IV. Kitap
4.1Brutus, insanlarımızın yeteneğine ve faziletine pek çok konuda hayran kalırım; ama en çok, oldukça geç istenip Yunanistan'dan bu şehre taşıdıkları uğraşlarda. Şehrin ilk kuruluşundan beri kısmen kralların düzenlemeleriyle, kısmen de kanunlarla kehanet gözlemleri, dinî törenler, halk meclisleri, halka başvurma hakkı, babalar meclisi, atlıların ve yayaların sınıflara ayrılması ve bütün askerî düzen tanrısal bir isabetle kurulmuştu; devlet kralların tahakkümünden kurtulunca da her türlü üstünlüğe doğru hayranlık verici bir ilerleme, inanılmaz bir yükseliş gerçekleşti. Ama burası atalarımızın âdetlerini ve kurumlarını, devletin terbiyesini ve düzenini konuşmanın yeri değil; bunları başka yerlerde, en çok da devlet üzerine yazdığımız altı kitapta yeterince titizlikle anlattık.
Cum multis locis nostrorum hominum ingenia virtutesque, Brute, soleo mirari, tum maxime in is studiis, quae sero admodum expetita in hanc civitatem e Graecia transtulerunt. nam cum a primo urbis ortu regiis institutis, partim etiam legibus auspicia, caerimoniae, comitia, provocationes, patrum consilium, equitum peditumque discriptio, tota res militaris divinitus esset constituta, tum progressio admirabilis incredibilisque cursus ad omnem excellentiam factus est dominatu regio re p. liberata. nec vero hic locus est, ut de moribus institutisque maiorum et disciplina ac temperatione civitatis loquamur; aliis haec locis satis accurate a nobis dicta sunt maximeque in is sex libris, quos de re publica scripsimus.
4.2Burada düşündüğümde ise ilim uğraşlarının da neden başka yerden getirilmiş, yalnız aranmakla kalmayıp korunmuş ve işlenmiş göründüğüne dair pek çok şey aklıma geliyor. Çünkü neredeyse gözlerinin önünde, bilgeliği ve şöhretiyle seçkin Pythagoras vardı. O, senin soyunun parlak kurucusu Lucius Brutus'un vatanı kurtardığı yıllarda İtalya'da yaşamıştı. Pythagoras'ın öğretisi enine boyuna yayıldığına göre, bana öyle geliyor ki bu şehre de sızmıştır. Bu hem tahminle akla yatkındır hem de bazı izlerle gösterilebilir. İtalya'da Büyük Yunanistan denen bölge en güçlü ve en büyük şehirleriyle parlarken, bu şehirlerde önce Pythagoras'ın kendisinin, sonra da Pythagorasçıların adı bu kadar büyükken, bizim insanlarımızın onların o çok bilgili sözlerine kulaklarını tıkadığını kim düşünebilir?
hoc autem loco consideranti mihi studia doctrinae multa sane occurrunt, cur ea quoque arcessita aliunde neque solum expetita, sed etiam conservata et culta videantur. erat enim illis paene in conspectu praestanti sapientia et nobilitate Pythagoras, qui fuit in Italia temporibus isdem quibus L. Brutus patriam liberavit, praeclarus auctor nobilitatis tuae. Pythagorae autem doctrina cum longe lateque flueret, permanavisse mihi videtur in hanc civitatem, idque cum coniectura probabile est, tum quibusdam etiam vestigiis indicatur. quis enim est qui putet, cum floreret in Italia Graecia potentissumis et maximis urbibus, ea quae magna dicta est, in isque primum ipsius Pythagorae, deinde postea Pythagoreorum tantum nomen esset, nostrorum hominum ad eorum doctissimas voces aures clausas fuisse?
4.3Hatta sanırım Pythagorasçılara duyulan hayranlık yüzünden sonraki kuşaklar kral Numa'yı da Pythagorasçı saydılar. Pythagoras'ın öğretisini ve kurallarını biliyor, o kralın adaletini ve bilgeliğini de atalarından duymuş bulunuyorlardı; ama aradan çok zaman geçtiği için çağları ve tarihleri bilmiyorlardı. Bu yüzden bilgelikte bu kadar üstün olan adamın Pythagoras'ın öğrencisi olduğuna inandılar. Tahmin hakkında bu kadarı yeter. Pythagorasçıların izlerinden çok şey toplanabilir; ama şimdi konumuz bu olmadığından birkaçıyla yetineceğiz. Onların bazı öğütleri şiirle, örtülü biçimde aktardıkları, zihinlerini de düşüncenin gerginliğinden şarkıyla ve lirle sükûnete geçirdikleri söylenir. Çok ağırbaşlı bir yazar olan Cato da Kökenler'de atalarımızın ziyafetlerinde şöyle bir âdet olduğunu söyler: sofraya uzananlar sırayla flüt eşliğinde ünlü adamların övgüsünü ve faziletlerini şarkıyla söylerlermiş. Buradan açıkça anlaşılıyor ki o zamanlar hem seslerin tonlarına göre düzenlenmiş ezgiler hem de şiirler vardı.
quin etiam arbitror propter Pythagoreorum admirationem Numam quoque regem Pythagoreum a posterioribus existimatum. nam cum Pythagorae disciplinam et instituta cognoscerent regisque eius aequitatem et sapientiam a maioribus suis accepissent, aetates autem et tempora ignorarent propter vetustatem, eum, qui sapientia excelleret, Pythagorae auditorem crediderunt fuisse. et de coniectura quidem hactenus. vestigia autem Pythagoreorum quamquam multa colligi possunt, paucis tamen utemur, quoniam non id agitur hoc tempore. nam cum carminibus soliti illi esse dicantur praecepta quaedam occultius tradere et mentes suas a cogitationum intentione cantu fidibusque ad tranquillitatem traducere, gravissumus auctor in Originibus dixit Cato morem apud maiores hunc epularum fuisse, ut deinceps, qui accubarent, canerent ad tibiam clarorum virorum laudes atque virtutes; ex quo perspicuum est et cantus tum fuisse discriptos vocum sonis et carmina.
4.4Gerçi bunu On İki Levha da gösteriyor: Daha o zaman şiir yazmak âdetmiş; çünkü bunun başkasına zarar verecek biçimde yapılmasını kanunla yasakladılar. Tanrıların döşeklerinin önünde ve yüksek memurların ziyafetlerinde lirlerin önden çalınması da kültürlü bir çağın kanıtıdır; bu, sözünü ettiğim öğretiye özgü bir şeydi. Bana Kör Appius'un şiiri de Pythagorasçı görünüyor; Panaitios, Quintus Tubero'ya yazdığı bir mektupta onu çok över. Kurumlarımızda onlardan alınmış daha pek çok şey vardır; ama bunları geçiyorum ki kendi bulduğumuz sanılan şeyleri başkalarından öğrenmiş gibi görünmeyelim.
quamquam id quidem etiam duodecim tabulae declarant, condi iam tum solitum esse carmen; quod ne liceret fieri ad alterius iniuriam, lege sanxerunt. nec vero illud non eruditorum temporum argumentum est, quod et deorum pulvinaribus et epulis magistratuum fides praecinunt, quod proprium eius fuit, de qua loquor, disciplinae. mihi quidem etiam Appii Caeci carmen, quod valde Panaetius laudat epistola quadam, quae est ad Q. Tuberonem, Pythagoreum videtur. multa etiam sunt in nostris institutis ducta ab illis; quae praetereo, ne ea, quae repperisse ipsi putamur, aliunde didicisse videamur.
4.5Ama söz konumuza dönsün: Ne kısa zamanda ne kadar çok ve ne büyük şairler, hele ne hatipler yetişti! Bundan kolayca anlaşılır ki bizimkiler istemeye başladıkları anda her şeye ulaşabilmişlerdir.
Öteki uğraşlar hakkında, gerekirse başka bir yerde konuşacağız; zaten sık sık konuştuk. Bilgelik uğraşı bizde eskidir; ama Laelius'un ve Scipio'nun çağından önce adını anabileceğim birini bulamıyorum. Onlar gençken Stoacı Diogenes'in ve Akademiacı Karneades'in Atinalılar tarafından senatoya elçi olarak gönderildiğini görüyorum. Bu ikisi devlet işlerinin hiçbir yanına el sürmemişti; biri Kyreneli, öteki Babilliydi. O dönemin önde gelenlerinden bazılarında ilim merakı olmasaydı, elbette okullarından çağrılıp bu göreve seçilmezlerdi. Bu kimseler başka şeyleri yazıya geçirdiler, kimi medeni hukuku, kimi söylevlerini, kimi atalarının anıtlarını; ama bütün sanatların en yücesi olan bu iyi yaşama öğretisini yazıdan çok hayatlarıyla izlediler.
Sed ut ad propositum redeat oratio, quam brevi tempore quot et quanti poëtae, qui autem oratores extiterunt! facile ut appareat nostros omnia consequi potuisse, simul ut velle coepissent. Sed de ceteris studiis alio loco et dicemus, si usus fuerit, et saepe diximus. sapientiae studium vetus id quidem in nostris, sed tamen ante Laelii aetatem et Scipionis non reperio quos appellare possim nominatim. quibus adulescentibus Stoicum Diogenen et Academicum Carneadem video ad senatum ab Atheniensibus missos esse legatos, qui cum rei publicae nullam umquam partem attigissent essetque eorum alter Cyrenaeus alter Babylonius, numquam profecto scholis essent excitati neque ad illud munus electi, nisi in quibusdam principibus temporibus illis fuissent studia doctrinae. qui cum cetera litteris mandarent, alii ius civile, alii orationes suas, alii monumenta maiorum, hanc amplissimam omnium artium, bene vivendi disciplinam, vita magis quam litteris persecuti sunt.
4.6Bu yüzden Sokrates'ten gelip Peripatetiklerde hâlâ yaşayan, aynı şeyleri başka biçimde söyleyen Stoacılarda da bulunan ve Akademiacıların bu ikisinin anlaşmazlıklarında hakemlik ettiği o hakiki ve zarif felsefenin Latince eserleri ya hiç yoktur ya da pek azdır. Bunun sebebi ya konunun büyüklüğü ve insanların meşguliyetiydi, ya da bu şeylerin bilgisizlere beğendirilebileceğine inanmamalarıydı. Onlar susarken Gaius Amafinius ortaya çıkıp konuşmaya başladı. Kitapları yayımlanınca halk harekete geçti ve en çok bu öğretiye yöneldi: ya öğrenmesi çok kolay olduğu için, ya hazzın tatlı cazibesiyle çağrıldıkları için, ya da daha iyisi ortaya konmadığından ellerindekine sarıldıkları için.
itaque illius verae elegantisque philosophiae, quae ducta a Socrate in Peripateticis adhuc permansit et idem alio modo dicentibus Stoicis, cum Academici eorum controversias disceptarent, nulla fere sunt aut pauca admodum Latina monumenta sive propter magnitudinem rerum occupationemque hominum, sive etiam quod imperitis ea probari posse non arbitrabantur, cum interim illis silentibus C. Amafinius extitit dicens, cuius libris editis commota multitudo contulit se ad eam potissimum disciplinam, sive quod erat cognitu perfacilis, sive quod invitabantur inlecebris blandis voluptatis, sive etiam, quia nihil erat prolatum melius, illud quod erat tenebant.
4.7Amafinius'tan sonra aynı öğretinin pek çok taraftarı çok şey yazarak bütün İtalya'yı ele geçirdi. Bu şeylerin ince bir düşünceyle söylenmediğinin en büyük kanıtı, bu kadar kolay ezberlenmeleri ve bilgisizlerce beğenilmeleridir; onlar ise bunu öğretilerinin dayanağı sayıyorlar.
Ama herkes kendi düşündüğünü savunsun; hüküm vermek serbesttir. Biz ise yolumuzdan şaşmayacağız: Felsefede ister istemez boyun eğmemiz gereken tek bir okulun kanunlarına bağlanmadan her konuda en akla yatkın olanın ne olduğunu hep araştıracağız. Bunu başka zamanlarda sık sık, yakınlarda da Tusculum'daki evimde özenle yaptık. Üç günün tartışmalarını anlattık; dördüncü gün bu kitapla tamamlanıyor. Önceki günlerde de yaptığımız gibi aşağıdaki gezinti yoluna indiğimizde konuşma şöyle geçti:
Cicero: Kim isterse neyin tartışılmasını istediğini söylesin.
post Amafinium autem multi eiusdem aemuli rationis multa cum scripsissent, Italiam totam occupaverunt, quodque maxumum argumentum est non dici illa subtiliter, quod et tam facile ediscantur et ab indoctis probentur, id illi firmamentum esse disciplinae putant. Sed defendat, quod quisque sentit; sunt enim iudicia libera: nos institutum tenebimus nullisque unius disciplinae legibus adstricti, quibus in philosophia necessario pareamus, quid sit in quaque re maxime probabile, semper requiremus. quod cum saepe alias, tum nuper in Tusculano studiose egimus. itaque expositis tridui disputationibus quartus dies hoc libro concluditur. ut enim in inferiorem ambulationem descendimus, quod feceramus idem superioribus diebus, acta res est sic: Dicat, si quis volt, qua de re disputari velit.
4.8Dinleyici: Bana kalırsa bilge ruhun bütün hâllerinden uzak kalamaz.
Cicero: Dünkü tartışmaya göre kederden uzak kalabiliyordu; meğer ki sen bana sırf nezaketen hak vermiş olasın.
Dinleyici: Hiç de değil; söylediklerin beni çok iyi ikna etti.
Cicero: Demek bilgenin kedere düşmediğini düşünüyorsun?
Dinleyici: Kesinlikle düşmez.
Cicero: Peki ama keder bilgenin ruhunu sarsamıyorsa hiçbir hâl sarsamaz. Neden mi? Korku mu altüst edecek onu? Ama korku, mevcut olduklarında keder veren şeylerin henüz gelmemişken verdiği duygudur; demek ki keder kaldırılınca korku da kaldırılmış olur. Geriye iki hâl kalıyor: coşkulu sevinç ve şehvet. Bunlar da bilgenin başına gelmiyorsa bilgenin zihni hep sakin olacaktır.
Non mihi videtur omni animi perturbatione posse sapiens vacare. Aegritudine quidem hesterna disputatione videbatur, nisi forte temporis causa nobis adsentiebare. Minime vero; nam mihi egregie probata est oratio tua. Non igitur existumas cadere in sapientem aegritudinem? Prorsus non arbitror. Atqui, si ista perturbare animum sapientis non potest, nulla poterit. quid enim? metusne conturbet? at earum rerum est absentium metus, quarum praesentium est aegritudo; sublata igitur aegritudine sublatus est metus. restant duae perturbationes, laetitia gestiens et libido; quae si non cadent in sapientem, semper mens erit tranquilla sapientis.
4.9Dinleyici: Ben de tam böyle anlıyorum.
Cicero: Peki hangisini istersin? Hemen yelkenleri mi açalım, yoksa limandan çıkanlar gibi önce biraz kürek mi çekelim?
Dinleyici: Bu ne demek? Anlamadım.
Cicero: Şu demek: Khrysippos ve Stoacılar ruhun hâllerini tartışırken büyük ölçüde onları bölmek ve tarif etmekle uğraşırlar; ruhları tedavi edip çalkantıda kalmalarına izin vermemek için söyledikleri söz pek azdır. Peripatetikler ise ruhları yatıştırmak için çok şey getirirler, ama bölme ve tarif etmenin dikenlerini bir yana bırakırlar. Ben de soruyordum: Konuşmanın yelkenlerini hemen mi açayım, yoksa önce biraz diyalektikçilerin kürekleriyle mi ileri iteyim?
Dinleyici: Öyle yap, önce kürek çek; çünkü aradığım şey ikisinin birleşmesiyle daha eksiksiz olacak.
Cicero: Doğrusu da bu;
Sic prorsus intellego. Utrum igitur mavis? statimne nos vela facere an quasi e portu egredientis paululum remigare? Quidnam est istuc? non enim intellego. Quia Chrysippus et Stoici cum de animi perturbationibus disputant, magnam partem in his partiendis et definiendis occupati sunt, illa eorum perexigua oratio est, qua medeantur animis nec eos turbulentos esse patiantur, Peripatetici autem ad placandos animos multa adferunt, spinas partiendi et definiendi praetermittunt. quaerebam igitur, utrum panderem vela orationis statim an eam ante paululum dialecticorum remis propellerem. Isto modo vero; erit enim hoc totum, quod quaero, ex utroque perfectius. Est id quidem rectius;
4.10 ama karanlık kalan bir yer olursa sonra sorarsın.
