı kendisine gizlice bırakılan emaneti geri vermeyen kişiye —ki bu adaletsizliktir—, düşüncesizlikten dolayı bir işi kötü yürüten kişiye —ki bu akılsızlıktır— "frugi" denmediği için, "frugalitas" üç fazileti, yani cesareti, adaleti ve basireti kapsamıştır (gerçi bu bütün faziletlerde ortaktır; çünkü hepsi birbirine bağlı ve koşulmuştur). O hâlde geriye kalan dördüncü fazilet "frugalitas"ın kendisi olsun. Çünkü onun kendine özgü işi, ruhun isteyen hareketlerini yönetmek ve yatıştırmak, şehvete her zaman karşı koyarak her şeyde ölçülü bir metaneti korumak gibi görünüyor. Ona zıt olan kusura "nequitia" denir.
sed quia, nec qui propter metum praesidium reliquit, quod est ignaviae, nec qui propter avaritiam clam depositum non reddidit, quod est iniustitiae, nec qui propter temeritatem male rem gessit, quod est stultitiae, frugi appellari solet, eo tris virtutes, fortitudinem iustitiam prudentiam, frugalitas complexa est (etsi hoc quidem commune est virtutum; omnes enim inter se nexae et iugatae sunt): reliqua igitur et quarta virtus sit ipsa frugalitas. eius enim videtur esse proprium motus animi adpetentis regere et sedare semperque adversantem libidini moderatam in omni re servare constantiam. cui contrarium vitium nequitia dicitur.
3.18"Frugalitas" sanırım "frux"tan, yani topraktan bundan daha iyi bir şey çıkmayan üründen gelir; "nequitia" ise —bu belki biraz zorlama olacak, ama deneyelim; bir şey çıkmazsa şaka yaptık sayılsın— böyle bir adamda "nequicquam", yani hiçbir değer taşıyan bir şey bulunmamasından gelir; bu yüzden ona "nihili", yani beş para etmez de denir. O hâlde "frugi" olan, ya da istersen ölçülü ve itidalli olan kişinin metanetli olması zorunludur; metanetli olanın sakin olması; sakin olanın her türlü hâlden, dolayısıyla kederden de uzak olması. Bunlar da bilgenin nitelikleridir; demek ki keder bilgeden uzak olacaktır.
Bu yüzden Herakleialı Dionysios, Homeros'ta Akhilleus'un yakındığı şu sözlere —sanırım şöyle— akıllıca karşılık verir:
Yüreğim derinden kabarıyor hüzünlü öfkelerle, şerefimden ve bütün övgümden yoksun kaldığımı hatırladıkça.
Bir el şiştiğinde sağlıklı bir durumda mıdır? Ya da şişmiş ve kabarmış başka bir uzuv kusurlu bir hâlde değil midir?
frugalitas, ut opinor, a fruge, qua nihil melius e terra, nequitia ab eo (etsi erit hoc fortasse durius, sed temptemus: lusisse putemur, si nihil sit) ab eo, quod nequicquam est in tali homine, ex quo idem nihili dicitur.—qui sit frugi igitur vel, si mavis, moderatus et temperans, eum necesse est esse constantem; qui autem constans, quietum; qui quietus, perturbatione omni vacuum, ergo etiam aegritudine. et sunt illa sapientis: aberit igitur a sapiente aegritudo. Itaque non inscite Heracleotes Dionysius ad ea disputat, quae apud Homerum Achilles queritur hoc, ut opinor, modo: Corque meum penitus turgescit tristibus iris, Cum decore atque omni me orbatum laude recordor. num manus adfecta recte est, cum in tumore est, aut num aliud quodpiam membrum tumidum ac turgidum non vitiose se habet?
3.19Aynı şekilde kabarmış ve şişmiş ruh da kusurludur. Bilgenin ruhu ise her zaman kusurdan uzaktır; hiçbir zaman kabarmaz, hiçbir zaman şişmez. Öfkeli kişinin ruhu ise böyledir; demek ki bilge hiçbir zaman öfkelenmez. Çünkü öfkelenirse arzulamış da olur; çünkü öfkelinin kendine özgü hâli, kendisine zarar verdiğini düşündüğü kişiye olabildiğince büyük acı çektirmeyi arzulamaktır. Bunu arzulayan kişinin ise ona eriştiğinde çok sevinmesi zorunludur. Buradan da başkasının kötülüğüne sevindiği sonucu çıkar. Bu bilgenin başına gelmediğine göre öfkelenmek de gelmez. Eğer keder bilgenin başına gelseydi öfke de gelirdi; ondan uzak olduğuna göre kederden de uzak olacaktır.
sic igitur inflatus et tumens animus in vitio est. sapientis autem animus semper vacat vitio, numquam turgescit, numquam tumet; at irati animus eius modi est: numquam igitur sapiens irascitur. nam si irascitur, etiam concupiscit; proprium est enim irati cupere, a quo laesus videatur, ei quam maxumum dolorem inurere. qui autem id concupierit, eum necesse est, si id consecutus sit, magno opere laetari. ex quo fit, ut alieno malo gaudeat; quod quoniam non cadit in sapientem, ne ut irascatur quidem cadit. sin autem caderet in sapientem aegritudo, caderet etiam iracundia; qua quoniam vacat, aegritudine etiam vacabit.
3.20Gerçekten de bilge kedere düşebilseydi, acımaya da düşebilirdi, hasede (invidentia) de düşebilirdi. ("Invidia" demedim; çünkü o, birine haset edildiğinde de söylenir. "Invidere"den, yani haset etmekten "invidentia" demek doğrudur; böylece "invidia" kelimesinin iki anlamlılığından kaçınmış oluruz. Bu kelime, başkasının talihine fazla dikkatle bakmaktan türemiştir; Melanippus'ta şöyle geçer: "Kim çocuklarımın çiçeğine haset etti?" Latincesi kötü görünür, ama Accius çok güzel söylemiştir; çünkü nasıl "videre", yani görmek "florem" alıyorsa, "invidere" de "flori" yerine "florem" alırsa daha doğrudur. Bize bunu kullanım yasaklıyor;
Etenim si sapiens in aegritudinem incidere posset, posset etiam in misericordiam, posset in invidentiam (non dixi invidiam, quae tum est, cum invidetur; ab invidendo autem invidentia recte dici potest, ut effugiamus ambiguum nomen invidiae. quod verbum ductum est a nimis intuendo fortunam alterius, ut est in Melanippo: quisnam florem liberum invidit meum? male Latine videtur, sed praeclare Accius; ut enim videre, sic invidere florem rectius quam flori. nos consuetudine prohibemur;
3.21şair ise hakkını korudu ve daha cüretli konuştu.) Demek ki aynı kişi hem acımaya hem de haset etmeye düşer. Çünkü birinin kötü talihine üzülen, birinin iyi talihine de üzülür. Nitekim Theophrastos, arkadaşı Kallisthenes'in ölümüne ağlarken İskender'in başarılarına da içerler; bu yüzden Kallisthenes'in en büyük güce ve en büyük talihe sahip, ama iyi talihi nasıl kullanmak gerektiğini bilmeyen bir adama çattığını söyler. Acıma nasıl başkasının kötü talihinden doğan bir kederse, haset de başkasının iyi talihinden doğan bir kederdir. O hâlde acımaya düşen kişi haset etmeye de düşer; ama haset etmek bilgenin başına gelmez: Demek ki acımak da gelmez. Bilge bir şeye üzülmeyi âdet edinseydi acımayı da âdet edinirdi. Demek ki keder bilgeden uzaktır.
poëta ius suum tenuit et dixit audacius)—cadit igitur in eundem et misereri et invidere. nam qui dolet rebus alicuius adversis, idem alicuius etiam secundis dolet, ut Theophrastus interitum deplorans Callisthenis sodalis sui, rebus Alexandri prosperis angitur, itaque dicit Callisthenem incidisse in hominem summa potentia summaque fortuna, sed ignarum quem ad modum rebus secundis uti conveniret. atqui, quem ad modum misericordia aegritudo est ex alterius rebus adversis, sic invidentia aegritudo est ex alterius rebus secundis. in quem igitur cadit misereri, in eundem etiam invidere; non cadit autem invidere in sapientem: ergo ne misereri quidem. quodsi aegre ferre sapiens soleret, misereri etiam soleret. abest ergo a sapiente aegritudo.
3.22Stoacılar bunları böyle söyler ve kıvrık biçimde sonuca bağlarlar. Ama bunları bir ara daha geniş ve daha yayvan söylemek gerekir. Yine de en çok, en cesur ve deyim yerindeyse en erkekçe akıl yürütmeyi ve görüşü benimseyenlerin görüşlerine başvurmalıyız. Çünkü dostlarımız Peripatetikler —onlardan daha zengin, daha bilgili, daha ağırbaşlı kimse yoktur— hâllerin ya da ruh hastalıklarının ölçülü olanlarına razıdırlar; bunu pek onaylamıyorum. Çünkü her kötülük, ölçülü olsa bile, kötülüktür; bizim çabamız ise bilgede hiçbir kötülük bulunmamasıdır. Beden nasıl ılımlı derecede hasta olsa bile sağlıklı değilse, ruhtaki bu ölçülülük de sağlıktan yoksundur. Bu yüzden bizimkiler, başka birçok şeyde olduğu gibi, sıkıntıya, kaygıya, bunaltıya da hasta bedenlere benzediği için çok güzel bir adla "aegritudo", yani keder demişlerdir.
Haec sic dicuntur a Stoicis concludunturque contortius. sed latius aliquando dicenda sunt et diffusius; sententiis tamen utendum eorum potissimum, qui maxime forti et, ut ita dicam, virili utuntur ratione atque sententia. nam Peripatetici, familiares nostri, quibus nihil est uberius, nihil eruditius, nihil gravius, mediocritates vel perturbationum vel morborum animi mihi non sane probant. omne enim malum, etiam mediocre, malum est; nos autem id agimus, ut id in sapiente nullum sit omnino. nam ut corpus, etiamsi mediocriter aegrum est, sanum non est, sic in animo ista mediocritas caret sanitate. itaque praeclare nostri, ut alia multa, molestiam sollicitudinem angorem propter similitudinem corporum aegrorum aegritudinem nominaverunt.
3.23Yunanlar ruhun her hâline aşağı yukarı bu kelimeyle ad verirler; ruhtaki her bulanık harekete pathos, yani hastalık derler. Biz daha iyisini yaparız: Çünkü hasta bedenlere en çok benzeyen şey ruhun kederidir; ama şehvet hastalığa benzemez, ölçüsüz sevinç de, yani ruhun kabarıp coşan hazzı da benzemez. Korkunun kendisi de kedere komşu olsa da hastalığa pek benzemez. Ama bedende hastalık nasıl adını tam olarak taşıyorsa, ruhta da keder acıdan ayrılmayan bir adı tam olarak taşır. O hâlde bu acının kaynağını, yani bedendeki hastalık gibi ruhta kederi meydana getiren sebebi açıklamalıyız. Hekimler hastalığın sebebi bulununca tedavinin de bulunduğunu düşündükleri gibi, biz de kederin sebebini bulunca iyileştirme imkânını bulacağız.
hoc propemodum verbo Graeci omnem animi perturbationem appellant; vocant enim πάθος, id est morbum, quicumque est motus in animo turbidus. nos melius: aegris enim corporibus simillima animi est aegritudo, at non similis aegrotationis est libido, non inmoderata laetitia, quae est voluptas animi elata et gestiens. ipse etiam metus non est morbi admodum similis, quamquam aegritudini est finitimus, sed proprie, ut aegrotatio in corpore, sic aegritudo in animo nomen habet non seiunctum a dolore. doloris huius igitur origo nobis explicanda est, id est causa efficiens aegritudinem in animo tamquam aegrotationem in corpore. nam ut medici causa morbi inventa curationem esse inventam putant, sic nos causa aegritudinis reperta medendi facultatem reperiemus.
3.24Bütün sebep kanaattedir; yalnız kederin değil, öteki bütün hâllerin de. Bunlar cins bakımından dört, alt türler bakımından daha çoktur. Her hâl ya akıldan yoksun, ya aklı hor gören ya da akla boyun eğmeyen bir ruh hareketi olduğundan ve bu hareket ya iyi ya da kötü bir kanaatle iki yoldan kışkırtıldığından, dört hâl eşit olarak bölünmüştür. İkisi iyi kanaatinden doğar. Bunlardan biri, coşkulu haz, yani ölçüyü aşarak kabaran sevinçtir; büyük bir iyiliğin şimdi mevcut olduğu kanaatinden doğar. Öteki arzudur; buna şehvet de denebilir: büyük bir iyilik sanılan şeye yönelen, akla boyun eğmeyen ölçüsüz bir istektir.
Est igitur causa omnis in opinione, nec vero aegritudinis solum, sed etiam reliquarum omnium perturbationum, quae sunt genere quattuor, partibus plures. nam cum omnis perturbatio sit animi motus vel rationis expers vel rationem aspernans vel rationi non oboediens, isque motus aut boni aut mali opinione citetur bifariam, quattuor perturbationes aequaliter distributae sunt. nam duae sunt ex opinione boni; quarum altera, voluptas gestiens , id est praeter modum elata laetitia, opinione praesentis magni alicuius boni, altera, cupiditas , quae recte vel libido dici potest, quae est inmoderata adpetitio opinati magni boni rationi non obtemperans,
3.25Demek ki bu iki tür, coşkulu haz ile şehvet, iyi şeyler hakkındaki kanaatle sarsılır; öteki ikisi, korku ile keder ise kötü şeyler hakkındaki kanaatle. Çünkü korku, tepede asılı büyük bir kötülüğün kanaatidir; keder ise mevcut büyük bir kötülüğün kanaatidir, hem de öyle bir kötülüğün taze kanaati ki onun karşısında bunalmak doğruymuş gibi görünür; yani acı çeken kişi acı çekmesi gerektiği kanaatindedir. Akılsızlığın âdeta Furia'lar gibi insan hayatına salıp kışkırttığı bu hâllere, hayatımıza verilen süreyi sükûnet ve huzur içinde geçirmek istiyorsak, bütün gücümüzle ve imkânlarımızla direnmeliyiz.
Ama ötekiler başka zamana; şimdi, elimizden gelirse kederi kovalım. Konumuz bu olsun; çünkü sen onun bilgenin başına gelebileceğini düşündüğünü söyledin, ben ise hiç de öyle düşünmüyorum. Keder iğrenç, sefil, lanetlenecek bir şeydir; ondan bütün gücümüzle, deyim yerindeyse yelkenle ve kürekle kaçmalıyız.
—ergo haec duo genera, voluptas gestiens et libido, bonorum opinione turbantur, ut duo reliqua, metus et aegritudo, malorum. nam et metus opinio magni mali inpendentis et aegritudo est opinio magni mali praesentis, et quidem recens opinio talis mali, ut in eo rectum videatur esse angi, id autem est, ut is qui doleat oportere opinetur se dolere. his autem perturbationibus, quas in vitam hominum stultitia quasi quasdam Furias inmittit atque incitat, omnibus viribus atque opibus repugnandum est, si volumus hoc, quod datum est vitae, tranquille placideque traducere. Sed cetera alias; nunc aegritudinem, si possumus, depellamus. id enim sit propositum, quandoquidem eam tu videri tibi in sapientem cadere dixisti, quod ego nullo modo existimo; taetra enim res est, misera, detestabilis, omni contentione, velis, ut ita dicam, remisque fugienda.
3.26Sence şu adam nasıl biri?
Tantalos soyundan, Pelops'un oğlu; vaktiyle kayınpederi kral Oinomaos'tan Hippodameia'yı kaçırarak evlilikle kazanmıştı.
Iuppiter'in torununun torunu bu adam. Bu kadar alçalmış, bu kadar kırılmış mı?
Konuklar, diyor, yanıma yaklaşmayın, durun orada; bulaşıcılığım, gölgem bile iyilere zarar vermesin. Bedenime o kadar ağır bir suç yapışmış durumda.
Thyestes, başkasının suçunun ağırlığı yüzünden kendini mahkûm edip gün ışığından mı yoksun bırakacaksın? Ya Güneş'in o oğlunu, kendi babasının ışığına bile layık değil saymaz mısın?
Gözleri çukura kaçmış, bedeni zayıflıktan erimiş, gözyaşları kansız yanaklarını ıslaklığıyla kemirmiş; ağzının çevresinde pislikten sertleşmiş, kesilmemiş sakalı kirle kabuk bağlamış göğsünü karartıyor.
Ey ahmak Aietes, bu kötülükleri kendine kendin ekledin; talihin sana getirdiklerinde bunlar yoktu. Hem de kötülük eskimiş, ruhun kabarması yatışmışken —keder ise, göstereceğim gibi, taze bir kötülüğün kanaatindedir—; ama belli ki kızın için değil, krallığını özlediğin için yas tutuyorsun. Çünkü kızından nefret ediyordun, belki de haklı olarak; krallıktan yoksun kalmaya ise gönlün razı olmuyordu. Hür insanlara hükmedemediği için kendini kederle tüketen birinin yası da utanmazcadır.
qualis enim tibi ille videtur Tántalo prognátus, Pelope nátus, qui quondam á socru Oénomao rege Híppodameam ráptis nanctus núptiis—? Iovis iste quidem pronepos. tamne ergo abiectus tamque fractus? Nolíte inquit hospités ad me adíre, ilico ístic, Ne cóntagió mea bonís umbrave óbsit. Tanta vis scéleris in córpore haéret. tu te, Thyesta, damnabis orbabisque luce propter vim sceleris alieni? quid? illum filium Solis nonne patris ipsius luce indignum putas? Refúgere oculi, córpus macie extábuit, Lacrimaé peredere úmore exanguís genas, Situm ínter oris bárba paedore hórrida atque Intónsa infuscat péctus inluvié scabrum. haec mala, o stultissime Aeeta, ipse tibi addidisti; non inerant in is quae tibi casus invexerat, et quidem inveterato malo, cum tumor animi resedisset—est autem aegritudo, ut docebo, in opinione mali recentis —; sed maeres videlicet regni desiderio, non filiae. illam enim oderas, et iure fortasse; regno non aequo animo carebas. est autem inpudens luctus maerore se conficientis, quod imperare non liceat liberis.
3.27Sirakuza'dan kovulan tiran Dionysios, Korinth'te çocuklara ders veriyordu; hükmetmekten yoksun kalmaya o kadar dayanamıyordu. Peki, kendi kibrine katlanamayanlarla savaşan Tarquinius'tan daha utanmaz kim vardı? Ne Veiililerin ne de Latinlerin silahlarıyla krallığına geri dönebilince Cumae'ye çekildiği ve o şehirde yaşlılık ve kederle tükendiği söylenir. Sen şimdi bilgenin kederle, yani bedbahtlıkla ezilebileceğini mi düşünüyorsun? Her hâl bir bedbahtlıktır, ama keder bir işkencedir. Şehvette bir yangın, coşkulu sevinçte bir hafiflik, korkuda bir alçalma vardır; ama kederde daha büyük şeyler vardır: çürüme, işkence, perişanlık, çirkinlik. Ruhu parçalar, kemirir ve büsbütün tüketir. Onu üzerimizden çıkarıp atmadıkça bedbahtlıktan kurtulamayız.
Dionysius quidem tyrannus Syracusis expulsus Corinthi pueros docebat: usque eo imperio carere non poterat. Tarquinio vero quid impudentius, qui bellum gereret cum is qui eius non tulerant superbiam? is cum restitui in regnum nec Veientium nec Latinorum armis potuisset, Cumas contulisse se dicitur inque ea urbe senio et aegritudine esse confectus. Hoc tu igitur censes sapienti accidere posse, ut aegritudine opprimatur, id est miseria? nam cum omnis perturbatio miseria est, tum carnificina est aegritudo. habet ardorem libido, levitatem laetitia gestiens, humilitatem metus, sed aegritudo maiora quaedam, tabem cruciatum adflictationem foeditatem, lacerat exest animum planeque conficit. hanc nisi exuimus sic ut abiciamus, miseria carere non possumus.
3.28Şu da apaçıktır: Keder, büyük bir kötülüğün mevcut olduğu ve bizi sıkıştırdığı izlenimi doğduğunda ortaya çıkar. Epikuros'a göre ise kötülük kanaati tabiatça kederdir; öyle ki büyükçe bir kötülüğe bakan herkes, bunun kendi başına geldiği kanaatine varırsa hemen kedere düşer. Kyreneliler ise kederin her kötülükten değil, umulmadık ve beklenmedik kötülükten doğduğunu düşünürler. Bu da kederi artırmakta az şey değildir; çünkü ani olan her şey daha ağır görünür. Şu sözlerin haklı olarak övülmesi de bundandır:
Onları doğurduğumda öleceklerini biliyordum ve bunun için büyüttüm. Üstelik onları Yunanistan'ı savunmak için Troia'ya gönderdiğimde, ölüm getiren bir savaşa gönderdiğimi biliyordum, şölene değil.
Atque hoc quidem perspicuum est, tum aegritudinem existere, cum quid ita visum sit, ut magnum quoddam malum adesse et urgere videatur. Epicuro autem placet opinionem mali aegritudinem esse natura, ut, quicumque intueatur in aliquod maius malum, si id sibi accidisse opinetur, sit continuo in aegritudine. Cyrenaici non omni malo aegritudinem effici censent, sed insperato et necopinato malo. est id quidem non mediocre ad aegritudinem augendam: videntur enim omnia repentina graviora. ex hoc et illa iure laudantur: Égo cum genui, túm morituros scívi et ei rei sústuli. Praéterea ad Troiám cum misi ob défendendam Graéciam, Scíbam me in mortíferum bellum, nón in epulas míttere.
3.29Gelecekteki kötülükleri önceden düşünmek, çok önceden yaklaştıklarını gördüğün kötülüklerin gelişini yumuşatır. Bu yüzden Euripides'te Theseus'un söyledikleri övülür; sık sık yaptığımız gibi onları Latinceye çevirebiliriz:
Bilgili bir adamdan duyduğum bu sözleri hatırladığım için gelecekteki sefaletleri kendi kendime düşünüp dururdum: ya acı bir ölümü, ya sürgünün hüzünlü kaçışını, ya da her zaman bir kötülük yükünü düşünürdüm; öyle ki talihin getirdiği bir felaket olursa, hazırlıksız yakalanmış beni ani bir kaygı parçalamasın.
haec igitur praemeditatio futurorum malorum lenit eorum adventum, quae venientia longe ante videris. itaque apud Euripiden a Theseo dicta laudantur; licet enim, ut saepe facimus, in Latinum illa convertere: Nam qui haéc audita a dócto meminissém viro, Futúras mecum cómmentabar míserias: Aut mórtem acerbam aut éxili maestám fugam Aut sémper aliquam mólem meditabár mali, Ut, sí qua invecta díritas casú foret, Ne me ínparatum cúra lacerarét repens.
3.30Theseus'un bilgili bir adamdan duyduğunu söylediği şeyi Euripides kendisi için söylüyor. Çünkü Anaksagoras'ın öğrencisiydi; Anaksagoras'ın da oğlunun ölüm haberi kendisine verildiğinde "Ölümlü bir varlık doğurduğumu biliyordum" dediği anlatılır. Bu söz, bu olayların onları önceden düşünmemiş olanlara acı geldiğini gösterir. O hâlde kötü sayılan her şeyin beklenmediğinde daha ağır olduğundan hiç şüphe yoktur. Bu yüzden en büyük kederi yalnızca bu etken meydana getirmese de, ruhun önceden görmesi ve hazırlanması acıyı azaltmakta çok etkili olduğundan, insanî olan her şey insan tarafından her zaman önceden düşünülmüş olsun. Şüphesiz o üstün ve ilahî bilgelik de budur: İnsanî şeyleri derinden kavramış ve iyice evirip çevirmiş olmak, bir şey olduğunda hiçbir şeye şaşmamak, olmadan önce de hiçbir şeyin olamayacağını düşünmemek.
Bu yüzden herkes, işler en iyi gittiğinde, işte o zaman en çok, kötü talihin sıkıntısına nasıl katlanacağını kendi kendine düşünmeli. Yolculuktan dönen kişi tehlikeleri, kayıpları her zaman aklında tutsun: oğlunun bir kabahatini, karısının ölümünü ya da kızının hastalığını; bunların herkesin başına geldiğini düşünsün ki hiçbiri ruhuna yeni gelmesin; umduğundan fazla ne olursa hepsini kâr saysın.
Terentius felsefeden aldığı bu şeyi bu kadar yerinde söylemişken, onun kaynağından içtiği biz, bunu hem daha iyi söylemeyecek hem de daha tutarlı biçimde düşünmeyecek miyiz?
quod autem Theseus a docto se audisse dicit, id de se ipso loquitur Euripides. fuerat enim auditor Anaxagorae, quem ferunt nuntiata morte filii dixisse: sciebam me genuisse mortalem. quae vox declarat is esse haec acerba, quibus non fuerint cogitata. ergo id quidem non dubium, quin omnia, quae mala putentur, sint inprovisa graviora. itaque quamquam non haec una res efficit maximam aegritudinem, tamen, quoniam multum potest provisio animi et praeparatio ad minuendum dolorem, sint semper omnia homini humana meditata. et nimirum haec est illa praestans et divina sapientia, et perceptas penitus et pertractatas res humanas habere, nihil admirari, cum acciderit, nihil, ante quam evenerit, non evenire posse arbitrari. Quam ob rem ómnis, cum secúndae res sunt máxume, tum máxume Meditári secum opórtet, quo pacto ádversam aerumnám ferant. Perícla, damna péregre rediens sémper secum cógitet, Aut fíli peccatum aút uxoris mórtem aut morbum fíliae, Commúnia esse haec, né quid horum umquam áccidat animó novum; Quicquíd praeter spem evéniat, omne id députare esse ín lucro. ergo hoc Terentius a philosophia sumptum cum tam commode dixerit, nos, e quorum fontibus id haustum est, non et dicemus hoc melius et constantius sentiemus?
3.31İşte Ksanthippe'nin kocası Sokrates'te gördüğünü söylemeyi âdet edindiği o hep aynı yüz budur: Onu evden çıkarken de dönerken de hep aynı yüzle gördüğünü söylerdi. Bu yüz, Lucilius'un bütün hayatında yalnızca bir kez güldüğünü söylediği o eski Marcus Crassus'un çatık alnı gibi değildi; bize ulaşan habere göre sakin ve aydınlıktı. Yüzün hep aynı olması da yerindeydi; çünkü yüzü biçimlendiren zihinde hiçbir değişiklik olmuyordu. Bu yüzden ben Kyrenelilerden, talihe ve olaylara karşı, onların gelen hücumlarını uzun süreli bir önceden düşünmeyle kıracak bu silahları alıyorum. Aynı zamanda o kötülüğün tabiattan değil kanaatten geldiğine hükmediyorum; çünkü şeyin kendisinde olsaydı, önceden görülen şeyler niçin daha hafif olsundu?
hic est enim ille voltus semper idem, quem dicitur Xanthippe praedicare solita in viro suo fuisse Socrate: eodem semper se vidisse exeuntem illum domo et revertentem. Nec vero ea frons erat, quae M. Crassi illius veteris, quem semel ait in omni vita risisse Lucilius, sed tranquilla et serena; sic enim accepimus. iure autem erat semper idem voltus, cum mentis, a qua is fingitur, nulla fieret mutatio. quare accipio equidem a Cyrenaicis haec arma contra casus et eventus, quibus eorum advenientes impetus diuturna praemeditatione frangantur, simulque iudico malum illud opinionis esse, non naturae; si enim in re esset, cur fierent provisa leviora?
3.32Ama aynı konuda daha ince söylenebilecek bir şey var; önce Epikuros'un görüşüne bakalım. O, kendini kötülükler içinde sanan herkesin, bu kötülükler ister önceden görülüp beklenmiş olsun ister eskimiş olsun, kedere düşmesinin zorunlu olduğunu düşünür. Ona göre kötülükler ne zamanla azalır ne de önceden düşünülünce hafifler; gelecekteki, belki de hiç gelmeyecek bir kötülüğü önceden düşünmek de ahmaklıktır. Her kötülük geldiğinde yeterince iğrençtir; her zaman başına kötü bir şey gelebileceğini düşünen kişi için ise o kötülük sonsuz hâle gelir. Hele hiç gelmeyecekse, boşuna gönüllü bir bedbahtlık üstlenilmiş olur. Böylece insan ya kötülüğü yaşayarak ya da onu düşünerek hep bunalır.
Sed est, isdem de rebus quod dici possit subtilius, si prius Epicuri sententiam viderimus. qui censet necesse esse omnis in aegritudine esse, qui se in malis esse arbitrentur, sive illa ante provisa et expectata sint sive inveteraverint. nam neque vetustate minui mala nec fieri praemeditata leviora, stultamque etiam esse meditationem futuri mali aut fortasse ne futuri quidem: satis esse odiosum malum omne, cum venisset; qui autem semper cogitavisset accidere posse aliquid adversi, ei fieri illud sempiternum malum; si vero ne futurum quidem sit, frustra suscipi miseriam voluntariam; ita semper angi aut accipiendo aut cogitando malo.