Dinleyici: Sorarım elbette; ama sen yine her zamanki gibi bu karanlık şeyleri Yunanların söylediğinden daha açık söyleyeceksin.
Cicero: Çabalayacağım; ama dikkatli bir zihin gerekiyor, yoksa tek bir şey gözden kaçarsa her şey dağılıp gider. Yunanların pathē dediği şeylere biz hastalık değil, hâl (perturbatio) demeyi daha uygun buluyoruz. Bunları açıklarken önce Pythagoras'ın, sonra Platon'un o eski tasnifini izleyeceğim. Onlar ruhu iki kısma ayırırlar: birini akıldan pay alan, ötekini akıldan yoksun sayarlar. Akıldan pay alan kısma sükûneti, yani yumuşak ve durgun bir istikrarı koyarlar; ötekine ise hem öfkenin hem arzunun akla zıt ve düşman olan bulanık hareketlerini.
sed post requires, si quid fuerit obscurius. Faciam equidem; tu tamen, ut soles, dices ista ipsa obscura planius quam dicuntur a Graecis. Enitar equidem, sed intento opus est animo, ne omnia dilabantur, si unum aliquid effugerit. Quoniam, quae Graeci πάθη vocant, nobis perturbationes appellari magis placet quam morbos, in his explicandis veterem illam equidem Pythagorae primum, dein Platonis discriptionem sequar, qui animum in duas partes dividunt: alteram rationis participem faciunt, alteram expertem; in participe rationis ponunt tranquillitatem, id est placidam quietamque constantiam, in illa altera motus turbidos cum irae tum cupiditatis, contrarios inimicosque rationi.
4.11Kaynak bu olsun; ama bu hâlleri tarif ederken Stoacıların tariflerinden ve bölümlemelerinden yararlanalım; bana kalırsa bu meseleyi en keskin biçimde onlar ele alıyor.
Zenon'un tarifi şudur: Hâl, onun pathos dediği şey, doğru akıldan yüz çevirmiş, ruhun tabiatına aykırı bir çalkantıdır. Bazıları daha kısaca, hâlin aşırı şiddetli bir istek olduğunu söyler; ama aşırı şiddetliden kastettikleri, tabiatın istikrarından çok uzaklaşmış istektir. Hâllerin kısımlarının ise iyi sanılan iki şeyden ve kötü sanılan iki şeyden doğduğunu söylerler; böylece dört hâl vardır. İyi sanılan şeylerden şehvet ve sevinç doğar: sevinç mevcut iyiliklere, şehvet gelecekteki iyiliklere yöneliktir. Kötü sanılan şeylerden de korkuyla kederin doğduğunu düşünürler: korku gelecekteki kötülüklerden, keder mevcut olanlardan doğar. Çünkü yaklaşırken korkulan şeyler, gelip çatınca kedere boğar.
sit igitur hic fons; utamur tamen in his perturbationibus describendis Stoicorum definitionibus et partitionibus, qui mihi videntur in hac quaestione versari acutissime. Est igitur Zenonis haec definitio, ut perturbatio sit, quod πάθος ille dicit, aversa a recta ratione contra naturam animi commotio. quidam brevius perturbationem esse adpetitum vehementiorem, sed vehementiorem eum volunt esse, qui longius discesserit a naturae constantia. partes autem perturbationum volunt ex duobus opinatis bonis nasci et ex duobus opinatis malis; ita esse quattuor, ex bonis libidinem et laetitiam, ut sit laetitia praesentium bonorum, libido futurorum, ex malis metum et aegritudinem nasci censent, metum futuris, aegritudinem praesentibus; quae enim venientia metuuntur, eadem adficiunt aegritudine instantia.
4.12Sevinç ile şehvet iyilik kanaati üzerinde döner: Şehvet, iyi görünen şeye cezbedilip tutuşarak sürüklenir; sevinç ise arzuladığı bir şeyi elde etmiş olarak kendinden geçer ve coşar. Çünkü herkes tabiatça iyi görünen şeylerin peşinden gider, zıtlarından kaçar. Bu yüzden iyi görünen bir şeyin görüntüsü karşımıza çıkar çıkmaz, tabiatın kendisi bizi onu elde etmeye iter. Bu istikrarla ve basiretle olursa, Stoacılar böyle bir isteğe boulēsis derler; biz de buna irade diyelim. Onlar iradenin yalnız bilgede bulunduğunu düşünür ve onu şöyle tarif ederler: İrade, bir şeyi akılla arzulamaktır. Akla karşı gelerek daha şiddetle kışkırtılan istek ise şehvettir, yani dizginsiz arzu; bu da bütün akılsızlarda bulunur.
laetitia autem et libido in bonorum opinione versantur, cum libido ad id, quod videtur bonum, inlecta et inflammata rapiatur, laetitia ut adepta iam aliquid concupitum ecferatur et gestiat. natura enim omnes ea, quae bona videntur, secuntur fugiuntque contraria; quam ob rem simul obiecta species est cuiuspiam, quod bonum videatur, ad id adipiscendum impellit ipsa natura. id cum constanter prudenterque fit, eius modi adpetitionem Stoici βούλησιν appellant, nos appellemus voluntatem, eam illi putant in solo esse sapiente; quam sic definiunt: voluntas est, quae quid cum ratione desiderat. quae autem ratione adversante incitata est vehementius, ea libido est vel cupiditas effrenata, quae in omnibus stultis invenitur.
4.13Aynı şekilde bir iyiliğin içinde bulunduğumuz için harekete geçtiğimizde bu iki türlü olur. Ruh akla uygun olarak, yumuşak ve istikrarlı biçimde harekete geçtiğinde buna neşe (gaudium) denir; ruh boş yere ve taşkınca sıçrayıp coştuğunda ise buna coşkulu ya da aşırı sevinç denebilir. Bunu şöyle tarif ederler: ruhun akılsızca kabarması. İyi şeyleri tabiatça istediğimiz gibi kötü şeylerden de tabiatça uzak dururuz. Bu uzak durma akla uygun olursa ona sakınma (cautio) densin ve yalnız bilgede bulunduğu bilinsin; akılsızca, yerlere sinen kırık bir dehşetle olursa ona korku adı verilsin. Demek ki korku, akıldan yüz çevirmiş bir sakınmadır.
itemque cum ita movemur, ut in bono simus aliquo, dupliciter id contingit. nam cum ratione animus movetur placide atque constanter, tum illud gaudium dicitur; cum autem inaniter et effuse animus exultat, tum illa laetitia gestiens vel nimia dici potest, quam ita definiunt: sine ratione animi elationem. quoniamque, ut bona natura adpetimus, sic a malis natura declinamus, quae declinatio cum ratione fiet, cautio appelletur, eaque intellegatur in solo esse sapiente; quae autem sine ratione et cum exanimatione humili atque fracta, nominetur metus; est igitur metus a ratione aversa cautio.
4.14Mevcut bir kötülük karşısında bilgede hiçbir duygu yoktur; akılsızlarda ise keder vardır. Akılsızlar kötü sandıkları şeyler karşısında kedere kapılır, akla boyun eğmeyerek ruhlarını düşürür ve daraltırlar. Bu yüzden ilk tarif şudur: Keder, ruhun akla aykırı olarak daralmasıdır. Böylece dört hâl, üç de istikrarlı duygu vardır; çünkü kederin karşısına konacak istikrarlı bir duygu yoktur.
Ama onlara göre bütün hâller yargıdan ve kanaatten doğar. Bu yüzden hâlleri daha sıkı tarif ederler ki yalnız ne kadar kusurlu oldukları değil, ne kadar elimizde oldukları da anlaşılsın. Buna göre keder, mevcut bir kötülük hakkında taze bir kanaattir; bu kötülük karşısında ruhun çökmesi ve daralması doğru görünür. Sevinç, mevcut bir iyilik hakkında taze bir kanaattir; bu iyilik karşısında coşmak doğru görünür. Korku, tepemizde duran ve dayanılmaz görünen bir kötülük hakkında bir kanaattir. Şehvet, gelecek bir iyilik hakkında bir kanaattir: onun şimdiden mevcut olup elimizde bulunmasının faydalı olacağı kanaati.
praesentis autem mali sapientis adfectio nulla est, stultorum aegritudo est, eaque adficiuntur in malis opinatis animosque demittunt et contrahunt rationi non obtemperantes. itaque haec prima definitio est, ut aegritudo sit animi adversante ratione contractio. sic quattuor perturbationes sunt, tres constantiae, quoniam aegritudini nulla constantia opponitur. Sed omnes perturbationes iudicio censent fieri et opinione. itaque eas definiunt pressius, ut intellegatur, non modo quam vitiosae, sed etiam quam in nostra sint potestate. est ergo aegritudo opinio recens mali praesentis, in quo demitti contrahique animo rectum esse videatur, laetitia opinio recens boni praesentis, in quo ecferri rectum esse videatur, metus opinio impendentis mali, quod intolerabile esse videatur, libido opinio venturi boni, quod sit ex usu iam praesens esse atque adesse.
4.15Ama onlara göre, hâllere ait olduğunu söylediğim yargılarda ve kanaatlerde yalnız hâllerin kendileri değil, hâllerin meydana getirdiği şeyler de vardır: Keder sanki acının bir ısırığını, korku ruhun bir geri çekilişini ve kaçışını, sevinç taşkın bir şenliği, şehvet de dizginsiz bir iştahı meydana getirir. Yukarıdaki bütün tariflere kattığımız kanaat ise, onlara göre, zayıf bir onaydır.
sed quae iudicia quasque opiniones perturbationum esse dixi, non in eis perturbationes solum positas esse dicunt, verum illa etiam quae efficiuntur perturbationibus, ut aegritudo quasi morsum aliquem doloris efficiat, metus recessum quendam animi et fugam, laetitia profusam hilaritatem, libido effrenatam adpetentiam. opinationem autem, quam in omnis definitiones superiores inclusimus, volunt esse inbecillam adsensionem.
4.16Her bir hâlin altına aynı cinsten birçok kısım konur. Kederin altına haset (invidentia) konur; öğretmek için az kullanılan bir kelimeye başvurmak gerekiyor, çünkü bilinen invidia kelimesi yalnız haset edene değil, haset edilene de söylenir. Ayrıca rekabet, çekememezlik, merhamet, bunaltı, yas, hüzün, çile, acı, feryat, kaygı, sıkıntı, dövünme, umutsuzluk ve aynı cinsten başka ne varsa. Korkunun altına üşenme, utanç, dehşet, ürküntü, panik, donakalma, şaşkınlık ve yılgınlık; hazzın altına başkasının kötülüğüne sevinen kötü niyet, zevklenme, böbürlenme ve benzerleri; şehvetin altına da öfke, parlama, nefret, düşmanlık, husumet, doymazlık, özlem ve bu türden ötekiler konmuştur. Bunları şöyle tarif ederler: Haset, haset edene hiçbir zarar vermeyen bir başkasının iyi durumundan duyulan kederdir.
Sed singulis perturbationibus partes eiusdem generis plures subiciuntur, ut aegritudini invidentia— utendum est enim docendi causa verbo minus usitato, quoniam invidia non in eo qui invidet solum dicitur, sed etiam in eo cui invidetur—, aemulatio, obtrectatio, misericordia, angor, luctus, maeror, aerumna, dolor, lamentatio, sollicitudo, molestia, adflictatio, desperatio, et si quae sunt de genere eodem. sub metum autem subiecta sunt pigritia, pudor, terror, timor, pavor, exanimatio, conturbatio, formido, voluptati malivolentia laetans malo alieno, delectatio, iactatio et similia, lubidini ira, excandescentia, odium, inimicitia, discordia, indigentia, desiderium et cetera eius modi. Haec autem definiunt hoc modo: invidentiam esse dicunt aegritudinem susceptam propter alterius res secundas, quae nihil noceant invidenti.
4.17Çünkü kendisine zarar veren birinin iyi durumundan acı duyan kimse için haset ediyor demek doğru olmaz; Agamemnon'un Hektor'a acı duyması gibi. Ama başkasının kazancı kendisine hiçbir zarar vermediği hâlde onun bu kazançtan yararlanmasına acı duyan kişi, elbette haset ediyordur. Rekabet ise iki anlamda söylenir; bu ad hem övgüde hem kusurda kullanılır. Çünkü faziletin taklidine de rekabet denir; ama burada bu anlamı hiç kullanmıyoruz, çünkü o övgüye değer bir şeydir. Rekabet, birinin kendi arzuladığı şeye başkası sahip olurken kendisinin ondan yoksun kalmasından duyulan kederdir. Çekememezlik ise, zēlotypia sözüyle kastetmek istediğim şey, kendi arzuladığı şeye başkasının da sahip olmasından duyulan kederdir.
(nam si qui doleat eius rebus secundis a quo ipse laedatur, non recte dicatur invidere, ut si Hectori Agamemno; qui autem, cui alterius commoda nihil noceant, tamen eum doleat is frui, is invideat profecto.) aemulatio autem dupliciter illa quidem dicitur, ut et in laude et in vitio nomen hoc sit; nam et imitatio virtutis aemulatio dicitur— sed ea nihil hoc loco utimur; est enim laudis—, et est aemulatio aegritudo, si eo quod concupierit alius potiatur, ipse careat. obtrectatio autem est, ea quam intellegi ζηλοτυπίαν volo, aegritudo ex eo, quod alter quoque potiatur eo quod ipse concupiverit.
4.18Merhamet, haksızlığa uğrayıp acı çeken birinin sefaletinden duyulan kederdir; çünkü baba katilinin ya da hainin cezalandırılmasına kimse merhamet duymaz. Bunaltı, insanı ezen keder; yas, sevilen birinin acı ölümünden duyulan keder; hüzün, gözyaşı döktüren keder; çile, zahmet veren keder; acı, işkence eden keder; feryat, çığlıkla birlikte keder; kaygı, düşünceyle birlikte keder; sıkıntı, süregiden keder; dövünme, bedene eziyetle birlikte keder; umutsuzluk da daha iyi bir şeyin hiçbir beklentisi olmayan kederdir. Korkunun altına konanları da şöyle tarif ederler: Üşenme, ardından gelecek zahmetin korkusudur;
misericordia est aegritudo ex miseria alterius iniuria laborantis (nemo enim parricidae aut proditoris supplicio misericordia commovetur); angor aegritudo premens, luctus aegritudo ex eius qui carus fuerit interitu acerbo, maeror aegritudo flebilis, aerumna aegritudo laboriosa, dolor aegritudo crucians, lamentatio aegritudo cum eiulatu, sollicitudo aegritudo cum cogitatione, molestia aegritudo permanens, adflictatio aegritudo cum vexatione corporis, desperatio aegritudo sine ulla rerum expectatione meliorum. Quae autem subiecta sunt sub metum, ea sic definiunt: pigritiam metum consequentis laboris,
4.19 dehşet, insanı sarsan korkudur; bu yüzden utancın ardından kızarma, dehşetin ardından da solgunluk, titreme ve diş takırdaması gelir. Ürküntü, yaklaşan kötülüğün korkusu; panik, zihni yerinden oynatan korkudur. Ennius'un şu sözü buradan gelir:
O zaman panik, donakalmış göğsümden bütün aklımı söküp atar.
Donakalma, paniği izleyen ve sanki ona eşlik eden korku; şaşkınlık, düşünülmüş olanı silip süpüren korku; yılgınlık da süregiden korkudur.
terrorem metum concutientem, ex quo fit ut pudorem rubor, terrorem pallor et tremor et dentium crepitus consequatur, timorem metum mali adpropinquantis, pavorem metum mentem loco moventem, ex quo illud Ennius: tum pavor sapientiam omnem mi exanimato expectorat, exanimationem metum subsequentem et quasi comitem pavoris, conturbationem metum excutientem cogitata, formidinem metum permanentem.
4.20Hazzın kısımlarını da şöyle tarif ederler: Kötü niyet, kişiye hiçbir kazanç sağlamadan başkasının kötülüğünden duyulan hazdır; zevklenme, kulağın tatlılığıyla ruhu okşayan hazdır. Kulakların bu zevki nasılsa gözlerin, dokunmanın, koklamanın ve tadın zevkleri de öyledir; bunların hepsi aynı cinstendir, ruhu adeta eriyip sızarak sarmalayan hazlardır. Böbürlenme ise coşan ve haddini aşarak kabaran hazdır.