3.33Kederin hafiflemesini ise iki şeye bağlar: sıkıntıyı düşünmekten uzaklaşmaya ve hazları seyretmeye dönmeye. Çünkü ruhun akla boyun eğebileceğini ve onun götürdüğü yere gidebileceğini düşünür. Demek ki akıl sıkıntılara bakmayı yasaklar, acı düşüncelerden uzaklaştırır, sefaletleri seyretmek için bakışı köreltir. Bunlardan geri çekilme işaretini verdikten sonra da ruhu yeniden çeşitli hazları görmeye ve bütün zihniyle evirip çevirmeye iter ve kışkırtır. Epikuros bilgenin hayatının, geçmiş hazların hatırasıyla ve gelecek olanların umuduyla dolu olduğunu düşünür. Bunları biz kendi tarzımızla söyledik; Epikurosçular kendi tarzlarıyla söylerler. Ama ne söylediklerine bakalım, nasıl söylediklerini bir yana bırakalım.
Levationem autem aegritudinis in duabus rebus ponit, avocatione a cogitanda molestia et revocatione ad contemplandas voluptates. parere enim censet animum rationi posse et, quo illa ducat, sequi. vetat igitur ratio intueri molestias, abstrahit ab acerbis cogitationibus, hebetem aciem ad miserias contemplandas facit; a quibus cum cecinit receptui, inpellit rursum et incitat ad conspiciendas totaque mente contrectandas varias voluptates, quibus ille et praeteritarum memoria et spe consequentium sapientis vitam refertam putat. Haec nostro more nos diximus, Epicurii dicunt suo; sed quae dicant, videamus, quo modo, neglegamus.
3.34Önce, gelecekteki şeyleri önceden düşünmeyi kötü biçimde kınıyorlar. Çünkü kederi köreltip hafifleten hiçbir şey, bütün hayat boyunca olamayacak hiçbir şey bulunmadığını sürekli düşünmek, insanlık hâli üzerine düşünmek, hayatın kanununu ve ona boyun eğmeyi düşünüp hazırlanmak kadar etkili değildir. Bu, her zaman yas tutmamızı değil, hiçbir zaman yas tutmamamızı sağlar. Çünkü varlığın tabiatını, hayatın değişkenliğini, insan soyunun zayıflığını düşünen kişi bunları düşünürken yas tutmaz; tersine, tam o zaman bilgeliğin görevini en iyi biçimde yerine getirir. İki şeye birden erişir: Hem insanî şeyleri incelerken felsefenin kendine özgü görevinden yararlanır, hem de kötü talihe karşı üç yönlü bir teselliyle iyileşir. Önce, başına ancak olabileceğini uzun zamandır düşündüğü şeyler gelir; bütün sıkıntıları en çok hafifletip eriten de bu düşüncedir. Sonra, insanî olana insanca katlanılması gerektiğini anlar. Son olarak da kabahatten başka hiçbir kötülük bulunmadığını, insanın elinde olmayan bir şey olduğunda ise hiçbir kabahat bulunmadığını görür.
Principio male reprehendunt praemeditationem rerum futurarum. nihil est enim quod tam optundat elevetque aegritudinem quam perpetua in omni vita cogitatio nihil esse quod non accidere possit, quam meditatio condicionis humanae, quam vitae lex commentatioque parendi, quae non hoc adfert, ut semper maereamus, sed ut numquam. neque enim, qui rerum naturam, qui vitae varietatem, qui inbecillitatem generis humani cogitat, maeret, cum haec cogitat, sed tum vel maxime sapientiae fungitur munere: utrumque enim consequitur, ut et considerandis rebus humanis proprio philosophiae fruatur officio et adversis casibus triplici consolatione sanetur, primum quod nihil ei accidit nisi quod posse accidere diu cogitaverit, quae cogitatio una maxime molestias omnis extenuat et diluit, deinde quod humana humane ferenda intellegit, postremo quod videt malum nullum esse nisi culpam, culpam autem nullam esse, cum id, quod ab homine non potuerit praestari, evenerit.
3.35Epikuros'un, bizi kötülükleri seyretmekten uzaklaştırırken getirdiği o "geri çağırma" ise hiçbir şeydir. Kötü saydığımız şeyler bizi dürterken onları görmezden gelmek ya da unutmak elimizde değildir: Parçalarlar, eziyet ederler, üvendire batırırlar, ateş yaklaştırırlar, soluk almaya izin vermezler. Sen de tabiata aykırı olarak unutmamızı mı buyuruyorsun, tabiatın verdiği yardımı, yani eskimiş acının hafiflemesini elimizden alarak? Çünkü uzun süre ve günlerin geçmesi yavaş ama yine de büyük bir ilaçtır. İyi şeyleri düşünmemi, kötüleri unutmamı buyuruyorsun. İnsana en layık olan şeyleri iyi saysaydın, söylediğin bir şey olurdu, hem de büyük bir filozofa yaraşır bir şey. Pythagoras ya da Sokrates ya da Platon bana şöyle deseydi:
Nam revocatio illa, quam adfert, cum a contuendis nos malis avocat, nulla est. non est enim in nostra potestate fodicantibus is rebus, quas malas esse opinemur, dissimulatio vel oblivio: lacerant, vexant, stimulos admovent, ignis adhibent, respirare non sinunt, et tu oblivisci iubes, quod contra naturam est, qui, quod a natura datum est, auxilium extorqueas inveterati doloris? est enim tarda illa quidem medicina, sed tamen magna, quam adfert longinquitas et dies. Iubes me bona cogitare, oblivisci malorum. diceres aliquid, et magno quidem philosopho dignum, si ea bona esse sentires, quae essent homine dignissima. Pythagoras mihi si diceret aut Socrates aut Plato:
3.36"Niye yerde yatıyorsun, niye yas tutuyorsun, niye çöküp talihe boyun eğiyorsun? Talih seni belki çimdikleyebilir, iğneleyebilirdi; ama gücünü kesinlikle kıramazdı. Faziletlerde büyük güç vardır; uyuyorlarsa onları uyandır. İşte başta cesaret yanına gelecek; seni öyle büyük bir gönül taşımaya zorlayacak ki insanın başına gelebilecek her şeyi küçümseyip hiçe sayacaksın. Ölçülülük de denen ve az önce benim 'frugalitas' dediğim itidal yanına gelecek; utanç verici ve değersiz hiçbir şey yapmana izin vermeyecek. Kadınlaşmış bir erkekten daha değersiz ya da daha utanç verici ne vardır? Bu davada en az yeri varmış gibi görünen adalet bile bunları yapmana izin vermeyecek; o da sana iki bakımdan adaletsiz olduğunu söyleyecek: Hem başkasınınkine göz dikiyorsun, çünkü ölümlü doğmuşken ölümsüzlerin hâlini istiyorsun, hem de kullanmak üzere ödünç aldığın şeyi geri verdiğine üzülüyorsun.
quid iaces aut quid maeres aut cur succumbis cedisque fortunae? quae pervellere te forsitan potuerit et pungere, non potuit certe vires frangere. magna vis est in virtutibus; eas excita, si forte dormiunt. iam tibi aderit princeps fortitudo, quae te animo tanto esse coget, ut omnia, quae possint homini evenire, contemnas et pro nihilo putes. aderit temperantia, quae est eadem moderatio, a me quidem paulo ante appellata frugalitas, quae te turpiter et nequiter facere nihil patietur. quid est autem nequius aut turpius ecfeminato viro? ne iustitia quidem sinet te ista facere, cui minimum esse videtur in hac causa loci; quae tamen ita dicet dupliciter esse te iniustum, cum et alienum adpetas, qui mortalis natus condicionem postules inmortalium et graviter feras te, quod utendum acceperis, reddidisse.
3.37Ya basirete ne cevap vereceksin? O sana faziletin iyi yaşamak için olduğu gibi mutlu yaşamak için de kendi kendine yettiğini öğretiyor. Fazilet dışarıdan bir şeye bağlı olarak asılı dursaydı, kendinden doğup yine kendine dönmeseydi, kendine ait her şeyi kucaklayıp başka yerden hiçbir şey aramasaydı, neden sözle bu kadar coşkuyla süslenmesi ya da gerçekte bu kadar arzu edilmesi gerektiğini anlamazdım." Epikuros, beni bu iyiliklere çağırıyorsan, boyun eğerim, izlerim, seni rehber edinirim; hatta buyurduğun gibi kötülükleri de unuturum; hem de onları kötülükler arasında bile saymadığım için daha kolay unuturum. Ama sen düşüncelerimi hazlara yöneltiyorsun. Hangi hazlara? Bedenin hazlarına, sanırım, ya da beden yüzünden hatırlanarak veya umularak düşünülenlere. Başka bir şey var mı? Görüşünü doğru yorumluyor muyum? Çünkü bunlar, Epikuros'un ne dediğini anlamadığımızı söylemeyi âdet edinmişlerdir.
prudentiae vero quid respondebis docenti virtutem sese esse contentam, quo modo ad bene vivendum, sic etiam ad beate? quae si extrinsecus religata pendeat et non et oriatur a se et rursus ad se revertatur et omnia sua complexa nihil quaerat aliunde, non intellego, cur aut verbis tam vehementer ornanda aut re tantopere expetenda videatur—ad haec bona me si revocas, Epicure, pareo, sequor, utor te ipso duce, obliviscor etiam malorum, ut iubes, eoque facilius, quod ea ne in malis quidem ponenda censeo. sed traducis cogitationes meas ad voluptates. quas? corporis, credo, aut quae propter corpus vel recordatione vel spe cogitentur. num quid est aliud? rectene interpretor sententiam tuam? solent enim isti negare nos intellegere, quid dicat Epicurus.
3.38Bunu söylüyor. Atina'da benim de dinlediğim, onların en keskin zekâlısı, biraz huysuz yaşlı Zenon da bunu ileri sürer ve yüksek sesle söylerdi: Mesut kişi, mevcut hazların tadını çıkaran ve hayatının ya tamamında ya da büyük bölümünde acı araya girmeden bunların tadını çıkaracağına güvenen kişidir; acı araya girerse de, en şiddetli derecedeyse kısa süreceğine, daha uzun sürerse içinde kötülükten çok hoşluk bulunacağına güvenir. Bunları düşünen kişi mesut olacaktır; hele daha önce elde ettiği iyiliklerle yetinir ve ne ölümden ne de tanrılardan korkarsa. İşte Epikuros'un mutlu hayatının Zenon'un sözleriyle ifade edilmiş biçimi; hiçbir şeyi inkâr edilemeyecek kadar açık.
Peki öyleyse?
hoc dicit, et hoc ille acriculus me audiente Athenis senex Zeno, istorum acutissimus, contendere et magna voce dicere solebat: eum esse beatum, qui praesentibus voluptatibus frueretur confideretque se fruiturum aut in omni aut in magna parte vitae dolore non interveniente, aut si interveniret, si summus foret, futurum brevem, sin productior, plus habiturum iucundi quam mali; haec cogitantem fore beatum, praesertim cum et ante perceptis bonis contentus esset et nec mortem nec deos extimesceret. habes formam Epicuri vitae beatae verbis Zenonis expressam, nihil ut possit negari. Quid ergo?
3.39Böyle bir hayatı göz önüne koymak ve düşünmek Thyestes'i ya da az önce sözünü ettiğim Aietes'i, ya da vatanından kovulup sürgünde yoksul düşmüş Telamon'u avutabilecek mi? Onun hakkında şöyle hayret ediliyordu:
Bu mu o Telamon, şanın daha dün göklere çıkardığı, herkesin baktığı, Yunanların yüzlerini onun yüzüne çevirdiği?
huiusne vitae propositio et cogitatio aut Thyestem levare poterit aut Aeetam, de quo paulo ante dixi, aut Telamonem pulsum patria exulantem atque egentem? in quo haec admiratio fiebat: Hícine est ille Télamon, modo quem glória ad caelum éxtulit, Quem áspectabant, cuíus ob os Grai óra obvertebánt sua?
3.40Aynı şairin dediği gibi, birinin "ruhu talihiyle birlikte çökmüşse", tedaviyi o ağırbaşlı eski filozoflardan istemek gerekir, bu hazcılardan değil. Onların sözünü ettiği o iyilik bolluğu nedir? Acı çekmemenin en büyük iyilik olduğunu kabul et —gerçi buna haz denmez; ama şimdi her şeyi söylemek gerekmiyor—; yasımızı hafifletmek için yöneltildiğimiz şey bu mudur? Acı çekmek en büyük kötülük olsun; o hâlde acı içinde olmayan kişi, kötülükten kurtulduysa, hemen en büyük iyiliğin tadını mı çıkarır?
quodsi cui, ut ait idem, simul animus cum re concidit , a gravibus illis antiquis philosophis petenda medicina est, non ab his voluptariis. quam enim isti bonorum copiam dicunt? fac sane esse summum bonum non dolere—quamquam id non vocatur voluptas, sed non necesse est nunc omnia—: idne est, quo traducti luctum levemus? sit sane summum malum dolere: in eo igitur qui non est, si malo careat, continuone fruitur summo bono?
3.41Epikuros, niye lafı dolandırıyoruz da, sen yüzsüzlüğü takındığında söylemeyi âdet edindiğin hazdan söz ettiğimizi itiraf etmiyoruz? Bunlar senin sözlerin mi, değil mi? Bütün öğretini içeren o kitapta —bundan sonra çevirmen görevini üstleneceğim ki kimse uydurduğumu sanmasın— şunları söylüyorsun: "Tatla algılanan hazları, cinsel ilişkiyle algılanan hazları, işitmeyle şarkılardan algılanan hazları, gözlerin biçimlerden algıladığı hoş hareketleri ve insanın bütününde herhangi bir hisle doğan başka hazları çıkarınca o iyiliği nasıl anlayacağımı bilmiyorum. Yalnızca zihnin sevincinin iyiler arasında olduğu da söylenemez. Çünkü sevinen zihni şöyle tanırım: Yukarıda saydığım bütün bu şeylere tabiatın sahip olup acıdan kurtulacağı umuduyla sevinir."
Quid tergiversamur, Epicure, nec fatemur eam nos dicere voluptatem, quam tu idem, cum os perfricuisti, soles dicere? sunt haec tua verba necne? in eo quidem libro, qui continet omnem disciplinam tuam,—fungar enim iam interpretis munere, ne quis me putet fingere—dicis haec: nec equidem habeo, quod intellegam bonum illud, detrahens eas voluptates quae sapore percipiuntur, detrahens eas quae rebus percipiuntur veneriis, detrahens eas quae auditu e cantibus, detrahens eas etiam quae ex formis percipiuntur oculis suavis motiones, sive quae aliae voluptates in toto homine gignuntur quolibet sensu. nec vero ita dici potest, mentis laetitiam solam esse in bonis. laetantem enim mentem ita novi: spe eorum omnium, quae supra dixi, fore ut natura is potiens dolore careat.