Voluptatis autem partes hoc modo describunt, ut malevolentia sit voluptas ex malo alterius sine emolumento suo, delectatio voluptas suavitate auditus animum deleniens; et qualis est haec aurium, tales sunt oculorum et tactionum et odorationum et saporum, quae sunt omnes unius generis ad perfundendum animum tamquam inliquefactae voluptates. iactatio est voluptas gestiens et se efferens insolentius.
4.21Şehvetin altına konanlar da şöyle tarif edilir: Öfke, haksız yere zarar vermiş görünen kişiyi cezalandırma şehvetidir; parlama, yeni doğan ve henüz belirmekte olan öfkedir, Yunanca buna thymōsis denir; nefret, eskimiş öfke; düşmanlık, öç almak için fırsat kollayan öfke; husumet, ruhun ve yüreğin derinliklerinde beslenen daha acı bir öfke; doymazlık, doyurulamaz şehvet; özlem de henüz yanımızda olmayan birini görme şehvetidir. Şunu da ayırırlar: Şehvet, diyalektikçilerin katēgorēmata (yüklemler) dediği, birine ya da birilerine yüklenen şeylere yönelir; zengin olmak, makam elde etmek gibi. Doymazlık ise şeylerin kendilerine, yani makamlara, paraya yönelir.
Quae autem libidini subiecta sunt, ea sic definiuntur, ut ira sit libido poeniendi eius qui videatur laesisse iniuria, excandescentia autem sit ira nascens et modo existens, quae θύμωσις Graece dicitur, odium ira inveterata, inimicitia ira ulciscendi tempus observans, discordia ira acerbior intimo animo et corde concepta, indigentia libido inexplebilis, desiderium libido eius, qui nondum adsit, videndi. distinguunt illud etiam, ut libido sit earum rerum, quae dicuntur de quodam aut quibusdam, quae κατηγορήματα dialectici appellant, ut habere divitias, capere honores, indigentia rerum ipsarum sit, ut honorum, ut pecuniae.
4.22Bütün hâllerin kaynağının itidalsizlik olduğunu söylerler. İtidalsizlik, zihnin bütünüyle doğru akıldan kopması, aklın buyruğundan öyle yüz çevirmesidir ki ruhun istekleri artık hiçbir şekilde ne yönetilebilir ne de zapt edilebilir. İtidal istekleri yatıştırıp doğru akla boyun eğmelerini sağladığı ve zihnin düşünülüp taşınılmış yargılarını koruduğu gibi, onun düşmanı olan itidalsizlik de ruhun bütün durumunu tutuşturur, altüst eder, kışkırtır. Bu yüzden kederler de korkular da öteki bütün hâller de ondan doğar.
Bedende kan bozulduğunda ya da balgam veya safra fazlalaştığında nasıl hastalıklar ve illetler doğarsa, çarpık kanaatlerin karmaşası ve bunların birbiriyle çatışması da ruhu sağlığından eder ve hastalıklarla sarsar.
Omnium autem perturbationum fontem esse dicunt intemperantiam, quae est tota mente a recta ratione defectio sic aversa a praescriptione rationis, ut nullo modo adpetitiones animi nec regi nec contineri queant. quem ad modum igitur temperantia sedat adpetitiones et efficit, ut eae rectae rationi pareant, conservatque considerata iudicia mentis, sic huic inimica intemperantia omnem animi statum inflammat conturbat incitat, itaque et aegritudines et metus et reliquae perturbationes omnes gignuntur ex ea. Quem ad modum, cum sanguis corruptus est aut pituita redundat aut bilis, in corpore morbi aegrotationesque nascuntur, sic pravarum opinionum conturbatio et ipsarum inter se repugnantia sanitate spoliat animum morbisque perturbat;
4.23Hâllerden önce hastalıklar meydana gelir; onlar bunlara nosēmata derler. Bu hastalıkların zıddı olan, belirli şeylere karşı kusurlu bir tiksinme ve iğrenme taşıyan durumlar da öyle. Sonra illetler meydana gelir, Stoacılar bunlara arrōstēmata derler; bunların karşısında da yine zıt tiksinmeler vardır. Stoacılar, en çok da Khrysippos, ruh hastalıklarını beden hastalıklarına benzetmek için burada gereğinden fazla emek harcarlar. Hiç de gerekli olmayan bu sözleri geçip konunun özünü oluşturan şeyleri ele alalım.
ex perturbationibus autem primum morbi conficiuntur, quae vocant illi νοσήματα, eaque quae sunt eis morbis contraria, quae habent ad res certas vitiosam offensionem atque fastidium, deinde aegrotationes, quae appellantur a Stoicis ἀρρωστήματα, isque item oppositae contrariae offensiones. hoc loco nimium operae consumitur a Stoicis, maxime a Chrysippo, dum morbis corporum comparatur morborum animi similitudo; qua oratione praetermissa minime necessaria ea, quae rem continent, pertractemus.
4.24Şunu bilelim: Hâl, kararsız ve bulanık biçimde çalkalanan kanaatler yüzünden hep hareket hâlindedir. Ruhun bu kaynaması ve kışkırtılmışlığı eskiyip adeta damarlara ve iliklere yerleştiğinde ise hastalık ve illet ortaya çıkar, bu hastalıklarla illetlerin zıddı olan tiksinmeler de. Söylediğim bu şeyler düşüncede birbirinden ayrılır, gerçekte ise birbirine bağlıdır; hepsi şehvetten ve sevinçten doğar. Para arzulandığında, bu arzuyu iyileştirecek bir tür Sokratesçi ilaç gibi akıl hemen devreye sokulmazsa, o kötülük damarlara sızar, iç organlara yapışır; hastalık ve illet ortaya çıkar, eskidiğinde de artık sökülüp atılamaz. Bu hastalığın adı açgözlülüktür.
intellegatur igitur perturbationem iactantibus se opinionibus inconstanter et turbide in motu esse semper; cum autem hic fervor concitatioque animi inveteraverit et tamquam in venis medullisque insederit, tum existet et morbus et aegrotatio et offensiones eae, quae sunt eis morbis aegrotationibusque contrariae. Haec, quae dico, cogitatione inter se differunt, re quidem copulata sunt, eaque oriuntur ex libidine et ex laetitia. nam cum est concupita pecunia nec adhibita continuo ratio quasi quaedam Socratica medicina, quae sanaret eam cupiditatem, permanat in venas et inhaeret in visceribus illud malum, existitque morbus et aegrotatio, quae evelli inveterata non possunt, eique morbo nomen est avaritia;
4.25Öteki hastalıklar da böyledir: şöhret düşkünlüğü, kadın düşkünlüğü (Yunancada philogynia denen şeye bu adı vereyim); öteki hastalıklar ve illetler de benzer biçimde doğar. Bunların zıddı olanların ise korkudan doğduğu düşünülür: Atilius'un Kadın Düşmanı'nda görüldüğü gibi kadınlardan nefret, misanthrōpos diye anılan Timon'dan duyduğumuz gibi bütün insan soyundan nefret, bir de konuk sevmezlik. Ruhun bütün bu illetleri, insanın kaçındığı ve nefret ettiği şeylere karşı bir tür korkudan doğar.
similiterque ceteri morbi, ut gloriae cupiditas, ut mulierositas, ut ita appellem eam quae Graece φιλογυνία dicitur, ceterique similiter morbi aegrotationesque nascuntur. quae autem sunt his contraria, ea nasci putantur a metu, ut odium mulierum, quale in μισογύνῳ Atili est, ut in hominum universum genus, quod accepimus de Timone qui μισάνθρωπος appellatur, ut inhospitalitas est: quae omnes aegrotationes animi ex quodam metu nascuntur earum rerum quas fugiunt et oderunt.
4.26Ruhun illetini şöyle tarif ederler: Arzulanmaya değmeyen bir şeyi çok arzulanmaya değermiş gibi gören, ruha yapışmış ve derinlere kök salmış şiddetli bir kanaat. Tiksinmeden doğanı da şöyle tarif ederler: Kaçınılması gerekmeyen bir şeyi kaçınılması gerekirmiş gibi gören, ruha yapışmış ve derinlere kök salmış şiddetli bir kanaat. Bu kanaat de insanın bilmediği bir şeyi bildiğine hükmetmesidir. İlletin altına şunlar konur: açgözlülük, ikbal hırsı, kadın düşkünlüğü, inatçılık, oburluk, şarap düşkünlüğü, lezzet düşkünlüğü ve benzerleri. Açgözlülük, paranın çok arzulanmaya değer olduğu yolunda ruha yapışmış ve derinlere kök salmış şiddetli bir kanaattir; ötekilerin tarifi de aynı türdendir.
definiunt autem animi aegrotationem opinationem vehementem de re non expetenda, tamquam valde expetenda sit, inhaerentem et penitus insitam. quod autem nascitur ex offensione, ita definiunt: opinionem vehementem de re non fugienda inhaerentem et penitus insitam tamquam fugienda; haec autem opinatio est iudicatio se scire, quod nesciat. aegrotationi autem talia quaedam subiecta sunt: avaritia, ambitio, mulierositas, pervicacia, ligurritio, vinulentia, cuppedia, et si qua similia. est autem avaritia opinatio vehemens de pecunia, quasi valde expetenda sit, inhaerens et penitus insita, similisque est eiusdem generis definitio reliquarum.
4.27Tiksinmelerin tarifleri de şöyledir: Konuk sevmezlik, konuktan mutlaka kaçınmak gerektiği yolunda ruha yapışmış ve derinlere kök salmış şiddetli bir kanaattir. Hippolytos'unki gibi kadınlardan nefret de, Timon'unki gibi insan soyundan nefret de benzer biçimde tarif edilir.
Sağlık benzetmesine gelelim ve bu karşılaştırmayı nihayet biz de kullanalım, ama Stoacıların yaptığından daha ölçülü olarak. Nasıl bazı insanlar bazı hastalıklara daha yatkınsa —bu yüzden kimilerine nezleye, kimilerine sancıya yatkın deriz; şu an öyle oldukları için değil, sık sık öyle oldukları için—, aynı şekilde kimi korkuya, kimi başka bir hâle yatkındır. Bu yüzden kimilerinde endişelilik vardır ve onlara endişeli denir, kimilerinde de öfkelilik. Öfkelilik öfkeden farklıdır; öfkeli yaradılışlı olmak başka, öfkelenmiş olmak başkadır. Endişelilik de bunaltıdan böyle farklıdır: Ara sıra bunalan herkes endişeli yaradılışlı değildir, endişeli yaradılışlı olanlar da her zaman bunalmış değildir. Sarhoşlukla ayyaşlık arasında da fark vardır; çapkın olmak başka, âşık olmak başkadır. Bazı insanların bazı hastalıklara olan bu yatkınlığı geniş bir alana yayılır; çünkü bütün hâllere uzanır;
offensionum autem definitiones sunt eius modi, ut inhospitalitas sit opinio vehemens valde fugiendum esse hospitem, eaque inhaerens et penitus insita; similiterque definitur et mulierum odium, ut Hippolyti, et, ut Timonis, generis humani. Atque ut ad valetudinis similitudinem veniamus eaque conlatione utamur aliquando, sed parcius quam solent Stoici: ut sunt alii ad alios morbos procliviores —itaque dicimus gravidinosos quosdam, quosdam torminosos, non quia iam sint, sed quia saepe sint—, sic alii ad metum, alii ad aliam perturbationem; ex quo in aliis anxietas, unde anxii, in aliis iracundia dicitur. quae ab ira differt, estque aliud iracundum esse, aliud iratum, ut differt anxietas ab angore (neque enim omnes anxii, qui anguntur aliquando, nec, qui anxii, semper anguntur), ut inter ebrietatem et ebriositatem interest, aliudque est amatorem esse, aliud amantem. atque haec aliorum ad alios morbos proclivitas late patet; nam pertinet ad omnes perturbationes;
4.28 birçok kusurda da kendini gösterir, ama bunun bir adı yoktur. Haset eden, kötü niyetli, şehvetli, korkak, merhametli dediklerimiz de bu hâllere yatkın oldukları için böyle anılırlar; her zaman onlara kapıldıkları için değil. O hâlde herkesin kendi türüne olan bu yatkınlığına, beden benzetmesiyle, illet denilsin; yeter ki bundan illete yatkınlık anlaşılsın. Ama iyi şeylerde, yani kimileri kimi iyiliklere daha elverişli olduğunda bu yatkınlığa kolaylık (facilitas) denilsin; kötü şeylerde ise kaymayı anlatsın diye yatkınlık (proclivitas) denilsin; ne iyi ne kötü olanlarda da önceki adını korusun. Bedende nasıl hastalık, illet ve kusur varsa ruhta da öyledir. Hastalık bütün bedenin bozulmasıdır; illet, zayıflıkla birlikte hastalıktır; kusur ise bedenin kısımlarının birbiriyle uyuşmamasıdır; uzuvların çarpıklığı, eğriliği ve biçimsizliği buradan gelir.
in multis etiam vitiis apparet, sed nomen res non habet. ergo et invidi et malivoli et libidinosi et timidi et misericordes, quia proclives ad eas perturbationes sunt, non quia semper feruntur. haec igitur proclivitas ad suum quodque genus a similitudine corporis aegrotatio dicatur, dum ea intellegatur ad aegrotandum proclivitas. sed haec in bonis rebus, quod alii ad alia bona sunt aptiores, facilitas nominetur, in malis proclivitas, ut significet lapsionem, in neutris habeat superius nomen. Quo modo autem in corpore est morbus, est aegrotatio, est vitium, sic in animo. morbum appellant totius corporis corruptionem, aegrotationem morbum cum imbecillitate, vitium, cum partes corporis inter se dissident, ex quo pravitas membrorum, distortio, deformitas.
4.29Bu yüzden ilk ikisi, hastalık ve illet, bedenin bütün sağlığının sarsılıp bozulmasından doğar; kusur ise sağlık yerindeyken kendi başına görülür. Ruhta ise hastalığı illetten ancak düşüncede ayırabiliriz. Kusurluluk, bütün hayat boyunca istikrarsız ve kendisiyle çelişen bir meleke ya da durumdur. Böylece bir yanda kanaatlerin bozulmasından hastalık ve illet, öbür yanda istikrarsızlık ve çelişki doğar. Çünkü her kusur aynı ölçüde uyumsuzluk taşımaz: Bilgelikten pek uzak olmayanların durumu, akılsız oldukları sürece kendisiyle çelişir, ama çarpık ve bozuk değildir. Hastalıklar ve illetler kusurluluğun kısımlarıdır; hâllerin de onun kısımları olup olmadığı ise ayrı bir sorudur.
itaque illa duo, morbus et aegrotatio, ex totius valetudinis corporis conquassatione et perturbatione gignuntur, vitium autem integra valetudine ipsum ex se cernitur. sed in animo tantum modo cogitatione possumus morbum ab aegrotatione seiungere, vitiositas autem est habitus aut adfectio in tota vita inconstans et a se ipsa dissentiens. ita fit, ut in altera corruptione opinionum morbus efficiatur et aegrotatio, in altera inconstantia et repugnantia. non enim omne vitium paris habet dissensiones, ut eorum, qui non longe a sapientia absunt, adfectio est illa quidem discrepans sibi ipsa, dum est insipiens, sed non distorta nec prava. morbi autem et aegrotationes partes sunt vitiositatis, sed perturbationes sintne eiusdem partes, quaestio est.
4.30Çünkü kusurlar kalıcı durumlardır, hâller ise hareket hâlindedir; dolayısıyla kalıcı durumların kısımları olamazlar.
Kötü şeylerde beden benzetmesi ruhun tabiatına nasıl uyuyorsa, iyi şeylerde de öyle uyar. Bedenin başlıca üstünlükleri güzellik, güç, sağlık, sağlamlık ve çevikliktir; ruhta da bunlar vardır. Bizi oluşturan unsurlar birbiriyle uyuştuğunda bedenin dengesine sağlık denir; ruhun yargıları ve kanaatleri birbiriyle uyuştuğunda da ruhun sağlığından söz edilir. Ruhun bu sağlığı fazilettir. Kimine göre bu itidalin ta kendisidir, kimine göre ise itidalin buyruklarına boyun eğen, onu izleyen, kendine ait ayrı bir türü olmayan bir şeydir; ama ister şu ister bu olsun, yalnız bilgede bulunur. Bir de akılsızın başına da gelebilen bir ruh sağlığı vardır: hekimlerin tedavisi ve arındırmasıyla zihnin karışıklığı giderildiğinde ortaya çıkan sağlık.
vitia enim adfectiones sunt manentes, perturbationes autem moventes, ut non possint adfectionum manentium partes esse. Atque ut in malis attingit animi naturam corporis similitudo, sic in bonis. sunt enim in corpore praecipua, pulchritudo, vires, valetudo, firmitas, velocitas, sunt item in animo. ut enim corporis temperatio, cum ea congruunt inter se e quibus constamus, sanitas, sic animi dicitur, cum eius iudicia opinionesque concordant, eaque animi est virtus, quam alii ipsam temperantiam dicunt esse, alii obtemperantem temperantiae praeceptis et eam subsequentem nec habentem ullam speciem suam, sed sive hoc sive illud sit, in solo esse sapiente. est autem quaedam animi sanitas, quae in insipientem etiam cadat, cum curatione et purgatione medicorum conturbatio mentis aufertur.
4.31Bedende uzuvların uygun bir biçimi, rengin bir tatlılığıyla birleştiğinde güzellik diye anılır; ruhta da kanaatlerin ve yargıların bir sağlamlık ve kararlılıkla birleşen dengesine ve istikrarına, faziletin ardından gelen ya da faziletin özünü içeren bu duruma güzellik denir. Ruhun güçleri de bedenin gücüne, kaslarına ve etkinliğine benzediği için benzer kelimelerle adlandırılır. Bedenin çevikliğine hız denir; aynı şey, ruhun kısa zamanda pek çok şeyi kat edip geçmesinden ötürü zekâ için de övgü sayılır.
Ruhla beden şu bakımdan birbirine benzemez: Sağlam ruhlar hastalığa yakalanamaz, bedenler yakalanabilir. Bedenin rahatsızlıkları insanın kabahati olmadan başına gelebilir; ruhunkiler ise öyle değildir, çünkü onun bütün hastalıkları ve hâlleri aklı hor görmekten doğar. Bu yüzden yalnız insanlarda bulunurlar; hayvanlar buna benzer bir şey yaparlar, ama hâllere düşmezler.
et ut corporis est quaedam apta figura membrorum cum coloris quadam suavitate eaque dicitur pulchritudo, sic in animo opinionum iudiciorumque aequabilitas et constantia cum firmitate quadam et stabilitate virtutem subsequens aut virtutis vim ipsam continens pulchritudo vocatur. itemque viribus corporis et nervis et efficacitati similes similibus quoque verbis animi vires nominantur. velocitas autem corporis celeritas appellatur, quae eadem ingenii etiam laus habetur propter animi multarum rerum brevi tempore percursionem. Illud animorum corporumque dissimile, quod animi valentes morbo temptari non possunt, corpora possunt; sed corporum offensiones sine culpa accidere possunt, animorum non item, quorum omnes morbi et perturbationes ex aspernatione rationis eveniunt. itaque in hominibus solum existunt; nam bestiae simile quiddam faciunt, sed in perturbationes non incidunt.
4.32Keskin zekâlılarla kalın kafalılar arasında şu fark vardır: Korint tuncu nasıl geç paslanırsa, zeki olanlar da hastalığa daha geç düşer ve daha çabuk iyileşirler; kalın kafalılar öyle değildir. Zeki kişinin ruhu her hastalığa ve hâle de düşmez; vahşi ve canavarca olanların çoğuna düşmez. Bazı hâllerin ise ilk bakışta insanca bir görünüşü de vardır, merhamet, keder ve korku gibi. Ruhun illetlerinin ve hastalıklarının, faziletlere zıt olan o en büyük kusurlardan daha zor sökülüp atıldığı düşünülür. Çünkü hastalıklar sürerken kusurlar kaldırılmış olabilir; hastalıklar, kusurların kaldırıldığı kadar çabuk iyileşmez.
inter acutos autem et inter hebetes interest, quod ingeniosi, ut aes Corinthium in aeruginem, sic illi in morbum et incidunt tardius et recreantur ocius, hebetes non item. nec vero in omnem morbum ac perturbationem animus ingeniosi cadit; †non enim multa ecferata et immania; quaedam autem humanitatis quoque habent primam speciem, ut misericordia aegritudo metus. Aegrotationes autem morbique animorum difficilius evelli posse putantur quam summa illa vitia, quae virtutibus sunt contraria. morbis enim manentibus vitia sublata esse possunt, quia non tam celeriter sanantur quam illa tolluntur.
4.33Stoacıların hâller hakkında inceden inceye tartıştıkları şeyler bunlardır; daha ince işlendikleri için bunlara logika derler. Sözümüz bunlardan, sivri kayalıklar arasından çıkar gibi sıyrılıp çıktığına göre, tartışmanın geri kalanında rotamızı tutalım; yeter ki o konuları, karanlıkları ölçüsünde yeterince açık anlatmış olayım.
Dinleyici: Gayet yeterli; daha dikkatle öğrenilmesi gereken bir şey olursa başka zaman sorarız. Şimdi az önce sözünü ettiğin yelkenleri ve yolculuğu bekliyoruz.
Habes ea quae de perturbationibus enucleate disputant Stoici, quae λογικά appellant, quia disseruntur subtilius. ex quibus quoniam tamquam ex scrupulosis cotibus enavigavit oratio, reliquae disputationis cursum teneamus, modo satis illa dilucide dixerimus pro rerum obscuritate. Prorsus satis; sed si quae diligentius erunt cognoscenda, quaeremus alias, nunc vela, quae modo dicebas, expectamus et cursum.
4.34Cicero: Fazilet hakkında başka yerlerde de konuştuk, sık sık da konuşmamız gerekecek; çünkü hayatla ve ahlâkla ilgili soruların çoğu faziletin kaynağından çıkar. Fazilet, ruhun istikrarlı ve tutarlı bir durumudur; kimde bulunursa onu övgüye değer kılar, faydadan ayrı tutulsa bile kendi başına, kendiliğinden övgüye değerdir. Ahlâken güzel iradeler, düşünceler, eylemler ve bütün doğru akıl ondan çıkar; gerçi faziletin kendisine en kısa biçimde doğru akıl da denebilir. Bu faziletin zıddı kusurluluktur. Yunanların kakia dediği şeye malitia demektense bu adı vermeyi tercih ederim; çünkü malitia belirli bir kusurun adıdır, kusurluluk ise hepsinin. Hâller kusurluluktan kışkırtılır; bunlar da az önce söylediğimiz gibi ruhun akıldan yüz çevirmiş, zihnin ve sakin hayatın en büyük düşmanı olan bulanık ve kışkırtılmış hareketleridir. Çünkü bunaltıcı ve acı kederler getirir, ruhları korkuyla ezip güçsüz bırakırlar; aynı hâller ruhları aşırı bir istekle de tutuştururlar. Bu isteğe kimi zaman arzu, kimi zaman şehvet deriz; itidalden ve ölçülülükten en uzak düşen bir tür ruh taşkınlığıdır bu.
Quando, ut aliis locis de virtute et diximus et saepe dicendum erit—pleraeque enim quaestiones, quae ad vitam moresque pertinent, a virtutis fonte ducuntur—, quando igitur virtus est adfectio animi constans conveniensque, laudabiles efficiens eos, in quibus est, et ipsa per se sua sponte separata etiam utilitate laudabilis, ex ea proficiscuntur honestae voluntates sententiae actiones omnisque recta ratio (quamquam ipsa virtus brevissume recta ratio dici potest). huius igitur virtutis contraria est vitiositas—sic enim malo quam malitiam appellare eam quam Graeci κακίαν appellant; nam malitia certi cuiusdam vitii nomen est, vitiositas omnium—; ex qua concitantur perturbationes, quae sunt, ut paulo ante diximus, turbidi animorum concitatique motus, aversi a ratione et inimicissimi mentis vitaeque tranquillae. inportant enim aegritudines anxias atque acerbas animosque adfligunt et debilitant metu; idem inflammant adpetitione nimia, quam tum cupiditatem tum libidinem dicimus, inpotentiam quandam animi a temperantia et moderatione plurimum dissidentem.
4.35Bu taşkınlık arzuladığı şeyi bir gün elde ederse öyle bir coşkuyla kendinden geçer ki yaptığı hiçbir şeyde aklı başında olmaz; ruhun aşırı hazzını en büyük yanılgı sayan kişinin dediği gibi. Bu kötülüklerin tedavisi yalnız faziletin elindedir. Kedere kapılmış, güçsüz düşmüş, yerlere serilmiş birinden daha sefil, hatta daha çirkin ve daha iğrenç ne olabilir? Bu sefalete en yakın olan da yaklaşan bir kötülükten korkan, dehşet içinde ruhu askıda kalan kimsedir. Şairler kötülüğün bu gücünü anlatmak için, işlediği suçlar, ruhunun taşkınlığı ve kibirli dili yüzünden ölüler diyarında Tantalos'un tepesinde bir kaya asılı durduğunu söylerler. Bu, akılsızlığın ortak cezasıdır; çünkü zihni akıldan uzak düşen herkesin tepesinde hep böyle bir dehşet asılı durur.
quae si quando adepta erit id quod ei fuerit concupitum, tum ecferetur alacritate, ut nihil ei constet, quod agat, ut ille, qui voluptatem animi nimiam summum esse errorem arbitratur. eorum igitur malorum in una virtute posita sanatio est. Quid autem est non miserius solum, sed foedius etiam et deformius quam aegritudine quis adflictus debilitatus iacens? cui miseriae proxumus est is qui adpropinquans aliquod malum metuit exanimatusque pendet animi. quam vim mali significantes poëtae impendere apud inferos saxum Tantalo faciunt ob scelera animique inpotentiam et superbiloquentiam. ea communis poena stultitiae est. omnibus enim, quorum mens abhorret a ratione, semper aliqui talis terror impendet.
4.36Keder ve korku zihni eriten hâllerdir; daha neşeli olan ötekiler de, yani hep açgözlülükle bir şey isteyen arzu ve boş coşku, yani coşkulu sevinç, delilikten pek farklı değildir. Buradan, kimi zaman ölçülü, kimi zaman ağırbaşlı ve itidalli, kimi zaman da istikrarlı ve nefsine hâkim dediğimiz kişinin nasıl biri olduğu anlaşılır. Bu adların hepsini bazen bir başlığa bağlar gibi frugalitas, yani ölçülü dürüstlük adına bağlamak isteriz. Bu ad faziletleri kapsamasaydı, frugi bir adamın her şeyi doğru yaptığı sözü atasözü yerine geçecek kadar yayılmazdı. Stoacılar aynı şeyi bilge için söylediklerinde ise fazla şaşırtıcı ve fazla gösterişli konuşuyormuş gibi görünürler.
atque ut haec tabificae mentis perturbationes sunt, aegritudinem dico et metum, sic hilariores illae, cupiditas avide semper aliquid expetens et inanis alacritas, id est laetitia gestiens, non multum differunt ab amentia. ex quo intellegitur, qualis ille sit, quem tum moderatum, alias modestum temperantem, alias constantem continentemque dicimus; non numquam haec eadem vocabula ad frugalitatis nomen tamquam ad caput referre volumus. quodnisi eo nomine virtutes continerentur, numquam ita pervolgatum illud esset, ut iam proverbii locum optineret, hominem frugi omnia recte facere. quod idem cum Stoici de sapiente dicunt, nimis admirabiliter nimisque magnifice dicere videntur.
4.37Öyleyse ölçülülüğü ve istikrarı sayesinde ruhu sakin, kendi kendisiyle barışık olan; sıkıntılarla erimeyen, korkuyla kırılmayan, bir şeyi susuzlukla isteyip özlemle yanıp tutuşmayan, boş bir coşkuyla şımarıp erimeyen kişi, kim olursa olsun, aradığımız bilge odur; mesut olan odur. İnsanî şeylerden hiçbiri ona ruhunu düşürecek kadar dayanılmaz ya da onu kendinden geçirecek kadar sevindirici görünemez. Bütün sonsuzluğu ve bütün evrenin büyüklüğünü bilen biri için insanî şeylerde büyük görünecek ne olabilir? Ruhuyla her an öyle nöbet tutar ki başına hiçbir beklenmedik, hiçbir umulmadık, hiç yeni bir şey gelemez; insanların uğraşlarında ya da hayatın bu kadar kısa süresinde böyle bir bilgeye büyük görünebilecek ne vardır?
Ergo hic, quisquis est, qui moderatione et constantia quietus animo est sibique ipse placatus, ut nec tabescat molestiis nec frangatur timore nec sitienter quid expetens ardeat desiderio nec alacritate futtili gestiens deliquescat, is est sapiens quem quaerimus, is est beatus, cui nihil humanarum rerum aut intolerabile ad demittendum animum aut nimis laetabile ad ecferendum videri potest. quid enim videatur ei magnum in rebus humanis, cui aeternitas omnis totiusque mundi nota sit magnitudo? nam quid aut in studiis humanis aut in tam exigua brevitate vitae magnum sapienti videri potest, qui semper animo sic excubat, ut ei nihil inprovisum accidere possit, nihil inopinatum, nihil omnino novum?
4.38Bilge bakışını her yana öyle keskin çevirir ki sıkıntısız ve bunaltısız yaşayabileceği bir yeri, bir mevkii hep görür; böylece talih hangi kazayı getirirse getirsin, ona uygun biçimde ve sükûnetle katlanır. Bunu yapan kişi yalnız kederden değil, öteki bütün hâllerden de uzak kalacaktır. Bunlardan uzak ruh insanları eksiksiz ve tam anlamıyla mesut kılar; aynı ruh kışkırtılıp sağlam ve güvenilir akıldan koparılırsa ise yalnız istikrarını değil, sağlığını da yitirir.
Bu yüzden Peripatetiklerin görüşü de söylediği de gevşek ve güçsüz sayılmalıdır. Onlar ruhların sarsılmasının zorunlu olduğunu söyler, ama ötesine geçilmemesi gereken bir ölçü koyarlar.
atque idem ita acrem in omnis partis aciem intendit, ut semper videat sedem sibi ac locum sine molestia atque angore vivendi, ut, quemcumque casum fortuna invexerit, hunc apte et quiete ferat. quod qui faciet, non aegritudine solum vacabit, sed etiam perturbationibus reliquis omnibus. his autem vacuus animus perfecte atque absolute beatos efficit, idemque concitatus et abstractus ab integra certaque ratione non constantiam solum amittit, verum etiam sanitatem. Quocirca mollis et enervata putanda est Peripateticorum ratio et oratio, qui perturbari animos necesse dicunt esse, sed adhibent modum quendam, quem ultra progredi non oporteat.
4.39Kusura ölçü mü koyuyorsun? Yoksa akla boyun eğmemek kusur değil mi? Yoksa akıl şunu yeterince öğretmiyor mu: Ne hararetle arzuladığın ya da elde edince haddini aşarak coştuğun şey iyidir, ne de altında ezilip yerlere serildiğin ya da ezilmemek için zihnini zar zor ayakta tuttuğun şey kötüdür. Aşırı hüzünlü ya da aşırı sevinçli bütün bu şeyler yanılgıdan doğar. Akılsızlarda bu yanılgıyı zaman hafifletir; öyle ki şey aynı kalsa da eskimiş olana başka, yeni olana başka türlü katlanırlar. Bilgeye ise bu yanılgı hiç dokunmaz bile.
modum tu adhibes vitio? an vitium nullum est non parere rationi? an ratio parum praecipit nec bonum illud esse, quod aut cupias ardenter aut adeptus ecferas te insolenter, nec porro malum, quo aut oppressus iaceas aut, ne opprimare, mente vix constes? eaque omnia aut nimis tristia aut nimis laeta errore fieri, qui error stultis extenuetur die, ut, cum res eadem maneat, aliter ferant inveterata aliter recentia, sapientis ne attingat quidem omnino?