3.42Bunu bu sözlerle söylüyor ki Epikuros'un nasıl bir haz tanıdığını herkes anlasın. Sonra biraz aşağıda şöyle diyor: "Bilge denen kimselere çoğu zaman, bunları çıkarırlarsa, boş sözler sarf etmek istemedikçe, iyiler arasında geriye ne bırakacaklarını sordum; onlardan hiçbir şey öğrenemedim. Faziletleri ve bilgelikleri köpürtüp dökmek isterlerse, yukarıda saydığım hazları meydana getiren yoldan başka bir şey söylemiş olmayacaklar." Bunu izleyen sözler de aynı görüştedir; en büyük iyilik hakkındaki bütün kitap da böyle sözlerle ve görüşlerle doludur.
atque haec quidem his verbis, quivis ut intellegat, quam voluptatem norit Epicurus. deinde paulo infra: saepe quaesivi inquit ex is qui appellabantur sapientes, quid haberent quod in bonis relinquerent, si illa detraxissent, nisi si vellent voces inanis fundere: nihil ab is potui cognoscere. qui si virtutes ebullire volent et sapientias, nihil aliud dicent nisi eam viam, qua efficiantur eae voluptates quas supra dixi. quae secuntur, in eadem sententia sunt, totusque liber, qui est de summo bono, refertus est et verbis et sententiis talibus.
3.43Kederini hafifletmek için o Telamon'u bu hayata mı çağıracaksın? Yakınlarından birini yasla perişan görürsen ona Sokratesçi bir kitapçık yerine bir mersin balığı mı vereceksin? Platon'un sesini değil de su orgunun seslerini dinlemesini mi öğütleyeceksin? Seyretsin diye rengârenk çiçekler mi sereceksin önüne? Burnuna bir demet çiçek mi tutacaksın? Tütsü yakıp çelenklerle, güllerle taç takmasını mı buyuracaksın? Hele bir şey daha eklersen, o zaman bütün yasını tamamen silmiş olursun.
ad hancine igitur vitam Telamonem illum revocabis, ut leves aegritudinem, et si quem tuorum adflictum maerore videris, huic acipenserem potius quam aliquem Socraticum libellum dabis? hydrauli hortabere ut audiat voces potius quam Platonis? expones, quae spectet, florida et varia? fasciculum ad naris admovebis? incendes odores et sertis redimiri iubebis et rosa? si vero aliquid etiam—, tum plane luctum omnem absterseris.
3.44Epikuros ya bunları kabul etmeli, ya az önce kelimesi kelimesine aktardığım sözleri kitabından çıkarmalı, daha doğrusu bütün kitabı atmalıdır; çünkü kitap hazlarla dolu. O hâlde şöyle konuşan birini kederden nasıl kurtaracağımızı aramalıyız:
Vallahi, şimdi bende eksik olan soydan çok talih. Çünkü bir krallığım vardı; bil ki talih ne yüksek bir yerden, ne büyük servetlerden, nelerden kayıp düştü.
Ne yani? Ağlamayı bıraksın diye bunun önüne bir kâse ballı şarap mı koymalı, ya da buna benzer bir şey mi? İşte aynı şairden öbür taraftan biri: "En büyük servetten, Hektor, senin yardımına muhtaç" kalan kadın. Ona yardım etmeliyiz, çünkü yardım arıyor:
Hangi korumayı isteyeyim, neyin peşine düşeyim, şimdi hangi yardıma, sürgüne mi kaçışa mı güveneyim? Kalemden, şehrimden yoksunum. Kime sığınayım, kime yaslanayım? Ne vatanımın sunakları ayakta, kırılıp dağılmış yatıyorlar; tapınaklar alevle yanıp kül olmuş, yüksek duvarlar kavrulmuş, biçimsiz kalmış, kıvrık köknar kirişleriyle duruyor.
Ardından ne geldiğini bilirsiniz; özellikle de şu dizeleri:
Ey baba, ey vatan, ey Priamos'un evi, yüksek sesle dönen menteşelerle çevrili tapınak! Ben seni barbar servetiyle donanmış, oymalı, kakmalı tavanlarınla, altın ve fildişiyle krallara yaraşır biçimde süslenmiş gördüm.
haec Epicuro confitenda sunt aut ea, quae modo expressa ad verbum dixi, tollenda de libro vel totus liber potius abiciundus; est enim confertus voluptatibus. Quaerendum igitur, quem ad modum aegritudine privemus eum qui ita dicat: Pol míhi fortuna mágis nunc defit quám genus. Námque regnum súppetebat mi, út scias, quanto é loco, Quántis opibus, quíbus de rebus lápsa fortuna áccidat. quid? huic calix mulsi impingendus est, ut plorare desinat, aut aliquid eius modi? ecce tibi ex altera parte ab eodem poëta; ex opibus summis opis egens, Hector, tuae—huic subvenire debemus; quaerit enim auxilium: Quíd petam praésidi aut éxequar quóve nunc Aúxilio éxili aút fugae fréta sim? Árce et urbe órba sum. quo áccidam? quo ápplicem? Cuí nec arae pátriae domi stant, fráctae et disiectaé iacent, Fána flamma déflagrata, tósti alti stant párietes Déformati atque ábiete crispa— scitis quae sequantur, et illa in primis: O páter, o patria, o Príami domus, Saeptum áltisono cardíne templum! Vidi égo te adstante ope bárbarica Tectís caelatis láqueatis, Auro ébore instructam régifice.
3.45Ne seçkin bir şair! Gerçi Euphorion'un bu şarkıcıları onu küçümsüyorlar. Ani ve beklenmedik her şeyin daha ağır olduğunu hissediyor. Ebedî gibi görünen kraliyet servetini böylece yücelttikten sonra ne ekliyor?
Bütün bunların alevler içinde yandığını, Priamos'un hayatının zorla elinden alındığını, Iuppiter'in sunağının kanla kirlendiğini gördüm.
o poëtam egregium! quamquam ab his cantoribus Euphorionis contemnitur. sentit omnia repentina et necopinata esse graviora; exaggeratis igitur regiis opibus, quae videbantur sempiternae fore, quid adiungit? Haec ómnia vidi inflámmari, Priamó vi vitam evítari, Iovis áram sanguine túrpari.
3.46Ne güzel bir şiir! Hem konusuyla, hem kelimeleriyle, hem de ezgisiyle yaslı. Bu kadının kederini elinden alalım. Nasıl? Onu kuş tüyü bir minderin üstüne yatıralım, bir arp çalgıcısı getirelim, ona hedykhroun kokusu verelim, bir tas tütsü yakalım, biraz tatlı içecek ve yiyecek bulalım mı? En ağır kederleri giderecek iyilikler bunlar mı? Çünkü sen az önce başka hiçbir iyilik anlamadığını bile söylüyordun. Neyin iyi olduğunda anlaşsaydık, insanın yastan iyi şeyleri düşünmeye döndürülmesi gerektiği konusunda Epikuros'la anlaşırdım.
Biri şöyle diyecek: "Ne yani? Epikuros'un bunları istediğini ya da görüşlerinin şehvete dayandığını mı düşünüyorsun?" Hiç de değil; çünkü onun pek çok şeyi ağırbaşlılıkla, pek çok şeyi de çok güzel söylediğini görüyorum. Bu yüzden, sık sık söylediğim gibi, mesele onun ahlâkı değil zekâsıdır. Az önce övdüğü hazları ne kadar küçümserse küçümsesin, ben yine de en büyük iyiliğin ona ne olarak göründüğünü hatırlayacağım. Çünkü hazzı yalnızca bir kelime olarak koymadı, ne demek istediğini de açıkladı: "Tat," diyor, "bedenlerin kucaklaşması, oyunlar, şarkılar ve gözleri hoşça harekete getiren biçimler." Uyduruyor muyum, yalan mı söylüyorum? Çürütülmek isterim. Çünkü her soruda hakikatin ortaya çıkmasından başka neyin peşindeyim ki?
praeclarum carmen! est enim et rebus et verbis et modis lugubre. Eripiamus huic aegritudinem. quo modo? conlocemus in culcita plumea, psaltriam adducamus, demus hedycrum, odorum incendamus scutellam, dulciculae potionis aliquid videamus et cibi? haec tandem bona sunt, quibus aegritudines gravissumae detrahantur? tu enim paulo ante ne intellegere quidem te alia ulla dicebas. revocari igitur oportere a maerore ad cogitationem bonorum conveniret mihi cum Epicuro, si, quid esset bonum, conveniret. Dicet aliquis: quid ergo? tu Epicurum existimas ista voluisse, aut libidinosas eius fuisse sententias? ego vero minime; video enim ab eo dici multa severe, multa praeclare. itaque, ut saepe dixi, de acumine agitur eius, non de moribus; quamvis spernat voluptates eas quas modo laudavit, ego tamen meminero quod videatur ei summum bonum. non enim verbo solum posuit voluptatem, sed explanavit quid diceret: saporem inquit et corporum complexum et ludos atque cantus et formas eas quibus oculi iucunde moveantur. num fingo, num mentior? cupio refelli. quid enim laboro nisi ut veritas in omni quaestione explicetur?
3.47"Ama," diyor, "acı ortadan kalkınca haz artmaz; en büyük haz hiç acı duymamaktır." Birkaç kelimede üç büyük hata. Birincisi, kendisiyle çelişiyor: Az önce hisler hazla âdeta gıdıklanmadıkça hiçbir iyilikten şüphelenmediğini bile söylüyordu; şimdi ise en büyük hazzın acıdan kurtulmak olduğunu söylüyor. Bundan daha fazla kendisiyle çelişebilir mi? İkinci hata: Tabiatta üç hâl vardır, biri sevinmek, biri acı çekmek, üçüncüsü ne sevinmek ne acı çekmek; o ise birinciyle üçüncüyü aynı sanıyor ve hazzı acı çekmemekten ayırmıyor. Üçüncü hata, bazı başka filozoflarla ortaktır: Fazilet en çok arzu edilen şey olduğu ve felsefe ona erişmek için arandığı hâlde, o en büyük iyiliği faziletten ayırmıştır.
at idem ait non crescere voluptatem dolore detracto, summamque esse voluptatem nihil dolere. paucis verbis tria magna peccata: unum, quod secum ipse pugnat. modo enim ne suspicari quidem se quicquam bonum, nisi sensus quasi titillarentur voluptate; nunc autem summam voluptatem esse dolore carere: potestne magis secum ipse pugnare? alterum peccatum, quod, cum in natura tria sint, unum gaudere, alterum dolere, tertium nec gaudere nec dolere, hic primum et tertium putat idem esse nec distinguit a non dolendo voluptatem. tertium peccatum commune cum quibusdam, quod, cum virtus maxime expetatur eiusque adipiscendae causa philosophia quaesita sit, ille a virtute summum bonum separavit.
3.48"Ama fazileti sık sık över." Gaius Gracchus da en büyük bağışları yapıp hazineyi boşalttığı hâlde sözle hazineyi savunurdu. İşleri görürken sözleri niye dinleyeyim? O Lucius Piso Frugi her zaman tahıl kanununa karşı konuşmuştu. Kanun kabul edilince, eski konsül olduğu hâlde, tahıl almaya geldi. Gracchus, Piso'nun halk toplantısında durduğunu fark etti; Roma halkının duyacağı biçimde, karşı çıktığı bir kanunla tahıl isterken nasıl tutarlı olabildiğini sordu. Piso, "Gracchus," dedi, "mallarımı kişi başına dağıtmak hoşuna gitsin istemem; ama yaparsan payımı isterim." Bu ağırbaşlı ve bilge adam, Sempronius kanunuyla kamu servetinin çarçur edildiğini yeterince açık göstermedi mi? Gracchus'un konuşmalarını oku, onun hazinenin koruyucusu olduğunu söylersin.
at laudat saepe virtutem. et quidem C. Gracchus, cum largitiones maximas fecisset et effudisset aerarium, verbis tamen defendebat aerarium. quid verba audiam, cum facta videam? L. Piso ille Frugi semper contra legem frumentariam dixerat. is lege lata consularis ad frumentum accipiundum venerat. animum advertit Gracchus in contione Pisonem stantem; quaerit audiente p. R., qui sibi constet, cum ea lege frumentum petat, quam dissuaserit. nolim inquit mea bona, Gracche, tibi viritim dividere libeat, sed, si facias, partem petam. parumne declaravit vir gravis et sapiens lege Sempronia patrimonium publicum dissupari? lege orationes Gracchi, patronum aerarii esse dices.
3.49Epikuros fazilet olmadan hoş bir hayat yaşanamayacağını söyler; talihin bilge üzerinde hiçbir gücü olmadığını söyler; sade bir yaşayışı bolluğa tercih eder; bilgenin mesut olmadığı hiçbir zaman bulunmadığını söyler. Hepsi bir filozofa yaraşır sözler, ama hazla çatışan sözler. "O hazdan söz etmiyor." Hangisinden isterse söz etsin; elbette içinde faziletin hiçbir payı bulunmayan bir hazdan söz ediyor. Haydi, hazzı anlamıyorsak acıyı da mı anlamıyoruz? Bu yüzden diyorum ki en büyük kötülüğü acıyla ölçen birinin faziletten söz etmeye hakkı yoktur.
negat Epicurus iucunde posse vivi, nisi cum virtute vivatur, negat ullam in sapientem vim esse fortunae, tenuem victum antefert copioso, negat ullum esse tempus, quo sapiens non beatus sit. omnia philosopho digna, sed cum voluptate pugnantia. non istam dicit voluptatem. dicat quamlibet; nempe eam dicit, in qua virtutis nulla pars insit. age, si voluptatem non intellegimus, ne dolorem quidem? nego igitur eius esse, qui dolore summum malum metiatur, mentionem facere virtutis.
3.50Bazı Epikurosçular —pek iyi insanlardır; çünkü onlardan daha az kötü niyetli bir zümre yoktur— Epikuros'a karşı hevesle konuştuğumdan yakınıyorlar. Sanki şeref ya da itibar için yarışıyoruz! Bana göre en büyük iyilik ruhtadır, onlara göre bedende; bana göre fazilette, onlara göre hazda. Onlar kavga ediyorlar, hatta komşularından yardım diliyorlar —ki hemen koşup gelecek çok kişi vardır—; ben ise uğraşmadığımı, ne yaparlarsa yapsınlar olmuş bitmiş sayacağımı söyleyen kişiyim.
Et queruntur quidam Epicurei, viri optimi—nam nullum genus est minus malitiosum—, me studiose dicere contra Epicurum. ita credo, de honore aut de dignitate contendimus. mihi summum in animo bonum videtur, illi autem in corpore, mihi in virtute, illi in voluptate. et illi pugnant, et quidem vicinorum fidem implorant—multi autem sunt, qui statim convolent —; ego sum is qui dicam me non laborare, actum habiturum, quod egerint.