4.40Peki bu ölçü ne olacak? Kederin ölçüsünü arayalım, çünkü en çok emek ona harcanır. Fannius'ta yazılı olduğuna göre, Publius Rupilius kardeşinin konsüllük seçiminde geri çevrilmesine çok üzülmüş. Ama ölçüyü aşmış görünüyor, çünkü bu yüzden hayattan çekildi; demek ki daha ölçülü katlanmalıydı. Peki, buna ölçülü biçimde katlanırken bir de çocuklarının ölümü eklenseydi? Yeni bir keder doğardı, ama o da ölçülü olurdu. Yine de büyük bir ekleme olmuş olurdu. Ya ardından ağır beden acıları, malının kaybı, körlük, sürgün gelseydi? Her bir kötülük için yeni kederler eklenseydi, toplamı katlanılamayacak bir şey olurdu.
Etenim quis erit tandem modus iste? quaeramus enim modum aegritudinis, in qua operae plurimum ponitur. aegre tulisse P. Rupilium fratris repulsam consulatus scriptum apud Fannium est. sed tamen transisse videtur modum, quippe qui ob eam causam a vita recesserit; moderatius igitur ferre debuit. quid, si, cum id ferret modice, mors liberorum accessisset? nata esset aegritudo nova, sed ea modica. magna tamen facta esset accessio. quid, si deinde dolores graves corporis, si bonorum amissio, si caecitas, si exilium? si pro singulis malis aegritudines accederent, summa ea fieret, quae non sustineretur.
4.41Öyleyse kusura ölçü arayan, kendini Leukas burnundan aşağı atan birinin istediği anda durabileceğini sanan kişi gibi davranır. Bu nasıl mümkün değilse, sarsılmış ve kışkırtılmış ruh da ne kendini tutabilir ne de istediği yerde durabilir. Genel olarak, büyüdüklerinde yıkıcı olan şeyler doğarken de kusurludur;
Qui modum igitur vitio quaerit, similiter facit, ut si posse putet eum qui se e Leucata praecipitaverit sustinere se, cum velit. ut enim id non potest, sic animus perturbatus et incitatus nec cohibere se potest nec, quo loco vult, insistere. omninoque, quae crescentia perniciosa sunt, eadem sunt vitiosa nascentia;
4.42 keder ve öteki hâller büyüdüklerinde elbette öldürücüdür; demek ki daha ilk benimsendikleri anda bu felaketin büyük bir kısmını taşırlar. Çünkü bir kez akıldan ayrılınca kendi kendilerini iterler; zaaf kendine göz yumar, farkına varmadan açık denize sürüklenir ve duracak bir yer bulamaz. Bu yüzden ölçülü hâlleri onaylamakla ölçülü adaletsizliği, ölçülü korkaklığı, ölçülü itidalsizliği onaylamak arasında hiçbir fark yoktur. Kusurlara ölçü koyan, kusurların bir kısmını benimsemiş olur. Bu kendi başına iğrençtir; üstelik daha da tehlikelidir, çünkü bu hâller kaygan bir zemindedir, bir kez itilince yokuş aşağı kayarlar ve hiçbir şekilde durdurulamazlar.
Peki ya aynı Peripatetiklerin, bizim kökünden sökülmesi gerektiğini düşündüğümüz bu hâllerin yalnız tabiî olduğunu değil, tabiatın bize onları faydalı olsun diye verdiğini de söylemelerine ne demeli?
aegritudo autem ceteraeque perturbationes amplificatae certe pestiferae sunt: igitur etiam susceptae continuo in magna pestis parte versantur. etenim ipsae se impellunt, ubi semel a ratione discessum est, ipsaque sibi imbecillitas indulget in altumque provehitur imprudens nec reperit locum consistendi. quam ob rem nihil interest, utrum moderatas perturbationes adprobent an moderatam iniustitiam, moderatam ignaviam, moderatam intemperantiam; qui enim vitiis modum apponit, is partem suscipit vitiorum; quod cum ipsum per se odiosum est, tum eo molestius, quia sunt in lubrico incitataque semel proclivi labuntur sustinerique nullo modo possunt. Quid, quod idem Peripatetici perturbationes istas, quas nos extirpandas putamus, non modo naturalis esse dicunt, sed etiam utiliter a natura datas?
4.43Söyledikleri şöyle: Önce öfkeyi bol sözle överler; onun cesaretin bileği taşı olduğunu, öfkelilerin düşmana da kötü vatandaşa da çok daha şiddetle saldırdığını söylerler. Şöyle düşünenlerin cılız gerekçelerinin ise hafif kaldığını ileri sürerler: "Bu savaşın yapılması doğrudur; kanunlar için, hürriyet için, vatan için çarpışmak yerindedir." Onlara göre cesaret öfkeyle parlamadıkça bu sözlerin hiçbir gücü yoktur. Yalnız savaşçılar hakkında konuşmazlar: Biraz öfke sertliği olmadan hiçbir sıkı yönetimin olamayacağını düşünürler. Hatibi de, yalnız suçlarken değil savunurken bile, öfkenin iğneleri olmadan beğenmezler; öfke olmasa bile, hatibin sunuşu dinleyicinin öfkesini tutuştursun diye sözle ve hareketle taklit edilmesi gerektiğine inanırlar. Sonunda öfkelenmeyi bilmeyen kişiyi erkekten saymazlar; bizim yumuşaklık dediğimize de pısırıklık diye kusurlu bir ad verirler.
quorum est talis oratio: primum multis verbis iracundiam laudant, cotem fortitudinis esse dicunt, multoque et in hostem et in inprobum civem vehementioris iratorum impetus esse, levis autem ratiunculas eorum, qui ita cogitarent: proelium rectum est hoc fieri, convenit dimicare pro legibus, pro libertate, pro patria; haec nullam habent vim, nisi ira excanduit fortitudo. nec vero de bellatoribus solum disputant: imperia severiora nulla esse putant sine aliqua acerbitate iracundiae; oratorem denique non modo accusantem, sed ne defendentem quidem probant sine aculeis iracundiae, quae etiamsi non adsit, tamen verbis atque motu simulandam arbitrantur, ut auditoris iram oratoris incendat actio. virum denique videri negant qui irasci nesciet, eamque, quam lenitatem nos dicimus, vitioso lentitudinis nomine appellant.
4.44Yalnız bu şehveti övmekle kalmazlar —çünkü az önce tarif ettiğim gibi öfke, öç alma şehvetidir—; şehvetin ya da arzunun bu cinsinin kendisinin de en büyük fayda için tabiat tarafından verildiğini söylerler, çünkü kimse canının istemediği bir şeyi parlak biçimde yapamaz. Themistokles geceleri sokaklarda dolaşırmış, çünkü uyuyamazmış; soranlara da Miltiades'in zafer anıtlarının onu uykusundan uyandırdığını söylermiş. Demosthenes'in uykusuz gecelerini kim duymamıştır? Zanaatkârların şafaktan önce başlayan çalışkanlığı onu geride bırakırsa üzüldüğünü söylerdi. Nihayet felsefenin önderleri de alevli bir arzu olmadan uğraşlarında hiçbir zaman bu kadar ilerleyemezlerdi. Pythagoras'ın, Demokritos'un, Platon'un dünyanın en uzak yerlerini dolaştığını biliyoruz; çünkü öğrenilebilecek bir şey nerede varsa oraya gitmek gerektiğine karar verdiler. Bunun en büyük bir arzu ateşi olmadan yapılabileceğini mi sanıyoruz?
Nec vero solum hanc libidinem laudant—est enim ira, ut modo definivi, ulciscendi libido—, sed ipsum illud genus vel libidinis vel cupiditatis ad summam utilitatem esse dicunt a natura datum; nihil enim quemquam nisi quod lubeat praeclare facere posse. noctu ambulabat in publico Themistocles, quod somnum capere non posset, quaerentibusque respondebat Miltiadis tropaeis se e somno suscitari. cui non sunt auditae Demosthenis vigiliae? qui dolere se aiebat, si quando opificum antelucana victus esset industria. philosophiae denique ipsius principes numquam in suis studiis tantos progressus sine flagranti cupiditate facere potuissent. ultimas terras lustrasse Pythagoran Democritum Platonem accepimus. ubi enim quicquid esset quod disci posset, eo veniendum iudicaverunt. num putamus haec fieri sine summo cupiditatis ardore potuisse?
4.45Bizim çirkin ve canavarca bir hayvandan kaçar gibi kaçınılması gerektiğini söylediğimiz kederin kendisi de, onlara göre, tabiat tarafından büyük bir fayda için konmuştur: İnsanlar kabahat işlediklerinde azarlanmaktan, kınanmaktan, rezil edilmekten acı duysunlar diye. Rezilliğe ve kötü şöhrete acı duymadan katlananlara suçlarının cezasız kalması bağışlanmış gibidir; vicdan azabı çekmek daha iyidir. Afranius'un hayattan aldığı şu sahne de buradan gelir: Hovarda oğul "Vah zavallı ben!" deyince sert baba şöyle der:
Yeter ki bir şey acı versin, ne acı verirse versin.
4.45Ipsam aegritudinem, quam nos ut taetram et inmanem beluam fugiendam diximus, non sine magna utilitate a natura dicunt constitutam, ut homines castigationibus reprehensionibus ignominiis adfici se in delicto dolerent. impunitas enim peccatorum data videtur eis qui ignominiam et infamiam ferunt sine dolore; morderi est melius conscientia. ex quo est illud e vita ductum ab Afranio: nam cum dissolutus filius: heu me miserum! tum severus pater: dum modo doleat aliquid, doleat quidlubet.
4.46Kederin öteki kısımlarının da faydalı olduğunu söylerler: Merhamet yardıma koşmaya ve haketmediği hâlde felakete uğramış insanların sıkıntısını hafifletmeye yarar. Rekabet ve çekememezlik de faydasız değildir; çünkü insan böylece ya başkasının eriştiğine kendisinin erişmediğini ya da kendisinin eriştiğine başkasının da eriştiğini görür. Korkuyu ise biri ortadan kaldırsa hayattaki bütün özenin de kalkacağını söylerler; bu özen en çok kanunlardan, yüksek memurlardan, yoksulluktan, rezillikten, ölümden, acıdan korkanlarda bulunur. Yine de bunları, hâllerin budanması gerektiğini kabul edecek biçimde tartışırlar; kökünden sökülmelerinin ne mümkün ne de gerekli olduğunu söylerler ve hemen her konuda orta yolun en iyisi olduğunu düşünürler. Bunları anlattıklarında sana hiçbir şey söylemiyormuş gibi mi görünüyorlar, yoksa bir şey söylüyormuş gibi mi?
Dinleyici: Bana kalırsa bir şey söylüyorlar; bu yüzden buna ne diyeceğini bekliyorum.
Cicero: Belki bir şey bulurum; ama önce şunu söyleyeyim:
Reliquas quoque partis aegritudinis utilis esse dicunt, misericordiam ad opem ferendam et calamitates hominum indignorum sublevandas; ipsum illud aemulari obtrectare non esse inutile, cum aut se non idem videat consecutum, quod alium, aut alium idem, quod se; metum vero si qui sustulisset, omnem vitae diligentiam sublatam fore, quae summa esset in eis qui leges, qui magistratus, qui paupertatem, qui ignominiam, qui mortem, qui dolorem timerent. Haec tamen ita disputant, ut resecanda esse fateantur, evelli penitus dicant nec posse nec opus esse et in omnibus fere rebus mediocritatem esse optumam existiment. quae cum exponunt, nihilne tibi videntur an aliquid dicere? Mihi vero dicere aliquid, itaque expecto, quid ad ista. Reperiam fortasse, sed illud ante:
4.47 Akademiacıların ne kadar ölçülü olduğunu görüyor musun? Konuya ilişkin olanı açıkça söylerler: Peripatetiklere Stoacılar cevap veriyor; benden yana engel yok, kılıçlarını çekip dövüşsünler. Bana düşen tek şey, hakikate en çok benzeyen şeyin nerede olduğunu araştırmaktır. Peki bu meselede hakikate benzer bir şeye ulaşmamızı sağlayacak olarak —insan zihni bunun ötesine geçemez— aklımıza ne geliyor? Hâlin tarifi; bence Zenon bunu doğru kullanmıştır. Çünkü hâli şöyle tarif eder: Hâl, akıldan yüz çevirmiş, ruhun tabiatına aykırı bir çalkantıdır; ya da daha kısaca, hâl aşırı şiddetli bir istektir; aşırı şiddetliden de tabiatın istikrarından çok uzaklaşan istek anlaşılmalıdır.
videsne, quanta fuerit apud Academicos verecundia? plane enim dicunt, quod ad rem pertineat: Peripateticis respondetur a Stoicis; digladientur illi per me licet, cui nihil est necesse nisi, ubi sit illud, quod veri simillimum videatur, anquirere. quid est igitur quod occurrat in hac quaestione, e quo possit attingi aliquid veri simile, quo longius mens humana progredi non potest? definitio perturbationis, qua recte Zenonem usum puto. ita enim definit, ut perturbatio sit aversa a ratione contra naturam animi commotio, vel brevius, ut perturbatio sit adpetitus vehementior, vehementior autem intellegatur is qui procul absit a naturae constantia.
4.48Bu tariflere karşı ne diyebilirim? Üstelik bunların çoğu basiretle ve keskin bir akılla tartışan kimselerin sözleridir; "ruhların ateşi", "faziletlerin bileği taşları" gibi sözler ise hatiplerin şatafatından gelir. Cesur bir adam öfkelenmeye başlamadıkça cesur olamaz mı? Bu ancak gladyatörlere yakışır. Gerçi onlarda bile çoğu zaman istikrar görürüz: Konuşurlar, karşı karşıya gelirler, bir şeyler sorar, isterler; öfkeli olmaktan çok yatışmış görünürler. Ama o sınıfta Lucilius'un anlattığı gibi bir Pacideianus da bulunsun, şu ruh hâliyle:
"Onu öldürürüm elbette, yenerim de, bunu istiyorsanız," der, "ama sanırım şöyle olacak: O alçağın midesine, ciğerlerine kılıcı saplamadan önce ben yüzüme bir darbe yiyeceğim. Nefret ediyorum adamdan, öfkeyle dövüşüyorum; ötekinin kılıcı sağ eline uydurmasını bile bekleyemeyiz; ona duyduğum hırs ve nefretle öfkeden öyle kendimden geçiyorum."
Ama Homeros'ta Aias'ın, bu gladyatör öfkesi olmadan, Hektor'la çarpışmaya giderken büyük bir neşeyle ilerlediğini görüyoruz.
quid ad has definitiones possim dicere? atque haec pleraque sunt prudenter acuteque disserentium, illa quidem ex rhetorum pompa: ardores animorum cotesque virtutum. an vero vir fortis, nisi stomachari coepit, non potest fortis esse? gladiatorium id quidem. quamquam in eis ipsis videmus saepe constantiam: conlocuntur, congrediuntur, quaerunt aliquid, postulant, ut magis placati quam irati esse videantur, sed in illo genere sit sane Pacideianus aliquis hoc animo, ut narrat Lucilius: Occidam illum equidem et vincam, si id quaeritis inquit, Verum illud credo fore: in os prius accipiam ipse Quam gladium in stomacho furi ac pulmonibus sisto. Odi hominem, iratus pugno, nec longius quicquam Nobis, quam dextrae gladium dum accommodet alter; Usque adeo studio atque odio illius ecferor ira; at sine hac gladiatoria iracundia videmus progredientem apud Homerum Aiacem multa cum hilaritate, cum depugnaturus esset cum Hectore;
4.49Silahlarını kuşanıp ilerleyişi dostlarına sevinç, düşmanlarına dehşet verdi; öyle ki Homeros'un anlattığı gibi Hektor bile bütün yüreğiyle titreyerek onu dövüşe çağırdığına pişman oldu. Bu ikisi el ele gelmeden önce birbirleriyle yumuşak ve sakin konuştular; dövüşün kendisinde bile öfkeyle ya da kudurmuşçasına hiçbir şey yapmadılar. Ben, bu lakabı kazanan o Torquatus'un da Galyalının boyun halkasını öfkeyle söküp aldığını sanmıyorum; Marcellus'un da Clastidium'da öfkeli olduğu için cesur olduğunu düşünmüyorum.
cuius, ut arma sumpsit, ingressio laetitiam attulit sociis, terrorem autem hostibus, ut ipsum Hectorem, quem ad modum est apud Homerum, toto pectore trementem provocasse ad pugnam paeniteret. atque hi conlocuti inter se, prius quam manum consererent, leniter et quiete nihil ne in ipsa quidem pugna iracunde rabioseve fecerunt. ego ne Torquatum quidem illum, qui hoc cognomen invenit, iratum existimo Gallo torquem detraxisse, nec Marcellum apud Clastidium ideo fortem fuisse, quia fuerit iratus.