3.51Ne yani, Kartaca savaşı mı tartışılıyor? O konuda bile Marcus Cato bir şey, Lucius Lentulus başka bir şey düşündüğü hâlde aralarında hiçbir çekişme olmamıştı. Bunlar ise fazla öfkeyle davranıyorlar; hele savundukları görüş pek yürekli bir görüş de değilken; o görüşü ne senatoda, ne halk toplantısında, ne orduda, ne de sansörlerin önünde dile getirmeye cesaret edebilirler. Ama onlarla başka zaman; hem de hiçbir çekişme başlatmayacağım, doğruyu söyleyene kolayca boyun eğeceğim bir gönülle. Yalnızca şunu hatırlatacağım: Bilgenin her şeyi bedene bağlaması, ya da daha onurlu söyleyeyim, yalnızca işine geleni yapması, ya da her şeyi kendi faydasına bağlaması en doğru şey olsa bile, bunlar alkış toplayacak şeyler olmadığından, sevinçlerini içlerinde yaşasınlar, böbürlenerek konuşmayı bıraksınlar.
Geriye Kyrenelilerin görüşü kalıyor;
quid enim? de bello Punico agitur? de quo ipso cum aliud M. Catoni, aliud L. Lentulo videretur, nulla inter eos concertatio umquam fuit. hi nimis iracunde agunt, praesertim cum ab is non sane animosa defendatur sententia, pro qua non in senatu, non in contione, non apud exercitum neque ad censores dicere audeant. sed cum istis alias, et eo quidem animo, nullum ut certamen instituam, verum dicentibus facile cedam; tantum admonebo, si maxime verum sit ad corpus omnia referre sapientem sive, ut honestius dicam, nihil facere nisi quod expediat, sive omnia referre ad utilitatem suam, quoniam haec plausibilia non sunt, ut in sinu gaudeant, gloriose loqui desinant. Cyrenaicorum restat sententia;
3.52onlar kederin, beklenmedik bir şey olduğunda ortaya çıktığını düşünürler. Bu, yukarıda söylediğim gibi, gerçekten önemlidir. Khrysippos'un da önceden görülmemiş şeyin daha şiddetli çarptığını düşündüğünü biliyorum. Ama her şey bundan ibaret değildir. Gerçi düşmanın ani gelişi beklenen gelişten epeyce daha çok sarsar, denizdeki ani fırtına önceden görülenden daha çok korkutur yolcuları; bu türden şeylerin çoğu böyledir. Ama beklenmedik şeylerin tabiatını dikkatle incelersen, ani olan her şeyin daha büyük göründüğünden başka bir şey bulamazsın. Bunun da iki sebebi vardır: Önce, başa gelenlerin ne kadar büyük olduğunu tartmak için zaman verilmez; sonra, önceden görülseydi önlenebilirmiş gibi göründüğünden, kötülük âdeta bir kabahatle çekilmiş olur ve kederi daha keskin kılar.
qui tum aegritudinem censent existere, si necopinato quid evenerit. est id quidem magnum, ut supra dixi; etiam Chrysippo ita videri scio, quod provisum ante non sit, id ferire vehementius; sed non sunt in hoc omnia. quamquam hostium repens adventus magis aliquanto conturbat quam expectatus, et maris subita tempestas quam ante provisa terret navigantes vehementius, et eius modi sunt pleraque. sed cum diligenter necopinatorum naturam consideres, nihil aliud reperias nisi omnia videri subita maiora, et quidem ob duas causas, primum quod, quanta sint quae accidunt, considerandi spatium non datur, deinde, cum videtur praecaveri potuisse, si provisum esset, quasi culpa contractum malum aegritudinem acriorem facit.
3.53Böyle olduğunu zaman gösterir: Zaman ilerledikçe öyle yumuşatır ki aynı kötülükler sürdüğü hâlde keder yalnızca hafiflemekle kalmaz, çoğu durumda tamamen ortadan kalkar. Pek çok Kartacalı Roma'da kölelik etti; kral Perseus esir alındıktan sonra Makedonyalılar da öyle. Ben gençken Peloponnesos'ta bazı Korinthlileri de gördüm. Bunların hepsi Andromakhe'nin o "Bütün bunları gördüm" sözlerini kendileri için söyleyip ağlayabilirlerdi; ama belki de artık söyleye söyleye bıkmışlardı. Çünkü yüzleri, konuşmaları, bütün öteki tavırları ve duruşlarıyla onları Argoslu ya da Sikyonlu sanırdın. Korinth'in birden gördüğüm yıkık duvarları beni, uzun süren düşünmenin ruhlarında eskiliğin nasırını bağladığı Korinthlilerin kendilerinden daha çok etkilemişti.
Quod ita esse dies declarat, quae procedens ita mitigat, ut isdem malis manentibus non modo leniatur aegritudo, sed in plerisque tollatur. Karthaginienses multi Romae servierunt, Macedones rege Perse capto; vidi etiam in Peloponneso, cum essem adulescens, quosdam Corinthios. hi poterant omnes eadem illa de Andromacha deplorare: haec omnia vidi , sed iam decantaverant fortasse. eo enim erant voltu, oratione, omni reliquo motu et statu, ut eos Argivos aut Sicyonios diceres, magisque me moverant Corinthi subito aspectae parietinae quam ipsos Corinthios, quorum animis diuturna cogitatio callum vetustatis obduxerat.
3.54Kleitomakhos'un, Kartaca yıkıldıktan sonra esir düşen yurttaşlarını teselli etmek için gönderdiği kitabı okuduk. İçinde Karneades'in, kendisinin not ettiğini söylediği bir tartışması yazılıdır. Vatanı ele geçirildiğinde bilgenin kedere düşeceği görüşü ortaya konmuş, Karneades'in buna karşı söyledikleri de yazılmıştır. Demek ki filozof taze bir felakete öyle güçlü bir ilaç uyguluyor ki eskimiş bir felakete bu ilaca ihtiyaç bile duyulmaz. Aynı kitap esirlere birkaç yıl sonra gönderilseydi yaraları değil, yara izlerini iyileştirirdi. Çünkü acı yavaş yavaş, adım adım ilerleyerek incelir. Bunun sebebi, şeyin kendisinin genellikle değişmesi ya da değişebilmesi değildir; aklın öğretmesi gereken şeyi, büyük görünen şeylerin aslında daha küçük olduğunu, tecrübe öğretir.
Biri şöyle diyecek: "O hâlde yas tutanların acısını hafifletmek istediğimizde başvurmayı âdet edindiğimiz akla ya da o teselliye ne gerek var?"
legimus librum Clitomachi, quem ille eversa Karthagine misit consolandi causa ad captivos, cives suos; in eo est disputatio scripta Carneadis, quam se ait in commentarium rettulisse. cum ita positum esset, videri fore in aegritudine sapientem patria capta, quae Carneades contra dixerit, scripta sunt. tanta igitur calamitatis praesentis adhibetur a philosopho medicina, quanta inveteratae ne desideratur quidem, nec, si aliquot annis post idem ille liber captivis missus esset, volneribus mederetur, sed cicatricibus. sensim enim et pedetemptim progrediens extenuatur dolor, non quo ipsa res immutari soleat aut possit, sed id, quod ratio debuerat, usus docet, minora esse ea quae sint visa maiora. Quid ergo opus est, dicet aliquis, omnino ratione aut consolatione illa, qua solemus uti, cum levare dolorem maerentium volumus?
3.55Çünkü o zaman elimizin altında hemen hemen şu söz bulunur: Hiçbir şey beklenmedik görünmemelidir. Ya da insanın başına böyle bir şeyin gelmesinin zorunlu olduğunu bilen kişi o sıkıntıya daha kolay katlanmaz mı? Bu söz kötülüğün toplam miktarından hiçbir şey eksiltmez; yalnızca beklenmemesi gereken hiçbir şeyin olmadığını gösterir. Yine de bu türden bir söz teselli ederken etkisiz değildir; hatta belki de en etkili olanıdır. […] Demek ki beklenmedik şeylerin, bütün kederin onlardan doğacağı kadar büyük bir gücü yoktur. Belki daha ağır çarparlar, ama başa gelenlerin daha büyük görünmesine yol açmazlar: Daha büyük görünmelerinin sebebi ani olmaları değil, taze olmalarıdır.
hoc enim fere tum habemus in promptu, nihil oportere inopinatum videri. aut qui tolerabilius feret incommodum, qui cognoverit necesse esse homini tale aliquid accidere? haec enim oratio de ipsa summa mali nihil detrahit, tantum modo adfert, nihil evenisse quod non opinandum fuisset. neque tamen genus id orationis in consolando non valet, sed id haud sciam an plurimum. * ergo ista necopinata non habent tantam vim, ut aegritudo ex is omnis oriatur; feriunt enim fortasse gravius, non id efficiunt, ut ea, quae accidant maiora videantur: quia recentia sunt, maiora videntur, non quia repentina.
3.56[…] Demek ki hakikati bulmanın iki yolu vardır; yalnızca kötü görünen şeylerde değil, iyi görünenlerde de. Ya şeyin kendi tabiatının nasıl ve ne büyüklükte olduğunu araştırırız; örneğin bazen yoksulluk konusunda yaptığımız gibi, tabiatın ihtiyaç duyduğu şeylerin ne kadar küçük ve ne kadar az olduğunu öğreterek onun yükünü tartışmayla hafifletiriz. Ya da sözü tartışmanın inceliğinden örneklere çeviririz. Burada Sokrates anılır, burada Diogenes, burada da Caecilius'un şu sözü: "Bilgelik çoğu zaman kirli bir pelerinin altında da bulunur." Yoksulluğun gücü tek ve aynı olduğuna göre, Gaius Fabricius'un ona katlanabilmiş olmasına karşılık başkalarının katlanamayacaklarını söylemelerinin sebebi ne olabilir?
- Duplex est igitur ratio veri reperiendi non in is solum, quae mala, sed in is etiam, quae bona videntur. nam aut ipsius rei natura qualis et quanta sit, quaerimus, ut de paupertate non numquam, cuius onus disputando levamus docentes, quam parva et quam pauca sint quae natura desideret, aut a disputandi subtilitate orationem ad exempla traducimus. hic Socrates commemoratur, hic Diogenes, hic Caecilianum illud: saepe est etiam sub palliolo sordido sapientia. cum enim paupertatis una eademque sit vis, quidnam dici potest, quam ob rem C. Fabricio tolerabilis ea fuerit, alii negent se ferre posse?
3.57İşte başa gelenlerin insanî şeyler olduğunu öğreten teselli yolu bu ikinci türe benzer. Çünkü bu tartışma yalnızca insan soyunu tanıtmakla kalmaz; başkalarının katlanmış oldukları ve hâlâ katlandıkları şeylerin katlanılabilir olduğunu da gösterir. Yoksulluktan söz ediliyorsa sabırlı birçok yoksul anılır; şerefi küçümsemekten söz ediliyorsa şerefsiz kalmış, hatta tam bu yüzden daha mesut olmuş birçok kişi örnek verilir; özel hayatın huzurunu kamu işlerine tercih edenlerin hayatı adlarıyla övülür. En güçlü kralın şu anapaist dizeleri de geçiştirilmez: Kral orada bir yaşlıyı över ve son gününe şöhretsiz ve tanınmadan ulaşacağı için onun talihli olduğunu söyler.
huic igitur alteri generi similis est ea ratio consolandi, quae docet humana esse quae acciderint. non enim id solum continet ea disputatio, ut cognitionem adferat generis humani, sed significat tolerabilia esse, quae et tulerint et ferant ceteri. de paupertate agitur: multi patientes pauperes commemorantur; de contemnendo honore: multi inhonorati proferuntur, et quidem propter id ipsum beatiores, eorumque, qui privatum otium negotiis publicis antetulerunt, nominatim vita laudatur, nec siletur illud potentissimi regis anapaestum, qui laudat senem et fortunatum esse dicit, quod inglorius sit atque ignobilis ad supremum diem perventurus;
3.58Aynı şekilde çocuk kayıpları da örnekler anılarak dile getirilir; bunu daha ağır karşılayanların yası başkalarının örnekleriyle yumuşatılır. Böylece başkalarının katlanmış olması, başa gelenlerin sanıldığından çok daha küçük görünmesini sağlar. Böylece yavaş yavaş düşünenler için kanaatin ne kadar yalan söylediği ortaya çıkar. Aynı şeyi o Telamon da "Onları doğurduğumda" diyerek, Theseus da "Gelecekteki sefaletleri kendi kendime düşünüp dururdum" diyerek, Anaksagoras da "Ölümlü bir varlık doğurduğumu biliyordum" diyerek gösteriyor. Bunların hepsi insanî şeyleri uzun uzun düşünerek, onlardan halkın kanaatine göre hiç de korkulmaması gerektiğini anlamışlardı. Bana öyle geliyor ki önceden düşünüp hazırlananların başına da, zamanın iyileştirdiklerinin başına gelen şeyin aşağı yukarı aynısı gelir. Tek farkla: Birincileri bir tür akıl iyileştirir, ikincileri tabiatın kendisi; çünkü işin özü anlaşılınca, en büyük sanılan kötülüğün mutlu hayatı yıkacak kadar büyük olmadığı görülür.
similiter commemorandis exemplis orbitates quoque liberum praedicantur, eorumque, qui gravius ferunt, luctus aliorum exemplis leniuntur. sic perpessio ceterorum facit, ut ea quae acciderint multo minora quam quanta sint existimata, videantur. ita fit, sensim cogitantibus ut, quantum sit ementita opinio, appareat. atque hoc idem et Telamo ille declarat: ego cum genui et Theseus: futuras mecum commentabar miserias et Anaxagoras: sciebam me genuisse mortalem. hi enim omnes diu cogitantes de rebus humanis intellegebant eas nequaquam pro opinione volgi esse extimescendas. et mihi quidem videtur idem fere accidere is qui ante meditantur, quod is quibus medetur dies, nisi quod ratio quaedam sanat illos, hos ipsa natura intellecto eo quod rem continet, illud malum, quod opinatum sit esse maxumum, nequaquam esse tantum, ut vitam beatam possit evertere.
3.59Demek ki şu sonuç çıkıyor: Beklenmedik olandan gelen darbe daha büyüktür; yoksa Kyrenelilerin sandığı gibi, iki kişinin başına eşit felaketler geldiğinde yalnızca felaketi beklenmedik olan kedere düşmez.
Bu yüzden bazı yaslı kimselerin, insanların ortak hâli hakkında, yani hiç kimsenin sonsuza dek kötülükten uzak kalamayacağı kanunuyla doğduğumuz hakkında bir şey duyunca daha da ağır üzüldükleri söylenir. Bu sebeple Karneades, bizim Antiokhos'un yazdığını gördüğüm kadarıyla, Euripides'in şu şiirini öven Khrysippos'u eleştirmeyi âdet edinmişti:
Acının ve hastalığın dokunmadığı ölümlü yoktur; birçoğu çocuklarını gömmek zorundadır, yeniden çocuk yapmak da; ölüm de herkes için sonunu bulur. Bütün bunlar insan soyuna boş yere bunaltı verir: Toprak toprağa geri verilmelidir; sonra herkesin hayatı ekin gibi biçilmelidir. Zorunluluk böyle buyurur.
hoc igitur efficitur, ut ex illo necopinato plaga maior sit, non, ut illi putant, ut, cum duobus pares casus evenerint, is modo aegritudine adficiatur, cui ille necopinato casus evenerit. Itaque dicuntur non nulli in maerore, cum de hac communi hominum condicione audivissent, ea lege esse nos natos, ut nemo in perpetuum esse posset expers mali, gravius etiam tulisse. quocirca Carneades, ut video nostrum scribere Antiochum, reprendere Chrysippum solebat laudantem Euripideum carmen illud: Mortális nemo est quém non attingát dolor Morbúsque; multis súnt humandi líberi, Rursúm creandi, mórsque est finita ómnibus. Quae géneri humano angórem nequicquam ádferunt: Reddénda terrae est térra, tum vita ómnibus Meténda ut fruges. síc iubet Necéssitas.
3.60Karneades, bu tür sözlerin kederi hafifletmekle hiç ilgisi olmadığını söylerdi. Ona göre acı duyulması gereken şey tam da bu kadar zalim bir zorunluluğa düşmüş olmamızdı; başkalarının kötülüklerini anmaya dayanan bu söz ise kötü niyetlileri teselli etmeye uygundu. Bana ise durum çok başka görünüyor. Çünkü insanlık hâline katlanma zorunluluğu hem bizi âdeta tanrıyla savaşmaktan alıkoyar hem de insan olduğumuzu hatırlatır; bu düşünce yası çok hafifletir. Örneklerin sayılması da kötü niyetlilerin ruhunu eğlendirmek için değil, yas tutan kişi birçoklarının ölçülü ve sakin biçimde katlandığını gördüğü şeye kendisinin de katlanması gerektiğini düşünsün diye yapılır.
negabat genus hoc orationis quicquam omnino ad levandam aegritudinem pertinere. id enim ipsum dolendum esse dicebat, quod in tam crudelem necessitatem incidissemus; nam illam quidem orationem ex commemoratione alienorum malorum ad malivolos consolandos esse accommodatam. Mihi vero longe videtur secus. nam et necessitas ferendae condicionis humanae quasi cum deo pugnare prohibet admonetque esse hominem, quae cogitatio magno opere luctum levat, et enumeratio exemplorum, non ut animum malivolorum oblectet, adfertur, sed ut ille qui maeret ferundum sibi id censeat, quod videat multos moderate et tranquille tulisse.
3.61Çünkü kederin büyüklüğü yüzünden yıkılan ve kendini toparlayamayanlar her yoldan desteklenmelidir. Khrysippos bu yüzden kederin lypē adını, insanın bütünüyle çözülmesi anlamından aldığını düşünür. Başta söylediğim gibi, kederin sebebi açıklanırsa keder kökünden sökülebilecektir. Çünkü bu sebep, mevcut ve bizi sıkıştıran büyük bir kötülük kanaatinden ve yargısından başka bir şey değildir. Bu yüzden bedenin acısına bile —ısırığı en keskin acı odur— bir iyilik umudu göz önünde tutulunca katlanılır. Onurla ve parlak biçimde geçirilmiş bir ömür de öyle büyük bir teselli verir ki böyle yaşamış olanlara keder ya hiç dokunmaz ya da ruhun acısı onları pek hafifçe iğneler.
Ama büyük bir kötülük hakkındaki bu kanaate, başa gelene üzülmenin gerektiği, doğru olduğu, vazifeye uygun düştüğü kanaati de eklenince, işte o zaman kederin o ağır hâli ortaya çıkar.
Omnibus enim modis fulciendi sunt, qui ruunt nec cohaerere possunt propter magnitudinem aegritudinis. ex quo ipsam aegritudinem λύπην Chrysippus quasi solutionem totius hominis appellatam putat. Quae tota poterit evelli explicata, ut principio dixi, causa aegritudinis; est enim nulla alia nisi opinio et iudicium magni praesentis atque urgentis mali. itaque et dolor corporis, cuius est morsus acerrumus, perferetur spe proposita boni, et acta aetas honeste ac splendide tantam adfert consolationem, ut eos qui ita vixerint aut non attingat aegritudo aut perleviter pungat animi dolor. Sed ad hanc opinionem magni mali cum illa etiam opinio accessit oportere, rectum esse, ad officium pertinere ferre illud aegre quod acciderit, tum denique efficitur illa gravis aegritudinis perturbatio.
3.62Yas tutmanın o çeşitli ve iğrenç türleri bu kanaatten doğar: kir pas içinde kalmak, kadınların yanaklarını tırmalaması, göğsünü, kalçalarını, başını dövmek. Homeros'un ve Accius'un o Agamemnon'u da acıdan kesilmemiş saçlarını tekrar tekrar yolar. Bion'un bu konudaki nüktesi de buradandır: Çok ahmak bir kral yas içinde saçını yoluyormuş; sanki kellik kederi hafifletirmiş gibi.
ex hac opinione sunt illa varia et detestabilia genera lugendi: paedores, muliebres lacerationes genarum, pectoris feminum capitis percussiones; hinc ille Agamemno Homericus et idem Accianus scindens dolore identidem intonsam comam; in quo facetum illud Bionis, perinde stultissimum regem in luctu capillum sibi evellere, quasi calvitio maeror levaretur.
3.63Ama bütün bunları böyle yapılması gerektiğini sandıkları için yaparlar. Bu yüzden Aiskhines, kızının ölümünden yedi gün sonra kurban kestiği için Demosthenes'e saldırır. Ama ne retorikçe, ne bol sözle! Hangi düşünceleri toplar, hangi kelimeleri fırlatır! Bir hatibe her şeyin serbest olduğunu anlarsın. Bütün iyi insanların yakınlarının ölümüne olabildiğince ağır yas tutması gerektiği düşüncesi ruhlarımıza yerleşmiş olmasaydı, bunları kimse onaylamazdı. Bundan dolayı bazıları ruhun acıları içinde yalnızlığa çekilirler; Homeros'un Bellerophontes için dediği gibi:
O zavallı, Aleion ovalarında yas içinde dolaşırdı, kendi yüreğini yiyerek, insanların izinden kaçarak.
Niobe'nin taş olarak tasvir edilmesi de, sanırım, yas içindeki ebedî suskunluğu yüzündendir; Hekabe'nin köpeğe dönüştüğünün anlatılmasının da ruhundaki bir acılık ve kudurmuşluk yüzünden olduğunu düşünürler. Bazıları ise yas içinde yalnızlığın kendisiyle konuşmaktan hoşlanır; Ennius'taki şu dadı gibi:
Şimdi zavallı beni bir istek sardı: Göğe ve yere Medea'nın sefaletlerini anlatmak.
Sed haec omnia faciunt opinantes ita fieri oportere. itaque et Aeschines in Demosthenem invehitur, quod is septimo die post filiae mortem hostias immolavisset. at quam rhetorice, quam copiose! quas sententias colligit, quae verba contorquet! ut licere quidvis rhetori intellegas. quae nemo probaret, nisi insitum illud in animis haberemus, omnis bonos interitu suorum quam gravissime maerere oportere. ex hoc evenit, ut in animi doloribus alii solitudines captent, ut ait Homerus de Bellerophonte: Qui miser in campis maerens errabat Aleis Ipse suum cor edens, hominum vestigia vitans; et Nioba fingitur lapidea propter aeternum, credo, in luctu silentium, Hecubam autem putant propter animi acerbitatem quandam et rabiem fingi in canem esse conversam. sunt autem alii, quos in luctu cum ipsa solitudine loqui saepe delectat, ut illa apud Ennium nutrix: Cupído cepit míseram nunc me próloqui Caelo átque terrae Médeai míserias.
3.64Acı içindeyken bütün bunları doğru, gerçek ve gereken şeyler sanarak yaparlar. Bunun âdeta bir vazife yargısıyla yapıldığı en çok şundan anlaşılır: Yas içinde olmak isteyen kimseler bir an daha insanca bir şey yaparlarsa ya da daha neşeli konuşurlarsa, kendilerini yeniden hüzne çağırır ve acıyı bir süre bıraktıkları için kendilerini suçlarlar. Anneler ve hocalar da evdeki bir yas sırasında çocuklar neşeli bir şey yapar ya da söylerse onları yalnızca sözle değil dayakla da cezalandırmayı âdet edinmişlerdir; onları ağlamaya zorlarlar. Peki, yasın kendisi gevşeyip yas tutmanın hiçbir işe yaramadığı anlaşıldığında, bütün bunların isteğe bağlı olduğu ortaya çıkmaz mı?
haec omnia recta vera debita putantes faciunt in dolore, maximeque declaratur hoc quasi officii iudicio fieri, quod, si qui forte, cum se in luctu esse vellent, aliquid fecerunt humanius aut si hilarius locuti sunt, revocant se rursus ad maestitiam peccatique se insimulant, quod dolere intermiserint. pueros vero matres et magistri castigare etiam solent, nec verbis solum, sed etiam verberibus, si quid in domestico luctu hilarius ab is factum est aut dictum, plorare cogunt. Quid? ipsa remissio luctus cum est consecuta intellectumque est nihil profici maerendo, nonne res declarat fuisse totum illud voluntarium?
3.65Ya Terentius'un o "kendine azap eden" adamı, yani Heauton timōroumenos?
Chremes, oğluma daha az haksızlık etmek için bir süre bedbaht olmaya karar verdim.
Bu adam bedbaht olmaya karar veriyor. İstemeden bir şeye karar veren olur mu?
Kendimi her türlü kötülüğe layık sayardım—
Bedbaht olmazsa kendini kötülüğe layık sayıyor. Kötülüğün tabiattan değil kanaatten geldiğini görüyor musun? Peki, durumun kendisinin yas tutmalarına engel olduğu kimseler? Homeros'ta her gün yaşanan ölümler ve birçoklarının ölümü yasın yatışmasını sağlar; orada şöyle denir:
Çünkü her gün pek çok kişinin düştüğünü görüyoruz; öyle ki kimse yastan uzak kalamaz. Bu yüzden ölenleri metin bir gönülle mezara koymak ve yası bir günlük gözyaşıyla bitirmek daha doğrudur.
Quid ille Terentianus ipse se poeniens, id est ἑαυτὸν τιμωρούμενος? Decrévi tantispér me minus iniúriae, Chremés, meo gnato fácere, dum fiám miser. hic decernit, ut miser sit. num quis igitur quicquam decernit invitus? malo quidem me quovis dignum deputem— malo se dignum deputat, nisi miser sit. vides ergo opinionis esse, non naturae malum. Quid, quos res ipsa lugere prohibet? ut apud Homerum cotidianae neces interitusque multorum sedationem maerendi adferunt, apud quem ita dicitur: Namque nimis multos atque omni luce cadentis Cernimus, ut nemo possit maerore vacare. Quo magis est aequum tumulis mandare peremptos Firmo animo et luctum lacrimis finire diurnis.
3.66Demek ki şartlar gerektirdiğinde acıyı istediğin zaman atmak elindedir. Mademki iş elimizdedir, kaygıyı ve kederi bırakmak için uymayacağımız bir şart var mıdır? Gnaeus Pompeius'un yaralarla yere yığıldığını görenlerin, o en acı ve en sefil manzaranın tam ortasında, düşman donanmasıyla çevrildiklerini gördükleri için kendi canlarından korktukları, o sırada kürekçileri yüreklendirmekten ve kaçarak kurtulmaktan başka bir şey yapmadıkları bilinir. Tyros'a vardıktan sonra ise kendilerini dövüp ağlamaya başladılar. O hâlde korku onlardan kederi uzaklaştırabildi de akıl bilge bir adamdan uzaklaştıramayacak mı? Peki, acıyı bırakmak için hiçbir işe yaramadığının ve boşuna üstlenildiğinin anlaşılmasından daha etkili ne vardır? Eğer bırakılabiliyorsa, hiç üstlenilmeyebilir de; o hâlde kederin irade ve yargıyla üstlenildiğini kabul etmek gerekir.
Ergo in potestate est abicere dolorem, cum velis, tempori servientem. an est ullum tempus, quoniam quidem res in nostra potestate est, cui non ponendae curae et aegritudinis causa serviamus? constabat eos, qui concidentem volneribus Cn. Pompeium vidissent, cum in illo ipso acerbissimo miserrimoque spectaculo sibi timerent, quod se classe hostium circumfusos viderent, nihil aliud tum egisse, nisi ut remiges hortarentur et ut salutem adipiscerentur fuga; posteaquam Tyrum venissent, tum adflictari lamentarique coepisse. timor igitur ab his aegritudinem potuit repellere, ratio ab sapienti viro non poterit? Quid est autem quod plus valeat ad ponendum dolorem, quam cum est intellectum nil profici et frustra esse susceptum? si igitur deponi potest, etiam non suscipi potest; voluntate igitur et iudicio suscipi aegritudinem confitendum est.
3.67Bunu, birçok şeye sık sık katlanmış olup başa gelen her şeye daha kolay katlanan ve artık talihe karşı katılaştıklarını düşünen kimselerin dayanıklılığı da gösterir; Euripides'teki şu adam gibi:
Bu hüzünlü gün bana şimdi ilk kez doğmuş olsaydı, bu kadar sıkıntılı bir denizde de yol almamış olsaydım, acı çekmek için bir sebebim olurdu; tıpkı tayların, ağızlarına gem vurulunca yeni dokunuşla birden ürkmeleri gibi. Ama artık sefaletlere boyun eğmiş, uyuşup kaldım.
Sefaletlerden yorgun düşmek kederleri hafiflettiğine göre, yasın sebebinin ve kaynağının şeyin kendisi olmadığını anlamak gerekir.
Idque indicatur eorum patientia, qui cum multa sint saepe perpessi, facilius ferunt quicquid accidit, obduruisseque iam sese contra fortunam arbitrantur, ut ille apud Euripidem: Si míhi nunc tristis prímum inluxissét dies Nec tam aérumnoso návigavissém salo, Essét dolendi caúsa, ut iniecto éculei Frenó repente táctu exagitantúr novo; Sed iám subactus míseriis optórpui. defetigatio igitur miseriarum aegritudines cum faciat leniores, intellegi necesse est non rem ipsam causam atque fontem esse maeroris.