4.50Africanus'u ise yakın zamanda yaşadığı için daha iyi tanıyoruz; onun hakkında yemin bile edebilirim ki savaş hattında Paelignili Marcus Allienius'u kalkanıyla koruyup kılıcını düşmanın göğsüne sapladığında öfkeyle tutuşmuş değildi. Lucius Brutus hakkında belki şüphe edebilirim: Zorbaya duyduğu sınırsız nefret yüzünden mi Arruns'un üstüne o kadar dizginsizce atıldı? Çünkü ikisinin de göğüs göğüse, birbirlerine indirdikleri darbeyle düştüklerini görüyorum. O hâlde öfkeyi buraya neden getiriyorsunuz? Cesaret çıldırmaya başlamadıkça atılım gücünü bulamaz mı? Peki ya Herakles? Onu göğe yükselten, sizin öfke saymak istediğiniz bu cesaretti; Erymanthos yaban domuzuyla ya da Nemea aslanıyla öfkeyle mi dövüştüğünü düşünüyorsun? Theseus da Marathon boğasının boynuzlarını öfkeyle mi yakaladı? Dikkat et: Belki cesaret hiç de kudurmuş değildir, öfke ise baştan sona hafifliktir.
de Africano quidem, quia notior est nobis propter recentem memoriam, vel iurare possum non illum iracundia tum inflammatum fuisse, cum in acie M. Alliennium Paelignum scuto protexerit gladiumque hosti in pectus infixerit. de L. Bruto fortasse dubitarim, an propter infinitum odium tyranni ecfrenatius in Arruntem invaserit; video enim utrumque comminus ictu cecidisse contrario. quid igitur huc adhibetis iram? an fortitudo, nisi insanire coepit, impetus suos non habet? quid? Herculem, quem in caelum ista ipsa, quam vos iracundiam esse vultis, sustulit fortitudo, iratumne censes conflixisse cum Erymanthio apro aut leone Nemeaeo? an etiam Theseus Marathonii tauri cornua conprehendit iratus? vide ne fortitudo minime sit rabiosa sitque iracundia tota levitatis.
4.51Çünkü akıldan yoksun hiçbir cesaret yoktur. İnsanî şeyler küçümsenmeli, ölüm umursanmamalı, acılara ve zahmetlere katlanılabileceği düşünülmelidir; bunlar yargıyla ve kanaatle yerleştiğinde sağlam ve kararlı cesaret ortaya çıkar. Meğer ki şiddetle, keskince, yürekle yapılan şeylerin öfkeyle yapıldığından şüphelenelim. Stoacıların "bilge asla sıradan bir vatandaş değildir" sözünün doğru olduğunu gösteren o başrahip Scipio bile, bana kalırsa, gevşek davranan konsülü bırakıp kendisi hiçbir resmî görevi yokken konsülmüş gibi, devletin kurtulmasını isteyenlere ardından gelmelerini buyurduğu zaman Tiberius Gracchus'a öfkeli değildi.
Neque enim est ulla fortitudo, quae rationis est expers. contemnendae res humanae sunt, neglegenda mors est, patibiles et dolores et labores putandi— haec cum constituta sunt iudicio atque sententia, tum est robusta illa et stabilis fortitudo, nisi forte, quae vehementer acriter animose fiunt, iracunde fieri suspicamur. mihi ne Scipio quidem ille pontufex maxumus, qui hoc Stoicorum verum esse declaravit, numquam privatum esse sapientem, iratus videtur fuisse Ti. Graccho tum, cum consulem languentem reliquit atque ipse privatus, ut si consul esset, qui rem publicam salvam esse vellent, se sequi iussit.
4.52Devlet işlerinde cesurca bir şey yapıp yapmadığımızı bilmiyorum; yaptıysak bile kesinlikle öfkeyle yapmadık. Deliliğe öfkeden daha çok benzeyen bir şey var mı? Ennius ona ne güzel "deliliğin başlangıcı" demiş! Yüzün rengi, ses, gözler, soluk, sözlerde ve davranışlarda kendini tutamama: Bunların sağlıkla ne ilgisi var? Homeros'un Akhilleus'undan, kavga sırasındaki Agamemnon'dan daha çirkin ne olabilir? Aias'ı ise öfke çılgınlığa ve ölüme sürükledi. Demek ki cesaretin öfkeyi yardıma çağırmaya ihtiyacı yoktur; kendi başına yeterince donanmış, hazır ve silahlıdır. Yoksa bu mantıkla sarhoşluğun da, hatta deliliğin de cesarete faydalı olduğunu söyleyebiliriz; çünkü deliler de sarhoşlar da pek çok şeyi çoğu zaman daha şiddetle yaparlar. Aias her zaman cesurdu, ama en cesur olduğu zaman çılgınlığındaydı. Çünkü
Danaoslar gerilerken çok büyük bir iş başardı, savaşın sonucunu kendi eliyle belirledi.
Delirmiş hâldeyken savaşı yeniden kazandı.
nescio, ecquid ipsi nos fortiter in re p. fecerimus: si quid fecimus, certe irati non fecimus. an est quicquam similius insaniae quam ira? quam bene Ennius initium dixit insaniae. color, vox, oculi, spiritus, inpotentia dictorum ac factorum quam partem habent sanitatis? quid Achille Homerico foedius, quid Agamemnone in iurgio? nam Aiacem quidem ira ad furorem mortemque perduxit. non igitur desiderat fortitudo advocatam iracundiam; satis est instructa parata armata per sese. nam isto quidem modo licet dicere utilem vinulentiam ad fortitudinem, utilem etiam dementiam, quod et insani et ebrii multa faciunt saepe vehementius. semper Aiax fortis, fortissimus tamen in furore; nam Fácinus fecit máximum, cum Dánais inclinántibus Summám rem perfecít manu. proelium restituit insaniens:
4.53O hâlde deliliğe faydalı mı diyeceğiz? Cesaretin tariflerini incele, onun öfkeye ihtiyacı olmadığını anlayacaksın. Cesaret, katlanılması gereken şeylerde en yüce kanuna boyun eğen bir ruh durumudur; ya da korkutucu görünen şeyleri göğüslerken ve geri püskürtürken kararlı bir yargıyı korumaktır; ya da korkutucu olan şeylerin, onların zıtlarının ve hiç umursanmaması gerekenlerin ilmi olup bu şeyler hakkında kararlı bir yargıyı koruyan ilimdir; ya da daha kısaca Khrysippos'un dediği gibi... Çünkü önceki tarifler, Stoacılara göre tarif etmede pek usta biri olan Sphairos'undur; aslında hepsi hemen hemen birbirine benzer, ama ortak kavramları kimi daha çok, kimi daha az açığa çıkarır. Peki Khrysippos nasıl der? "Cesaret," der, "katlanılması gereken şeylerin ilmidir; ya da acıya katlanırken ve dayanırken korkusuzca en yüce kanuna uyan bir ruh durumudur." Karneades'in yaptığı gibi bunlara ne kadar saldırırsak saldıralım, korkarım ki gerçekten filozof olan yalnız onlardır. Çünkü bu tariflerden hangisi, hepimizin cesaret hakkında taşıdığı örtülü ve sarmalanmış kavramı açığa çıkarmıyor? Bu kavram açığa çıkınca savaşçı için, komutan için ya da hatip için başka bir şey arayan, onların kudurmadan cesurca hiçbir şey yapamayacağını düşünen kim olabilir?
dicamus igitur utilem insaniam? Tracta definitiones fortitudinis: intelleges eam stomacho non egere. fortitudo est igitur adfectio animi legi summae in perpetiendis rebus obtemperans vel conservatio stabilis iudicii in eis rebus quae formidolosae videntur subeundis et repellendis vel scientia rerum formidolosarum contrariarumque aut omnino neglegendarum conservans earum rerum stabile iudicium vel brevius, ut Chrysippus (nam superiores definitiones erant Sphaeri, hominis in primis bene definientis, ut putant Stoici; sunt enim omnino omnes fere similes, sed declarant communis notiones alia magis alia)—quo modo igitur Chrysippus? fortitudo est inquit scientia rerum perferendarum vel adfectio animi in patiendo ac perferendo summae legi parens sine timore. quamvis licet insectemur istos, ut Carneades solebat, metuo ne soli philosophi sint. quae enim istarum definitionum non aperit notionem nostram, quam habemus omnes de fortitudine tectam atque involutam? qua aperta quis est qui aut bellatori aut imperatori aut oratori quaerat aliquid neque eos existumet sine rabie quicquam fortiter facere posse?
4.54Peki, bütün akılsızların deli olduğunu söyleyen Stoacılar bu sonuca varmıyor mu? Hâlleri, en çok da öfkeyi ortadan kaldır; o zaman tuhaf şeyler söylüyormuş gibi görünecekler. Oysa şimdi şöyle açıklıyorlar: Bütün akılsızların deli olduğunu, her çamurun kötü koktuğunu söyler gibi söylüyorlarmış. "Ama her zaman kokmaz ki." Karıştır, o zaman duyarsın. Öfkeli yaradılışlı kişi de böyle her zaman öfkeli değildir; kışkırt, hemen köpürdüğünü görürsün. Peki, bu savaşçı öfke eve döndüğünde karısına, çocuklarına, hane halkına karşı nasıldır? O zaman da faydalı mıdır? Öyleyse sarsılmış bir zihnin istikrarlı bir zihinden daha iyi yapabileceği bir şey var mı? Yoksa zihin sarsılmadan öfkelenmek mümkün mü? Bizimkiler ne güzel yapmışlar: Ahlâkta (mores) her türlü kusur bulunduğu hâlde hiçbiri öfkelilikten daha çirkin olmadığı için, yalnız öfkelilere morosi, yani huysuz demişler.
Quid? Stoici, qui omnes insipientes insanos esse dicunt, nonne ista conligunt? remove perturbationes maxumeque iracundiam: iam videbuntur monstra dicere. nunc autem ita disserunt, sic se dicere omnes stultos insanire, ut male olere omne caenum. at non semper. commove: senties. sic iracundus non semper iratus est; lacesse: iam videbis furentem. Quid? ista bellatrix iracundia, cum domum rediit, qualis est cum uxore, cum liberis, cum familia? an tum quoque est utilis? est igitur aliquid quod perturbata mens melius possit facere quam constans? an quisquam potest sine perturbatione mentis irasci? bene igitur nostri, cum omnia essent in moribus vitia, quod nullum erat iracundia foedius, iracundos solos morosos nominaverunt.
4.55Hatibe öfkelenmek hiç yakışmaz, öfkeyi taklit etmek ise yakışmaz değildir. Davalarda bir şeyi daha keskin ve daha şiddetli söylediğimizde sana öfkeleniyormuş gibi mi görünüyoruz? Peki, iş bitip geçtikten sonra söylevlerimizi yazıya geçirirken öfkeyle mi yazıyoruz? "Bunu fark eden yok mu? Bağlayın onu!" Sence Aesopus bunu hiç öfkeyle oynamış ya da Accius öfkeyle yazmış mıdır? Bunlar parlak biçimde oynanır, hatta hatip gerçekten hatipse herhangi bir oyuncudan daha iyi oynar; ama yumuşakça ve sakin bir zihinle oynanır.
Şehveti övmek ise nasıl bir şehvettir? Bana Themistokles'le Demosthenes'i gösteriyor, Pythagoras'ı, Demokritos'u, Platon'u da ekliyorsunuz. Ne yani, siz uğraşa şehvet mi diyorsunuz? Uğraşlar, sizin gösterdikleriniz gibi en iyi şeylere yönelse bile, yatışmış ve sakin olmalıdır. Bir de keder gibi en çok lanetlenecek şeyi övmek, hangi filozofların işidir? "Ama Afranius yerinde söylemiş: Yeter ki bir şey acı versin, ne acı verirse versin." Çünkü o bunu yoldan çıkmış, hovarda bir delikanlı için söyledi; biz ise istikrarlı ve bilge bir adamı araştırıyoruz. O öfkeyi bir yüzbaşı, bir sancaktar ya da öteki kimseler taşısın; onlardan söz etmeye gerek yok, yoksa hatiplerin sırlarını açığa vurmuş oluruz. Çünkü aklı kullanamayan biri için ruhun bir hareketini kullanmak faydalıdır; biz ise, sık sık vurguladığım gibi, bilgeyi araştırıyoruz.
Oratorem vero irasci minime decet, simulare non dedecet. an tibi irasci tum videmur, cum quid in causis acrius et vehementius dicimus? quid? cum iam rebus transactis et praeteritis orationes scribimus, num irati scribimus? ecquis hoc animadvertit? vincite!—num aut egisse umquam iratum Aesopum aut scripsisse existimas iratum Accium? aguntur ista praeclare, et ab oratore quidem melius, si modo est orator, quam ab ullo histrione, sed aguntur leniter et mente tranquilla. Libidinem vero laudare cuius est libidinis? Themistoclem mihi et Demosthenen profertis, additis Pythagoran Democritum Platonem. quid? vos studia libidinem vocatis? quae vel optimarum rerum, ut ea sunt quae profertis, sedata tamen et tranquilla esse debent. Iam aegritudinem laudare, unam rem maxime detestabilem, quorum est tandem philosophorum? at commode dixit Afranius: dum modo doleat aliquid, doleat quidlibet. dixit enim de adulescente perdito ac dissoluto, nos autem de constanti viro ac sapienti quaerimus. et quidem ipsam illam iram centurio habeat aut signifer vel ceteri, de quibus dici non necesse est, ne rhetorum aperiamus mysteria. utile est enim uti motu animi, qui uti ratione non potest. nos autem, ut testificor saepe, de sapiente quaerimus.
4.56"Ama rekabet etmek, çekememek, acımak da faydalıdır." Yardım edebilecekken neden yardım etmek yerine acıyasın? Yoksa merhamet olmadan cömert olamaz mıyız? Başkaları yüzünden kendimiz kedere kapılmamalı, gücümüz yetiyorsa başkalarını kederden kurtarmalıyız. Başkasını çekememenin ya da rakiplik duygusuna benzeyen o kusurlu rekabetle yarışmanın ne faydası var? Rekabet eden, kendisinde olmayan bir iyiliğin başkasında olmasından bunalır; çekemeyen ise bir iyiliğin başkasında da olmasından bunalır. Bir şeye sahip olmak istiyorsan, onu elde etmeye çalışmak yerine kedere kapılmak nasıl onaylanabilir? Bir şeye yalnız kendisinin sahip olmasını istemek ise en büyük deliliktir.
Kötülüklerin orta derecesini kim haklı olarak övebilir?
At etiam aemulari utile est, obtrectare, misereri. cur misereare potius quam feras opem, si id facere possis? an sine misericordia liberales esse non possumus? non enim suscipere ipsi aegritudines propter alios debemus, sed alios, si possumus, levare aegritudine. obtrectare vero alteri aut illa vitiosa aemulatione, quae rivalitati similis est, aemulari quid habet utilitatis, cum sit aemulantis angi alieno bono quod ipse non habeat, obtrectantis autem angi alieno bono, quod id etiam alius habeat? qui id adprobari possit, aegritudinem suscipere pro experientia, si quid habere velis? nam solum habere velle summa dementia est. Mediocritates autem malorum quis laudare recte possit?