3.68En büyük filozoflar, henüz bilgeliğe erişmemişlerse, en büyük kötülük içinde olduklarını anlamazlar mı? Çünkü bilgelikten yoksundurlar ve bilgelikten yoksunluktan daha büyük bir kötülük yoktur. Yine de yas tutmazlar. Niçin? Çünkü bu tür kötülüğe, bilge olmamaya üzülmenin doğru, haklı ve vazifeye uygun olduğu kanaati eklenmez. Oysa aynı kanaati, içinde yasın bulunduğu ve bütün kederlerin en büyüğü olan kedere ekleriz.
Philosophi summi nequedum tamen sapientiam consecuti nonne intellegunt in summo se malo esse? sunt enim insipientes, neque insipientia ullum maius malum est. neque tamen lugent. quid ita? quia huic generi malorum non adfingitur illa opinio, rectum esse et aequum et ad officium pertinere aegre ferre, quod sapiens non sis, quod idem adfingimus huic aegritudini, in qua luctus inest, quae omnium maxuma est.
3.69Bu yüzden Aristoteles, felsefenin kendi zekâlarıyla tamamlandığını düşünen eski filozofları suçlarken onların ya çok ahmak ya da çok kendini beğenmiş olduklarını söyler; ama birkaç yılda büyük bir ilerleme kaydedildiğini gördüğünden, kısa zamanda felsefenin tamamen tamamlanacağını söyler. Theophrastos'un da ölürken tabiatı suçladığı söylenir: Tabiat, hiç ihtiyaçları olmayan geyiklere ve kargalara uzun bir ömür vermiş, buna en çok ihtiyacı olan insanlara ise bu kadar kısa bir ömür vermişti; insanların ömrü daha uzun olabilseydi, bütün sanatlar tamamlanacak ve insan hayatı her türlü bilgiyle donanacaktı. Bunları görmeye başladığı sırada söndüğünden yakınıyordu. Peki, öteki filozoflar arasında da en iyi ve en ağırbaşlı olanların hepsi pek çok şeyi bilmediklerini ve pek çok şeyi daha tekrar tekrar öğrenmeleri gerektiğini itiraf etmezler mi?
itaque Aristoteles veteres philosophos accusans, qui existumavissent philosophiam suis ingeniis esse perfectam, ait eos aut stultissimos aut gloriosissimos fuisse; sed se videre, quod paucis annis magna accessio facta esset, brevi tempore philosophiam plane absolutam fore. Theophrastus autem moriens accusasse naturam dicitur, quod cervis et cornicibus vitam diuturnam, quorum id nihil interesset, hominibus, quorum maxime interfuisset, tam exiguam vitam dedisset; quorum si aetas potuisset esse longinquior, futurum fuisse ut omnibus perfectis artibus omni doctrina hominum vita erudiretur. querebatur igitur se tum, cum illa videre coepisset, extingui. quid? ex ceteris philosophis nonne optumus et gravissumus quisque confitetur multa se ignorare et multa sibi etiam atque etiam esse discenda?
3.70Yine de bundan daha kötü bir şey olmayan akılsızlığın ortasına saplanmış olduklarını anlasalar da kederle ezilmezler; çünkü bu duruma, vazife gereği acı çekme kanaati karışmaz. Peki ya erkeklerin yas tutmaması gerektiğini düşünenler? Konsül olmuş oğlunun cenazesini kaldıran Quintus Maximus böyleydi; birkaç gün içinde iki oğlunu kaybeden Lucius Paulus böyleydi; pretor seçilmiş oğlu ölen Marcus Cato böyleydi; Consolatio'da topladığımız ötekiler de böyleydi.
neque tamen, cum se in media stultitia, qua nihil est peius, haerere intellegant, aegritudine premuntur; nulla enim admiscetur opinio officiosi doloris. Quid, qui non putant lugendum viris? qualis fuit Q. Maxumus efferens filium consularem, qualis L. Paulus duobus paucis diebus amissis filiis, qualis M. Cato praetore designato mortuo filio, quales reliqui, quos in Consolatione conlegimus.
3.71Onları, yasın ve hüznün erkeğe yaraşmadığını düşünmelerinden başka ne yatıştırdı? Demek ki başkalarının doğru sanarak kendilerini kedere bırakmalarına yol açan şeyi, bunlar utanç verici saydıkları için kederi geri püskürttüler. Buradan, kederin tabiatta değil kanaatte olduğu anlaşılır.
Buna karşı şunlar söylenir: Kim kendi isteğiyle yas tutacak kadar deli olabilir? Acıyı tabiat getirir; sizin Krantor'unuz da, diyorlar, ona boyun eğilmesi gerektiğini düşünür; çünkü bastırır, üstüne gelir, ona karşı konamaz. Bu yüzden Sophokles'teki Oileus, daha önce Telamon'u Aias'ın ölümü için teselli etmişken, kendi oğlunun ölümünü duyunca yıkıldı. Onun değişen ruh hâli için şöyle denir:
Başkalarının sıkıntısını sözleriyle hafifletip de talih değişip hücumunu kendisine çevirince ani bir felaketle kendisi kırılmayacak, başkalarına söylediği sözler ve öğütler aklından uçup gitmeyecek kadar büyük bilgeliğe sahip kimse yoktur.
Bunları tartışırken tabiata hiçbir şekilde karşı konamayacağını kanıtlamaya çalışırlar; ama aynı kimseler tabiatın zorladığından daha ağır kederlerin üstlenildiğini de kabul ederler. O hâlde bu nasıl bir akılsızlıktır? Biz de aynı soruyu onlara soralım.
quid hos aliud placavit nisi quod luctum et maerorem esse non putabant viri? ergo id, quod alii rectum opinantes aegritudini se solent dedere, id hi turpe putantes aegritudinem reppulerunt. ex quo intellegitur non in natura, sed in opinione esse aegritudinem. Contra dicuntur haec: quis tam demens, ut sua voluntate maereat? natura adfert dolorem, cui quidem Crantor, inquiunt, vester cedendum putat; premit enim atque instat, nec resisti potest. itaque Oileus ille apud Sophoclem, qui Telamonem antea de Aiacis morte consolatus esset, is cum audivisset de suo, fractus est. de cuius commutata mente sic dicitur: Nec véro tanta praéditus sapiéntia Quisquám est, qui aliorum aerúmnam dictis ádlevans Non ídem, cum fortúna mutata ímpetum Convértat, clade súbita frangatúr sua, Ut ílla ad alios dícta et praecepta éxcidant. haec cum disputant, hoc student efficere, naturae obsisti nullo modo posse; idem tamen fatentur graviores aegritudines suscipi, quam natura cogat. quae est igitur amentia—? ut nos quoque idem ab illis requiramus.
3.72Ama acıyı üstlenmenin birden çok sebebi vardır. Önce o kötülük kanaati: Kötülük görülüp buna inanılınca keder zorunlu olarak ardından gelir. Sonra insanlar, ölüleri için ağır yas tutarlarsa onları memnun edeceklerini sanırlar. Buna kadınca bir batıl inanç da eklenir: Tanrıların darbesine uğradıklarında perişan ve yere serilmiş olduklarını itiraf ederlerse ölümsüz tanrıları daha kolay hoşnut edeceklerini düşünürler. Ama bunların birbirine ne kadar aykırı düştüğünü çoğu kişi görmez. Çünkü sakin bir gönülle ölenleri överler; başkasının ölümüne sakin bir gönülle katlananları ise kınanacak kimseler sayarlar. Sanki, aşk sözlerinde söylenmesi âdet olduğu gibi, birinin bir başkasını kendisinden çok sevmesi herhangi bir şekilde mümkünmüş gibi.
Sed plures sunt causae suscipiendi doloris: primum illa opinio mali, quo viso atque persuaso aegritudo insequitur necessario. deinde etiam gratum mortuis se facere, si graviter eos lugeant, arbitrantur. accedit superstitio muliebris quaedam; existumant enim diis inmortalibus se facilius satis facturos, si eorum plaga perculsi adflictos se et stratos esse fateantur. sed haec inter se quam repugnent, plerique non vident. laudant enim eos, qui aequo animo moriantur; qui alterius mortem aequo animo ferant, eos putant vituperandos. quasi fieri ullo modo possit, quod in amatorio sermone dici solet, ut quisquam plus alterum diligat quam se.
3.73Bize en aziz olması gerekenleri kendimiz kadar sevmemiz güzel bir şeydir; istersen doğru ve gerçek de diyebilirsin. Ama kendimizden çok sevmek hiçbir şekilde mümkün değildir. Dostlukta onun beni kendisinden çok, benim de onu kendimden çok sevmem arzu edilecek bir şey bile değildir; öyle olsaydı hayatın ve bütün vazifelerin altüst olması sonucu çıkardı. Ama bunu başka zaman konuşalım; şimdi şu kadarı yeter: Dostlarımızı kaybetmeye kendi bedbahtlığımızı eklemeyelim; yoksa onları, hissedebilselerdi kendilerinin isteyeceğinden daha çok, hele kendimizden de daha çok sevmiş oluruz. Bazıları çoğu kişinin tesellilerle hiç hafiflemediğini söyler ve teselli edenlerin kendilerinin de, talih hücumunu onlara çevirdiğinde bedbaht olduklarını itiraf ettiklerini eklerler; bu iki itiraz da çürür. Çünkü bunlar tabiatın değil, kabahatin kusurlarıdır. Akılsızlığı ise istediğin kadar uzun uzun suçlayabilirsin. Hafiflemeyenler bedbahtlığa kendileri davet çıkarırlar; kendi felaketlerine, başkalarına öğütledikleri gibi katlanmayanlar da, açgözlüleri kınayan açgözlülerden, şan düşkünlerini kınayan kendini beğenmişlerden, yani hemen hemen çoğu insandan daha kusurlu değildirler. Çünkü başkalarının kusurlarını görüp kendi kusurlarını unutmak akılsızlığa özgüdür.
praeclarum illud est et, si quaeris, rectum quoque et verum, ut eos, qui nobis carissimi esse debeant, aeque ac nosmet ipsos amemus; ut vero plus, fieri nullo pacto potest. ne optandum quidem est in amicitia, ut me ille plus quam se, ego illum plus quam me; perturbatio vitae, si ita sit, atque officiorum omnium consequatur. sed de hoc alias; nunc illud satis est, non attribuere ad amissionem amicorum miseriam nostram, ne illos plus quam ipsi velint, si sentiant, plus certe quam nosmet ipsos diligamus. Nam quod aiunt plerosque consolationibus nihil levari adiunguntque consolatores ipsos confiteri se miseros, cum ad eos impetum suum fortuna converterit, utrumque dissolvitur. sunt enim ista non naturae vitia, sed culpae. stultitiam autem accusare quamvis copiose licet. nam et qui non levantur, ipsi se ad miseriam invitant, et qui suos casus aliter ferunt atque ut auctores aliis ipsi fuerunt, non sunt vitiosiores quam fere plerique, qui avari avaros, gloriae cupidos gloriosi reprehendunt. est enim proprium stultitiae aliorum vitia cernere, oblivisci suorum.
3.74Ama kederin zamanla ortadan kalktığı bilindiğine göre, şunu özellikle vurgulamak gerekir: Bu güç zamanda değil, uzun süreli düşünmededir. Çünkü şey de aynıysa insan da aynıysa, ne acının sebebi olan şeyde ne de acı çeken kişide bir değişiklik olmamışken acıda nasıl bir değişiklik olabilir? Demek ki acıyı iyileştiren, şeyde hiçbir kötülük bulunmadığının uzun süre düşünülmesidir, sürenin kendisi değil.
Burada bana "ölçülü hâller"i getiriyorlar. Bunlar tabiattan geliyorsa teselliye ne gerek var? Ölçüyü tabiatın kendisi belirleyecektir. Kanaatten geliyorlarsa, kanaat bütünüyle ortadan kaldırılsın.
Kederin, mevcut bir kötülüğün kanaati olduğunu ve bu kanaatin içinde kedere düşmek gerektiği düşüncesinin bulunduğunu yeterince söylediğimizi düşünüyorum.
Sed nimirum hoc maxume est exprimendum, cum constet aegritudinem vetustate tolli, hanc vim non esse in die positam, sed in cogitatione diuturna. nam si et eadem res est et idem est homo, qui potest quicquam de dolore mutari, si neque de eo, propter quod dolet, quicquam est mutatum neque de eo, qui dolet? cogitatio igitur diuturna nihil esse in re mali dolori medetur, non ipsa diuturnitas. Hic mihi adferunt mediocritates. quae si naturales sunt, quid opus est consolatione? natura enim ipsa terminabit modum; sin opinabiles, opinio tota tollatur. Satis dictum esse arbitror aegritudinem esse opinionem mali praesentis, in qua opinione illud insit, ut aegritudinem suscipere oporteat.
3.75Zenon bu tarife haklı olarak, mevcut kötülüğün bu kanaatinin taze olması gerektiğini ekler. Bu kelimeyi şöyle yorumlarlar: Yalnızca az önce olmuş şeye taze demek istemezler; kötü sanılan şeyde canlı kalmasını, bir tür tazelik taşımasını sağlayan bir güç bulunduğu sürece ona taze denir. Halikarnassos'taki o ünlü mezarı yaptıran, Karia kralı Mausolos'un karısı Artemisia, yaşadığı sürece yas içinde yaşadı ve bu yasla tükenip eridi. Onun için o kanaat her gün tazeydi. Ancak zamanla kuruduğunda artık taze denmez.
Demek ki teselli edenlerin vazifeleri şunlardır: Kederi kökünden kaldırmak ya da yatıştırmak ya da olabildiğince azaltmak ya da bastırıp daha uzağa yayılmasına izin vermemek ya da başka şeylere yöneltmek.
additur ad hanc definitionem a Zenone recte, ut illa opinio praesentis mali sit recens. hoc autem verbum sic interpretantur, ut non tantum illud recens esse velint, quod paulo ante acciderit, sed quam diu in illo opinato malo vis quaedam insit, ut vigeat et habeat quandam viriditatem, tam diu appelletur recens. ut Artemisia illa, Mausoli Cariae regis uxor, quae nobile illud Halicarnasi fecit sepulcrum, quam diu vixit, vixit in luctu eodemque etiam confecta contabuit. huic erat illa opinio cotidie recens; quae tum denique non appellatur recens, cum vetustate exaruit. Haec igitur officia sunt consolantium, tollere aegritudinem funditus aut sedare aut detrahere quam plurumum aut supprimere nec pati manare longius aut ad alia traducere.
3.76Bazıları teselli edenin tek vazifesinin o kötülüğün hiç kötülük olmadığını göstermek olduğunu düşünür; Kleanthes böyle düşünür. Bazıları onun büyük bir kötülük olmadığını göstermeyi düşünür; Peripatetikler böyledir. Bazıları kötülüklerden iyiliklere yöneltir; Epikuros gibi. Bazıları da beklenmedik hiçbir şey olmadığını göstermeyi yeterli sayar; Kyreneliler gibi. Khrysippos ise teselli etmenin başlıca noktasının, yas tutanın haklı ve gereken bir vazifeyi yerine getirdiğini sandıran kanaati ondan almak olduğunu düşünür. Bütün bu teselli türlerini bir araya toplayanlar da vardır —çünkü herkes başka bir yolla etkilenir—; nitekim ben de Consolatio'da aşağı yukarı hepsini tek bir teselliye yığdım; çünkü ruhum şişkinlik içindeydi ve onda her türlü tedavi deneniyordu. Ama bedenlerin hastalıklarında olduğu kadar ruhların hastalıklarında da doğru zamanı seçmek gerekir. Aiskhylos'un o Prometheus'u gibi; ona
Ama, Prometheus, şunu bildiğini sanıyorum: Akıl öfkeyi iyileştirebilir
denince şöyle cevap verdi:
Evet, eğer biri ilacı zamanında uygular ve kabaran yarayı eliyle zorlamazsa.
sunt qui unum officium consolantis putent malum illud omnino non esse, ut Cleanthi placet; sunt qui non magnum malum, ut Peripatetici; sunt qui abducant a malis ad bona, ut Epicurus; sunt qui satis putent ostendere nihil inopinati accidisse, ut Cyrenaici nihil mali. Chrysippus autem caput esse censet in consolando detrahere illam opinionem maerentis, qua se officio fungi putet iusto atque debito. sunt etiam qui haec omnia genera consolandi colligant—alius enim alio modo movetur—, ut fere nos in Consolatione omnia in consolationem unam coniecimus; erat enim in tumore animus, et omnis in eo temptabatur curatio. sed sumendum tempus est non minus in animorum morbis quam in corporum; ut Prometheus ille Aeschyli, cui cum dictum esset: Atquí, Prometheu, te hóc tenere exístimo, Medéri posse rátionem iracúndiae, respondit: Siquidém qui tempestívam medicinam ádmovens Non ádgravescens vólnus inlidát manu.
3.77O hâlde tesellide ilk ilaç, ya hiçbir kötülük bulunmadığını ya da kötülüğün pek küçük olduğunu öğretmek olacaktır; ikincisi, hem hayatın ortak hâlini anlatmak hem de, yas tutanın kendi durumuna dair söylenecek bir şey varsa, onu tartışmak; üçüncüsü, hiçbir şey kazanılamayacağını anladığın hâlde boş yere yasla tükenmenin en büyük akılsızlık olduğunu göstermek. Kleanthes, teselliye ihtiyacı olmayan bilgeyi teselli ediyor. Çünkü yas tutana utanç verici olmayan hiçbir şeyin kötü olmadığını kabul ettirirsen, ondan yasını değil akılsızlığını almış olursun; ayrıca bu, öğretmek için uygun bir zaman değildir. Üstelik bana öyle geliyor ki Kleanthes şunu yeterince görmemiştir: Keder bazen tam da Kleanthes'in kendisinin en büyük kötülük olduğunu kabul ettiği şeyden doğabilir. Bize ulaşan habere göre Sokrates, Alkibiades'i hiçbir insanlık değeri taşımadığına, en yüksek konumda doğmuş Alkibiades ile herhangi bir hamal arasında hiçbir fark bulunmadığına inandırmıştı; Alkibiades de kendini dövüp ağlayarak, kendisine fazileti öğretmesi ve utanç verici olandan kurtarması için Sokrates'e yalvarmıştı. Bunun için ne diyeceğiz, Kleanthes? Alkibiades'i kedere düşüren o şeyde hiçbir kötülük olmadığını mı?
Erit igitur in consolationibus prima medicina docere aut nullum malum esse aut admodum parvum, altera et de communi condicione vitae et proprie, si quid sit de ipsius qui maereat disputandum, tertia summam esse stultitiam frustra confici maerore, cum intellegas nihil posse profici. nam Cleanthes quidem sapientem consolatur, qui consolatione non eget. nihil enim esse malum, quod turpe non sit, si lugenti persuaseris, non tu illi luctum, sed stultitiam detraxeris; alienum autem tempus docendi. et tamen non satis mihi videtur vidisse hoc Cleanthes, suscipi aliquando aegritudinem posse ex eo ipso, quod esse summum malum Cleanthes ipse fateatur. quid enim dicemus, cum Socrates Alcibiadi persuasisset, ut accepimus, eum nihil hominis esse nec quicquam inter Alcibiadem summo loco natum et quemvis baiolum interesse, cum se Alcibiades adflictaret lacrimansque Socrati supplex esset, ut sibi virtutem traderet turpitudinemque depelleret,—quid dicemus, Cleanthe? tum in illa re, quae aegritudine Alcibiadem adficiebat, mali nihil fuisse?
3.78Peki, Lykon'un sözleri nasıl şeyler? O, kederi küçümseyerek onun küçük şeylerden, talihin ve bedenin sıkıntılarından doğduğunu, ruhun kötülüklerinden doğmadığını söyler. Ne yani? Alkibiades'in acı çektiği şey ruhun kötülüklerinden ve kusurlarından oluşmuyor muydu? Epikuros'un tesellisi hakkında daha önce yeterince söylendi.
quid? illa Lyconis qualia sunt? qui aegritudinem extenuans parvis ait eam rebus moveri, fortunae et corporis incommodis, non animi malis. quid ergo? illud, quod Alcibiades dolebat, non ex animi malis vitiisque constabat? ad Epicuri consolationem satis est ante dictum.
3.79Pek yaygın olan ve sık sık yararlı olan şu teselli bile en sağlam teselli değildir: "Bu yalnız senin başına gelmedi." Dediğim gibi yararlıdır, ama ne her zaman ne de herkese; çünkü bunu reddedenler vardır. Ama nasıl uygulandığı önemlidir. Bilgece katlananlardan her birinin hangi sıkıntıya uğradığını değil, ona nasıl katlandığını anlatmak gerekir. Khrysippos'un tesellisi hakikat bakımından en sağlamıdır, ama kederin o anı için zordur. Yas tutana, kendi yargısıyla ve böyle yapması gerektiğini düşündüğü için yas tuttuğunu kanıtlamak büyük iştir. Elbette davalarda nasıl hep aynı "durumu" kullanmıyorsak —anlaşmazlık türlerine böyle diyoruz— da zamana, anlaşmazlığın tabiatına ve kişiye uydurursak, kederi yumuşatırken de herkesin hangi tedaviyi kabul edebileceğine bakmak gerekir.
ne illa quidem firmissima consolatio est, quamquam et usitata est et saepe prodest: non tibi hoc soli. prodest haec quidem, ut dixi, sed nec semper nec omnibus; sunt enim qui respuant; sed refert, quo modo adhibeatur. ut enim tulerit quisque eorum qui sapienter tulerunt, non quo quisque incommodo adfectus sit, praedicandum est. Chrysippi ad veritatem firmissima est, ad tempus aegritudinis difficilis. magnum opus est probare maerenti illum suo iudicio et, quod se ita putet oportere facere, maerere. Nimirum igitur, ut in causis non semper utimur eodem statu—sic enim appellamus controversiarum genera—, sed ad tempus, ad controversiae naturam, ad personam accommodamus, sic in aegritudine lenienda, quam quisque curationem recipere possit, videndum est.
3.80Ama nasıl olduysa söz senin ortaya attığın konudan saptı. Çünkü sen bilgeyi sormuştun: Ona utanç verici olandan uzak hiçbir şey kötü görünemez, ya da kötülük o kadar küçük görünür ki bilgelik onu örter ve neredeyse görünmez kılar. O, kanaatle kedere hiçbir şey uydurup eklemez ve kendini olabildiğince azaba sokmanın, yasla tükenmenin doğru olduğunu düşünmez; bundan daha çarpık bir şey olamaz. Yine de akıl, bana göre, —şu anda tam olarak araştırılan şey, utanç verici de denebilecek olandan başka bir kötülüğün bulunup bulunmadığı olmasa da— kederde ne kötülük varsa onun tabiattan gelmediğini, isteğe bağlı bir yargıyla ve kanaatin yanılgısıyla edinildiğini görmemizi sağladı.
Sed nescio quo pacto ab eo, quod erat a te propositum, aberravit oratio. tu enim de sapiente quaesieras, cui aut malum videri nullum potest, quod vacet turpitudine, aut ita parvum malum, ut id obruatur sapientia vixque appareat, qui nihil opinione adfingat adsumatque ad aegritudinem nec id putet esse rectum, se quam maxume excruciari luctuque confici, quo pravius nihil esse possit. edocuit tamen ratio, ut mihi quidem videtur, cum hoc ipsum proprie non quaereretur hoc tempore, num quod esset malum nisi quod idem dici turpe posset, tamen ut videremus, quicquid esset in aegritudine mali, id non naturale esse, sed voluntario iudicio et opinionis errore contractum.
3.81Biz kederin, hepsinin en büyüğü olan tek türünü ele aldık; o ortadan kalkınca ötekilerin çarelerini pek aramamız gerekmeyeceğini düşündük. Çünkü yoksulluk hakkında söylenmesi âdet olan belli sözler, şerefsiz ve şöhretsiz bir hayat hakkında söylenen belli sözler vardır. Sürgün, vatanın yıkılışı, kölelik, sakatlık, körlük ve felaket adı verilen her türlü talih hakkında ayrı ayrı belli dersler vardır. Yunanlar bunları ayrı derslere ve ayrı kitaplara bölerler; çünkü iş ararlar (gerçi bu tartışmalar zevkle doludur).
Tractatum est autem a nobis id genus aegritudinis, quod unum est omnium maxumum, ut eo sublato reliquorum remedia ne magnopere quaerenda arbitraremur. sunt enim certa, quae de paupertate certa, quae de vita inhonorata et ingloria dici soleant; separatim certae scholae sunt de exilio, de interitu patriae, de servitute, de debilitate, de caecitate, de omni casu, in quo nomen poni solet calamitatis. haec Graeci in singulas scholas et in singulos libros dispertiunt; opus enim quaerunt (quamquam plenae disputationes delectationis sunt);
3.82Yine de hekimler bütün bedeni tedavi ederken en küçük bir uzuv bile ağrıyorsa onu da iyileştirdikleri gibi, felsefe de kederin bütününü kaldırınca, bir yerden bir yanılgı çıkmışsa, yoksulluk ısırmışsa, rezillik iğnelemişse, sürgün biraz karanlık saçmışsa ya da az önce saydıklarımdan biri ortaya çıkmışsa, onları da kaldırmış olur. Gerçi her birinin kendine özgü teselli yolları vardır; istediğin zaman onları da dinlersin. Ama aynı kaynağa dönmek gerekir: Her keder bilgeden çok uzaktır; çünkü boştur, boşuna üstlenilir, tabiattan değil yargıdan, kanaatten, böyle olması gerektiğine karar verdiğimizde acıya bir tür davet çıkarmaktan doğar.
et tamen, ut medici toto corpore curando minimae etiam parti, si condoluit, medentur, sic philosophia cum universam aegritudinem sustulit, sustulit etiam, si quis error alicunde extitit, si paupertas momordit, si ignominia pupugit, si quid tenebrarum obfudit exilium, aut eorum quae modo dixi si quid extitit. etsi singularum rerum sunt propriae consolationes, de quibus audies tu quidem, cum voles. sed ad eundem fontem revertendum est, aegritudinem omnem procul abesse a sapiente, quod inanis sit, quod frustra suscipiatur, quod non natura exoriatur, sed iudicio, sed opinione, sed quadam invitatione ad dolendum, cum id decreverimus ita fieri oportere.
3.83Bütünüyle isteğe bağlı olan bu şey ortadan kalkınca, o yas tutan keder de ortadan kalkmış olacaktır; yine de ruhta bir ısırık ve küçük bir burkulma kalacaktır. Buna isterlerse tabiî desinler; yeter ki o ağır, iğrenç, uğursuz "keder" adı ortada olmasın; çünkü bu, bilgelikle bir arada bulunamaz, deyim yerindeyse bir arada oturamaz. Ama kederin kökleri ne kadar çok, ne kadar acıdır! Gövde devrildikten sonra bunların hepsi ayıklanmalıdır; gerekirse her biri için ayrı tartışmalarla. Çünkü bize, nasıl bir boş vakit olursa olsun, bu boş vakit kalmıştır. Ama bütün kederlerin özü tektir, adları çoktur. Çünkü haset etmek de, rekabet etmek de, çekememek de, acımak da, bunalmak, yas tutmak, hüzünlenmek, sıkıntıya düşmek, ağlayıp sızlanmak, kaygılanmak, acı çekmek, sıkıntı içinde olmak, kendini harap etmek, umutsuzluğa kapılmak da kederin türleridir.
Hoc detracto, quod totum est voluntarium, aegritudo erit sublata illa maerens, morsus tamen et contractiuncula quaedam animi relinquetur. hanc dicant sane naturalem, dum aegritudinis nomen absit grave taetrum funestum, quod cum sapientia esse atque, ut ita dicam, habitare nullo modo possit. At quae stirpes sunt aegritudinis, quam multae, quam amarae! quae ipso trunco everso omnes eligendae sunt et, si necesse erit, singulis disputationibus. superest enim nobis hoc, cuicuimodi est, otium. sed ratio una omnium est aegritudinum, plura nomina. nam et invidere aegritudinis est et aemulari et obtrectare et misereri et angi, lugere, maerere, aerumna adfici, lamentari, sollicitari, dolere, in molestia esse, adflictari, desperare.
3.84Stoacılar bunların hepsini tarif ederler. Saydığım kelimeler ayrı ayrı şeylere aittir; göründüğü gibi aynı şeyleri anlatmazlar, aralarında bazı farklar vardır. Bunu belki başka bir yerde ele alırız. Başta söylediğim köklerin lifleri işte bunlardır; hiçbiri bir daha ortaya çıkamasın diye peşlerine düşülüp hepsi ayıklanmalıdır. Büyük ve zor bir iş; kim inkâr eder? Ama hangi parlak iş aynı zamanda zor değildir ki? Yine de felsefe, biz yalnızca onun tedavisini kabul edelim, bunu başaracağını vaat eder.
Ama şimdilik bu kadar; geri kalanı, ne zaman isterseniz, hem burada hem başka yerlerde size hazır olacak.
Haec omnia definiunt Stoici, eaque verba quae dixi singularum rerum sunt, non, ut videntur, easdem res significant, sed aliquid differunt; quod alio loco fortasse tractabimus. haec sunt illae fibrae stirpium, quas initio dixi, persequendae et omnes eligendae, ne umquam ulla possit existere. magnum opus et difficile, quis negat? quid autem praeclarum non idem arduum? sed tamen id se effecturam philosophia profitetur, nos modo curationem eius recipiamus. Verum haec quidem hactenus, cetera, quotienscumque voletis, et hoc loco et aliis parata vobis erunt.