4.57İçinde şehvet ya da arzu bulunan biri şehvet düşkünü ve arzu düşkünü olmaktan nasıl kurtulur? İçinde öfke bulunan öfkeli yaradılışlı, bunaltı bulunan endişeli, ürküntü bulunan ürkek olmaktan nasıl kurtulur? O hâlde bilgenin şehvet düşkünü, öfkeli, endişeli ve ürkek olduğunu mu düşüneceğiz? Onun üstünlüğü hakkında istendiği kadar uzun uzadıya pek çok şey söylenebilir; ama en kısası şudur: Bilgelik, ilahî ve insanî şeylerin ilmi ve her şeyin sebebinin bilgisidir. Bundan da bilgenin ilahî olanı taklit ettiği, bütün insanî şeyleri faziletten aşağı saydığı sonucu çıkar. Sen de rüzgârlara açık bir denize düşer gibi bu bilgeliğe bir hâlin düşebileceğini düşündüğünü mü söyledin? Bu kadar ağırbaşlılığı ve istikrarı ne sarsabilir? Beklenmedik ya da ani bir şey mi? İnsanın başına gelebilecek her şeyi önceden düşünmüş olan birinin başına böyle ne gelebilir? "Aşırı olanı budamak, tabiî olanı bırakmak gerekir" demelerine gelince: Hem tabiî hem aşırı olabilecek ne olabilir ki? Bütün bunlar yanılgıların köklerinden doğmuştur; bunların budanıp kesilmesi değil, kökünden sökülüp çıkarılması gerekir.
quis enim potest, in quo libido cupiditasve sit, non libidinosus et cupidus esse? in quo ira, non iracundus? in quo angor, non anxius? in quo timor, non timidus? libidinosum igitur et iracundum et anxium et timidum censemus esse sapientem? de cuius excellentia multa quidem dici quamvis fuse lateque possunt, sed brevissime illo modo, sapientiam esse rerum divinarum et humanarum scientiam cognitionemque, quae cuiusque rei causa sit; ex quo efficitur, ut divina imitetur, humana omnia inferiora virtute ducat. in hanc tu igitur tamquam in mare, quod est ventis subiectum, perturbationem cadere tibi dixisti videri? quid est quod tantam gravitatem constantiamque perturbet? an inprovisum aliquid aut repentinum? quid potest accidere tale ei, cui nihil, quod homini evenire possit, non praemeditatum sit? nam quod aiunt nimia resecari oportere, naturalia relinqui, quid tandem potest esse naturale, quod idem nimium esse possit? sunt enim omnia ista ex errorum orta radicibus, quae evellenda et extrahenda penitus, non circumcidenda nec amputanda sunt.
4.58Ama sanırım sen bilgeden çok kendini araştırıyorsun; çünkü bilgenin her hâlden hür olduğunu düşünüyorsun, kendinin de öyle olmasını istiyorsun. Öyleyse felsefenin ruh hastalıklarına ne büyük ilaçlar uyguladığına bakalım.
Çünkü kesinlikle bir tıp vardır. Tabiat insan soyuna o kadar düşman ve hasım olmamıştır ki bedenler için bu kadar çok şifa verici şey bulup ruhlar için hiçbir şey bulmamış olsun. Hatta ruhlara daha iyi davranmıştır: Bedenlerin yardımı dışarıdan getirilir, ruhların kurtuluşu ise kendi içlerindedir. Ama ruhlardaki üstünlük ne kadar büyük ve ilahî ise, o kadar çok özene ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden iyi kullanılan akıl neyin en iyi olduğunu görür; ihmal edilen akıl ise pek çok yanılgıya dolanır.
Sed quoniam suspicor te non tam de sapiente quam de te ipso quaerere—illum enim putas omni perturbatione esse liberum, te vis—, videamus, quanta sint quae a philosophia remedia morbis animorum adhibeantur. est enim quaedam medicina certe, nec tam fuit hominum generi infensa atque inimica natura, ut corporibus tot res salutaris, animis nullam invenerit; de quibus hoc etiam est merita melius, quod corporum adiumenta adhibentur extrinsecus, animorum salus inclusa in is ipsis est. sed quo maior est in eis praestantia et divinior, eo maiore indigent diligentia. itaque bene adhibita ratio cernit, quid optumum sit, neglecta multis implicatur erroribus.
4.59Öyleyse artık bütün sözümü sana çevirmeliyim; çünkü bilgeyi araştırıyormuş gibi yapıyorsun, ama belki kendini araştırıyorsun.
Açıkladığım bu hâllerin tedavileri çeşitlidir. Her keder tek bir yolla yatıştırılmaz: Yas tutana başka, acıyana ya da haset edene başka bir ilaç uygulanmalıdır. Dört hâlin hepsinde şu ayrım da vardır: Söz genel olarak hâle, yani aklın hor görülmesine ya da aşırı şiddetli isteğe mi yöneltilmeli, yoksa tek tek hâllere, yani korkuya, şehvete ve ötekilere mi? Ayrıca kedere yol açan şeyin üzülmeye değmediği mi gösterilmeli, yoksa kederin her şeyde tamamen kaldırılması mı gerekir? Örneğin biri yoksul olduğuna üzülüyorsa, ona yoksulluğun kötü olmadığını mı anlatacaksın, yoksa insanın hiçbir şeye üzülmemesi gerektiğini mi? Elbette ikincisi daha iyidir; yoksa yoksulluk konusunda onu ikna edemezsen kedere boyun eğmek gerekir. Ama keder, dün kullandığımız kendine özgü gerekçelerle kaldırılınca yoksulluğun kötülüğü de bir bakıma kaldırılmış olur.
ad te igitur mihi iam convertenda omnis oratio est; simulas enim quaerere te de sapiente, quaeris autem fortasse de te. Earum igitur perturbationum, quas exposui, variae sunt curationes. nam neque omnis aegritudo una ratione sedatur (alia est enim lugenti, alia miseranti aut invidenti adhibenda medicina); est etiam in omnibus quattuor perturbationibus illa distinctio, utrum ad universam perturbationem, quae est aspernatio rationis aut adpetitus vehementior, an ad singulas, ut ad metum lubidinem reliquas melius adhibeatur oratio, et utrum illudne non videatur aegre ferundum, ex quo suscepta sit aegritudo, an omnium rerum tollenda omnino aegritudo, ut, si quis aegre ferat se pauperem esse, idne disputes, paupertatem malum non esse, an hominem aegre ferre nihil oportere. nimirum hoc melius, ne, si forte de paupertate non persuaseris, sit aegritudini concedendum; aegritudine autem sublata propriis rationibus, quibus heri usi sumus, quodam modo etiam paupertatis malum tollitur.
4.60Gerçi bu türden her hâl, ruhu yatıştırarak yıkanıp giderilebilir: sevincin ya da şehvetin doğduğu şeyin iyi, korkunun ya da kederin doğduğu şeyin de kötü olmadığını öğretirsen. Ama asıl kesin ve kendine özgü tedavi, hâllerin kendilerinin kendi başlarına kusurlu olduğunu, tabiî ya da zorunlu hiçbir yanları olmadığını öğretmektir. Nitekim yas tutanlara kadınsılaşmış bir ruhun zaafını hatırlattığımızda, insanî şeylere çalkantısızca katlananların ağırbaşlılığını ve istikrarını övdüğümüzde kederin yumuşadığını görürüz. Bu, o şeylerin kötü olduğunu düşünüp yine de onlara soğukkanlılıkla katlanmak gerektiğine inananlarda da olur. Biri hazzın iyi olduğunu, öteki paranın iyi olduğunu düşünür; yine de biri itidalsizlikten, öteki açgözlülükten vazgeçirilebilir. Hem yanlış kanaati kaldıran hem de kederi gideren öteki yöntem ve söz ise daha faydalıdır, ama nadiren işe yarar ve halka uygulanacak bir şey değildir.
sed omnis eius modi perturbatio animi placatione abluatur illa quidem, cum doceas nec bonum illud esse, ex quo laetitia aut libido oriatur, nec malum, ex quo aut metus aut aegritudo; verum tamen haec est certa et propria sanatio, si doceas ipsas perturbationes per se esse vitiosas nec habere quicquam aut naturale aut necessarium, ut ipsam aegritudinem leniri videmus, cum obicimus maerentibus imbecillitatem animi ecfeminati, cumque eorum gravitatem constantiamque laudamus, qui non turbulente humana patiantur. quod quidem solet eis etiam accidere, qui illa mala esse censent, ferenda tamen aequo animo arbitrantur. putat aliquis esse voluptatem bonum, alius autem pecuniam; tamen et ille ab intemperantia et hic ab avaritia avocari potest. illa autem altera ratio et oratio, quae simul et opinionem falsam tollit et aegritudinem detrahit, est ea quidem utilior, sed raro proficit neque est ad volgus adhibenda.
4.61Bazı kederler de vardır ki o ilaç onları hiçbir şekilde hafifletemez. Örneğin biri kendisinde hiç fazilet, hiç yüreklilik, hiç vazife duygusu, hiç ahlâkî güzellik olmamasına üzülüyorsa, bunalması gerçekten kötülükler yüzündendir; ama ona başka bir tedavi uygulanmalıdır, öteki konularda anlaşamayan bütün filozofların da ortak tedavisi olabilecek bir tedavi. Çünkü herkes, ruhun doğru akıldan yüz çevirmiş çalkantılarının kusurlu olduğunda anlaşmalıdır; korku ya da keder uyandıran şeyler kötü, arzu ya da sevinç uyandıranlar iyi olsa bile çalkantının kendisi kusurludur. Yüce gönüllü ve cesur dediğimiz adamın istikrarlı, sakin, ağırbaşlı, bütün insanî şeyleri küçümseyen biri olmasını isteriz. Böyle biri ne yas tutabilir, ne korkabilir, ne arzulayabilir, ne de coşabilir. Çünkü bunlar, insanın başına gelenleri kendi ruhlarından üstün sayanların işidir.
quaedam autem sunt aegritudines, quas levare illa medicina nullo modo possit, ut, si quis aegre ferat nihil in se esse virtutis, nihil animi, nihil officii, nihil honestatis, propter mala is quidem angatur, sed alia quaedam sit ad eum admovenda curatio, et talis quidem, quae possit esse omnium etiam de ceteris rebus discrepantium philosophorum. inter omnis enim convenire oportet commotiones animorum a recta ratione aversas esse vitiosas, ut, etiamsi vel mala sint illa, quae metum aegritudinemve, vel bona, quae cupiditatem laetitiamve moveant, tamen sit vitiosa ipsa commotio. constantem enim quendam volumus, sedatum, gravem, humana omnia spernentem illum esse, quem magnanimum et fortem virum dicimus. talis autem nec maerens nec timens nec cupiens nec gestiens esse quisquam potest. eorum enim haec sunt, qui eventus humanos superiores quam suos animos esse ducunt.
4.62Bu yüzden, daha önce de söylediğim gibi, bütün filozofların tek bir tedavi yolu vardır: Ruhu sarsan şeyin nasıl bir şey olduğundan değil, hâlin kendisinden söz etmek. Önce arzuyu ele alalım: Amaç yalnız onu kaldırmak olduğuna göre, şehveti uyandıran şeyin iyi olup olmadığı araştırılmamalı, şehvetin kendisi kaldırılmalıdır. Öyle ki en yüce iyilik ister ahlâken güzel olan, ister haz, ister bu ikisinin birleşimi, ister o üç iyilik cinsi olsun, istek faziletin kendisine yönelik olarak aşırı şiddetli olsa bile, onu caydırmak için herkese aynı söz söylenmelidir. Ruhu bütünüyle yatıştıran şey, insan tabiatını göz önüne koymaktır; bu tabiat daha kolay ve belirgin görülsün diye hayatın ortak durumu ve kanunu sözle açıklanmalıdır.
Quare omnium philosophorum, ut ante dixi, una ratio est medendi, ut nihil, quale sit illud quod perturbet animum, sed de ipsa sit perturbatione dicendum. itaque primum in ipsa cupiditate, cum id solum agitur ut ea tollatur, non est quaerendum, bonum illud necne sit quod lubidinem moveat, sed lubido ipsa tollenda est, ut, sive, quod honestum est, id sit summum bonum sive voluptas sive horum utrumque coniunctum sive tria illa genera bonorum, tamen, etiamsi virtutis ipsius vehementior adpetitus sit, eadem sit omnibus ad deterrendum adhibenda oratio. continet autem omnem sedationem animi humana in conspectu posita natura; quae quo facilius expressa cernatur, explicanda est oratione communis condicio lexque vitae.
4.63Bu yüzden Euripides Orestes oyununu sahneye koyduğunda Sokrates'in ilk üç dizeyi yeniden okuttuğu boşuna söylenmez:
Ne anlatılırken bu kadar korkunç bir söz vardır, ne bir talih, ne göklerin öfkesinin getirdiği bir kötülük, ki insan tabiatı katlanarak onu taşıyamasın.
Başa gelen şeylere hem katlanılabileceğine hem de katlanmak gerektiğine ikna etmek için, onlara katlanmış kimseleri tek tek saymak da faydalıdır. Gerçi kederin yatıştırılması hem dünkü tartışmada hem de Teselli kitabında açıklandı. O kitabı —çünkü bilge değildik— yasın ve acının ortasında yazdık. Khrysippos'un yasakladığı şeyi, yani ruhun taze şişkinliklerine ilaç uygulamayı biz yaptık; tabiatı zorladık ki acının büyüklüğü ilacın büyüklüğüne boyun eğsin.
itaque non sine causa, cum Orestem fabulam doceret Euripides, primos tris versus revocasse dicitur Socrates: Neque tám terribilis úlla fando orátio est, Nec fórs nec ira caélitum invectúm malum, Quod nón natura humána patiendo écferat. est autem utilis ad persuadendum ea quae acciderint ferri et posse et oportere enumeratio eorum qui tulerunt. etsi aegritudinis sedatio et hesterna disputatione explicata est et in Consolationis libro, quem in medio—non enim sapientes eramus—maerore et dolore conscripsimus; quodque vetat Chrysippus, ad recentis quasi tumores animi remedium adhibere, id nos fecimus naturaeque vim attulimus, ut magnitudini medicinae doloris magnitudo concederet.
4.64Yeterince tartıştığımız kedere korku komşudur; onun hakkında birkaç şey söylemek gerekir. Keder nasıl mevcut bir kötülükle ilgiliyse, korku da gelecek bir kötülükle ilgilidir. Bu yüzden bazıları korkunun kederin bir kısmı olduğunu söylerdi; bazıları da korkuya "öncü sıkıntı" derdi, çünkü ardından gelecek sıkıntının adeta önderidir. Demek ki gelip çatan şeylere hangi gerekçelerle katlanılıyorsa, ardından gelecek olanlar da aynı gerekçelerle küçümsenir. Çünkü her ikisinde de alçak, boyun eğen, gevşek, kadınsı, kırık ve düşkün bir şey yapmamaya dikkat etmeliyiz. Korkunun kendisinin istikrarsızlığından, zaafından, hafifliğinden söz etmek gerekse de, korkulan şeylerin kendilerini küçümsemek çok faydalıdır. Bu yüzden, tesadüfen mi oldu yoksa bilerek mi, en çok korkulan şeyler hakkında, ölüm ve acı hakkında ilk iki gün tartışmış olmamız pek yerinde oldu. Söylediklerimiz kabul edildiyse korkudan büyük ölçüde kurtulmuşuz demektir.
Kötülük kanaati hakkında bu kadarı yeter;
Sed aegritudini, de qua satis est disputatum, finitimus est metus, de quo pauca dicenda sunt. est enim metus, ut aegritudo praesentis, sic ille futuri mali. itaque non nulli aegritudinis partem quandam metum esse dicebant, alii autem metum praemolestiam appellabant, quod esset quasi dux consequentis molestiae. quibus igitur rationibus instantia feruntur, eisdem contemnuntur sequentia. nam videndum est in utrisque, ne quid humile summissum molle ecfeminatum fractum abiectumque faciamus. sed quamquam de ipsius metus inconstantia inbecillitate levitate dicendum est, tamen multum prodest ea, quae metuuntur, ipsa contemnere. itaque sive casu accidit sive consilio, percommode factum est, quod eis de rebus quae maxime metuuntur, de morte et de dolore, primo et proxumo die disputatum est. quae si probata sunt, metu magna ex parte liberati sumus. Ac de malorum opinione hactenus;
4.65 şimdi iyilik kanaatine, yani sevince ve arzuya bakalım. Bana kalırsa ruhun hâlleriyle ilgili bütün meselede işin özünü tek bir şey içeriyor: Hepsinin elimizde olduğu, hepsinin yargıyla benimsendiği, hepsinin isteğe bağlı olduğu. O hâlde bu yanılgı söküp atılmalı, bu kanaat kaldırılmalıdır. Kötü sanılan şeylerde katlanılabilir olanı nasıl gösteriyorsak, iyi sanılanlarda da büyük ve sevindirici sayılan şeyleri daha sakin karşılanır kılmalıyız. Kötü ve iyi şeyler için ortak olan şudur: Ruhu sarsan şeylerin hiçbirinin iyi ya da kötü sayılmaması gerektiğine ikna etmek zor olsa bile, her harekete başka bir tedavi uygulanmalı; kötü niyetli başka, âşık başka, endişeli başka, ürkek başka bir yolla düzeltilmelidir.
videamus nunc de bonorum, id est de laetitia et de cupiditate. mihi quidem in tota ratione ea, quae pertinet ad animi perturbationem, una res videtur causam continere, omnis eas esse in nostra potestate, omnis iudicio susceptas, omnis voluntarias. hic igitur error est eripiendus, haec detrahenda opinio atque ut in malis opinatis tolerabilia, sic in bonis sedatiora sunt efficienda ea quae magna et laetabilia ducuntur. atque hoc quidem commune malorum et bonorum, ut, si iam difficile sit persuadere nihil earum rerum, quae perturbent animum, aut in bonis aut in malis esse habendum, tamen alia ad alium motum curatio sit adhibenda aliaque ratione malevolus, alia amator, alia rursus anxius, alia timidus corrigendus.
4.66İyi ve kötü hakkında en çok onaylanan görüşü izleyerek, akılsızın hiçbir zaman sevince kapılamayacağını, çünkü hiçbir zaman iyi bir şeye sahip olmadığını söylemek kolaydı; ama şimdi herkesin konuştuğu gibi konuşuyoruz. İyi sayılan şeyler, yani makamlar, zenginlik, hazlar ve ötekiler, diyelim ki gerçekten iyi olsun; yine de bunları elde ederken sıçrayıp coşan sevinç çirkindir; tıpkı gülmek serbest olsa bile kahkahanın kınanması gibi. Çünkü ruhun sevinçte taşması, acıda daralmasıyla aynı kusurdur; istemedeki arzu da yararlanmadaki sevinçle aynı hafifliktedir. Sıkıntıyla fazla ezilenler nasıl haklı olarak hafif sayılıyorsa, sevinçle fazla kabaranlar da öyle sayılır. Haset etmek kedere, başkasının kötülüğünden haz duymak da sevince ait olduğuna göre, ikisi de genellikle bir canavarlık ve vahşet örneği gösterilerek kınanır. Sakınmak yakışır, korkmak yakışmaz; neşelenmek yakışır, sevinmek yakışmaz; çünkü öğretmek için sevinci neşeden ayırıyoruz.
atque erat facile sequentem eam rationem, quae maxume probatur de bonis et malis, negare umquam laetitia adfici posse insipientem, quod nihil umquam haberet boni; sed loquimur nunc more communi. sint sane ista bona, quae putantur, honores divitiae voluptates cetera, tamen in eis ipsis potiundis exultans gestiensque laetitia turpis est, ut, si ridere concessum sit, vituperetur tamen cachinnatio. eodem enim vitio est ecfusio animi in laetitia quo in dolore contractio, eademque levitate cupiditas est in appetendo qua laetitia in fruendo, et ut nimis adflicti molestia, sic nimis elati laetitia iure iudicantur leves; et, cum invidere aegritudinis sit, malis autem alienis voluptatem capere laetitiae, utrumque immanitate et feritate quadam proponenda castigari solet; atque ut cavere decet, timere non decet, sic gaudere decet, laetari non decet, quoniam docendi causa a gaudio laetitiam distinguimus;
4.67Ruhun daralmasının hiçbir zaman doğru olamayacağını, kabarmasının ise olabileceğini yukarıda söylemiştik. Naevius'un Hektor'u başka türlü neşelenir:
Mutluyum, babacığım, övgüye değer bir adamdan, senden övgü almaktan.
Trabea'daki o adam ise başka türlü:
Gümüşle yumuşatılmış kadın tellal başımın işaretini gözleyecek, ne istediğimi, neye heves ettiğimi. Gelir gelmez parmağımla kapıyı iteceğim, kapı açılacak. Khrysis beni ansızın görünce sevinç içinde koşup karşılayacak, kucaklamamı arzulayarak, kendini bana verecek.
Bunları ne kadar güzel bulduğunu da kendisi söylüyor:
Talihimle talihin kendisini geçeceğim.
4.67illud iam supra diximus, contractionem animi recte fieri numquam posse, elationem posse. aliter enim Naevianus ille gaudet Hector: Laétus sum laudári me abs te, páter, a laudató viro, aliter ille apud Trabeam: Léna deleníta argento nútum observabít meum, Quíd velim, quid stúdeam. adveniens dígito impellam iánuam, Fóres patebunt. de ínproviso Chrýsis ubi me aspéxerit, Álacris ob viám mihi veniet cómplexum exoptáns meum, Míhi se dedet. quam haec pulchra putet, ipse iam dicet: Fórtunam ipsam anteíbo fortunís meis.
4.68Bu sevincin ne kadar çirkin olduğunu dikkatle bakan herkes derinden görebilir.
Aşk hazlarının tadını çıkarırken sevinçle kendinden geçenler nasıl çirkinse, bu hazları tutuşmuş bir ruhla arzulayanlar da rezildir. Halk arasında aşk denen şeyin bütünü ise —vallahi ona başka hangi adın verilebileceğini bulamıyorum— öyle bir hafifliktir ki onunla karşılaştırılabilecek hiçbir şey göremiyorum. Caecilius, aşkı tanrıların en yücesi saymayanı ya akılsız ya da dünyadan habersiz sayar:
Onun elindedir kimi deli kılmak istediği, kimi akıllı, kimi iyileştirmek, kimi hastalığa atmak, kimin karşılık görüp sevileceği, arzulanacağı, çağrılacağı.
4.68Haec laetitia quam turpis sit, satis est diligenter attendentem penitus videre. Et ut turpes sunt, qui ecferunt se laetitia tum cum fruuntur Veneriis voluptatibus, sic flagitiosi, qui eas inflammato animo concupiscunt. totus vero iste, qui volgo appellatur amor—nec hercule invenio, quo nomine alio possit appellari—, tantae levitatis est, ut nihil videam quod putem conferendum. quem Caecilius deum qui non summum putet, aut stultum aut rerum esse imperitum existumat, Cui ín manu sit, quem ésse dementém velit, Quem sápere, quem sanári, quem in morbum ínici, Quem cóntra amari, quem éxpeti, quem arcéssier.
4.69Ey hayatın şanlı ıslahçısı şiir! Rezilliğin ve hafifliğin kaynağı olan aşkı tanrıların meclisine oturtmak gerektiğini düşünüyor! Komedyadan söz ediyorum; bu rezillikleri onaylamasaydık komedya hiç var olmazdı. Peki tragedyada Argonautların o önderi ne diyor?
Sen beni şerefim için değil, aşkın uğruna kurtardın.
Ne olmuş yani? Medeia'nın bu aşkı ne büyük sefalet yangınları tutuşturdu! Yine de Medeia başka bir şairde babasına, babasından daha güçlü ve daha üstün olan Aşk'ın verdiği adamı koca olarak aldığını söylemeye cüret eder.
O praeclaram emendatricem vitae poëticam, quae amorem flagitii et levitatis auctorem in concilio deorum conlocandum putet! de comoedia loquor, quae, si haec flagitia non probaremus, nulla esset omnino; quid ait ex tragoedia princeps ille Argonautarum? Tú me amoris mágis quam honoris sérvavisti grátia. quid ergo? hic amor Medeae quanta miseriarum excitavit incendia! atque ea tamen apud alium poëtam patri dicere audet se coniugem habuisse illum, Amor quem dederat, qui plus pollet potiorque est patre.
4.70Ama şairleri oyunlarıyla baş başa bırakalım; onların masallarında Iuppiter'in kendisini bile bu rezillikle uğraşırken görüyoruz. Faziletin öğretmenleri olan filozoflara gelelim. Onlar aşkın yasak bir şehvet ilişkisi olmadığını söyler ve bu konuda, bana kalırsa pek de yalan söylemeyen Epikuros'la çekişirler. Çünkü bu dostluk aşkı da neyin nesi? Neden kimse çirkin bir delikanlıyı ya da güzel bir yaşlıyı sevmez? Bana bu âdet Yunanların jimnazyumlarında doğmuş gibi geliyor; oralarda bu aşklar serbest ve izinlidir. Ennius ne güzel söylemiş:
Rezilliğin başlangıcı vatandaşlar arasında bedenleri çıplak göstermektir.
Bu aşklar, mümkün olduğunu gördüğüm gibi, iffetli olsalar bile yine de kaygılı ve endişelidir; hatta âşıklar kendilerini tutup dizginledikleri için daha da çok.
Sed poëtas ludere sinamus, quorum fabulis in hoc flagitio versari ipsum videmus Iovem: ad magistros virtutis philosophos veniamus, qui amorem negant stupri esse et in eo litigant cum Epicuro non multum, ut opinio mea fert, mentiente. quis est enim iste amor amicitiae? cur neque deformem adulescentem quisquam amat neque formosum senem? mihi quidem haec in Graecorum gymnasiis nata consuetudo videtur, in quibus isti liberi et concessi sunt amores. bene ergo Ennius: Flágiti princípium est nudare ínter civis córpora. qui ut sint, quod fieri posse video, pudici, solliciti tamen et anxii sunt, eoque magis, quod se ipsi continent et coërcent.
4.71Tabiatın daha fazla serbestlik tanıdığı kadın aşklarını bir yana bırakalım: Ganymedes'in kaçırılmasıyla şairlerin ne demek istediğinden kim şüphe eder, ya da Euripides'te Laios'un ne söylediğini ve neyi arzuladığını kim anlamaz? En bilgili insanlar ve en büyük şairler kendileri hakkında şiirlerinde ve şarkılarında neler yayımlamıyorlar? Kendi devletinde cesur bir adam olarak tanınan Alkaios delikanlılara duyulan aşk hakkında neler yazıyor! Anakreon'un şiiri ise baştan sona aşk şiiridir. Hepsinden çok Rhegionlu İbykos'un aşkla yanıp tutuştuğu yazdıklarından anlaşılıyor. Bütün bunların aşklarının şehvetten ibaret olduğunu görüyoruz. Ardından aşka itibar kazandırmak için biz filozoflar çıktık, hem de önderimiz Platon'un öncülüğüyle; Dikaiarkhos onu haksız yere suçlamıyor.
atque, ut muliebris amores omittam, quibus maiorem licentiam natura concessit, quis aut de Ganymedi raptu dubitat, quid poëtae velint, aut non intellegit, quid apud Euripidem et loquatur et cupiat Laius? quid denique homines doctissimi et summi poëtae de se ipsis et carminibus edunt et cantibus? fortis vir in sua re p. cognitus quae de iuvenum amore scribit Alcaeus! nam Anacreontis quidem tota poësis est amatoria. maxume vero omnium flagrasse amore Reginum Ibycum apparet ex scriptis. Atque horum omnium lubidinosos esse amores videmus: philosophi sumus exorti, et auctore quidem nostro Platone, quem non iniuria Dicaearchus accusat, qui amori auctoritatem tribueremus.
4.72Stoacılar ise bilgenin de seveceğini söyler ve aşkı, güzelliğin görüntüsünden doğan bir dostluk kurma çabası olarak tarif ederler. Evrende kaygısız, özlemsiz, tasasız, iç çekmesiz böyle bir aşk varsa, olsun; çünkü bütün şehvetten uzaktır, bizim sözümüz ise şehvet hakkındadır. Ama deliliğe hiç ya da pek uzak olmayan bir aşk da varsa, ki elbette vardır, Leukadia'daki gibi:
Eğer benimle ilgilenen bir tanrı varsa...
4.72Stoici vero et sapientem amaturum esse dicunt et amorem ipsum conatum amicitiae faciendae ex pulchritudinis specie definiunt. qui si quis est in rerum natura sine sollicitudine, sine desiderio, sine cura, sine suspirio, sit sane; vacat enim omni libidine; haec autem de libidine oratio est. sin autem est aliquis amor, ut est certe, qui nihil absit aut non multum ab insania, qualis in Leucadia est: si quidem sit quisquam deus, cui ego sim curae—
4.73 Bütün tanrıların ilgilenmesi gereken şey de bu adamın aşk hazzının tadını nasıl çıkaracağıymış!
Vah zavallı ben!
Bundan doğru söz olamaz. Öteki de yerinde söylüyor:
Aklın başında mı ki boş yere sızlanıyorsun?
Böylece kendi yakınlarına bile deli görünüyor. Ama ne tragedyalar koparıyor!
Seni, kutsal Apollon, yardıma çağırıyorum, seni de, her şeye gücü yeten Neptunus, sizi de, ey Rüzgârlar!
Bütün evrenin kendi aşkına yardım etmek için seferber olacağını sanıyor; yalnız Venüs'ü haksız diye dışarıda bırakıyor:
Seni neden çağırayım ki, Venüs?
Venüs'ün kendi şehveti yüzünden hiçbir şeyi umursamadığını söylüyor; sanki kendisi şehvet yüzünden bu kadar rezil şeyi yapıp söylemiyormuş gibi.
at id erat deis omnibus curandum, quem ad modum hic frueretur voluptate amatoria! heu me infelicem!—nihil verius. probe et ille: sanusne es, qui temere lamentare? sic insanus videtur etiam suis. at quas tragoedias efficit! Te, Apóllo sancte, fér opem, teque, amnípotens Neptune, ínvoco, Vosque ádeo, Venti! mundum totum se ad amorem suum sublevandum conversurum putat, Venerem unam excludit ut iniquam: nam quid ego te appellem, Venus? eam prae lubidine negat curare quicquam: quasi vero ipse non propter lubidinem tanta flagitia et faciat et dicat.
4.74Böyle bir durumda olana şu tedavi uygulanmalıdır: Arzuladığı şeyin ne kadar hafif, ne kadar küçümsenecek, ne kadar değersiz olduğu, ne kadar kolay başka yerden ya da başka yolla elde edilebileceği, ya da hiç umursanmayabileceği gösterilmelidir. Bazen de onu başka uğraşlara, kaygılara, tasalara, işlere yöneltmek gerekir. Nihayet iyileşmeyen hastalar gibi çoğu zaman yer değiştirerek tedavi edilmelidir.
—sic igitur adfecto haec adhibenda curatio est, ut et illud quod cupiat ostendatur quam leve, quam contemnendum, quam nihili sit omnino, quam facile vel aliunde vel alio modo perfici vel omnino neglegi possit; abducendus etiam est non numquam ad alia studia sollicitudines curas negotia, loci denique mutatione tamquam aegroti non convalescentes saepe curandus est;
4.75Bazıları da eski aşkın, çivi çiviyi söker gibi, yeni bir aşkla çıkarılması gerektiğini düşünür. Ama her şeyden çok, aşkın çılgınlığının ne kadar büyük olduğu ona hatırlatılmalıdır. Çünkü ruhun bütün hâlleri içinde ondan daha şiddetlisi elbette yoktur. Ondan doğan şeyleri, yani ırza geçmeyi, baştan çıkarmayı, zinayı, nihayet ensesti, ki hepsinin çirkinliği suçlanmaya değer, suçlamak istemesen bile, bunları bir yana bıraksan bile, aşktaki zihin hâli kendi başına iğrençtir.
etiam novo quidam amore veterem amorem tamquam clavo clavum eiciendum putant; maxume autem admonendus est, quantus sit furor amoris. omnibus enim ex animi perturbationibus est profecto nulla vehementior, ut, si iam ipsa illa accusare nolis, stupra dico et corruptelas et adulteria, incesta denique, quorum omnium accusabilis est turpitudo,—sed ut haec omittas, perturbatio ipsa mentis in amore foeda per se est.
4.76Çünkü çılgınlığa ait şeyleri geçsem bile, orta karar görünen şu şeylerin kendileri ne hafiflik taşır:
Haksızlıklar, şüpheler, düşmanlıklar, ateşkesler, savaş, sonra yine barış! Bu belirsiz şeyleri kesin bir hesapla kesinleştirmek istersen, hiçbir şey kazanmazsın; akılla delirmeye çalışmaktan farkı olmaz.
Zihnin bu kararsızlığı ve değişkenliği, çarpıklığıyla kimi caydırmaz ki? Her hâl için söylenen şu da gösterilmelidir: Aşk da ancak kanaate dayanır, ancak yargıyla benimsenir, ancak isteğe bağlıdır. Çünkü aşk tabiî olsaydı herkes severdi, hep severdi, aynı şeyi severdi; birini utanç, birini düşünce, birini de doygunluk caydırmazdı.
Öfke ise, ruhu sarstığı sürece delilik olduğundan hiç şüphe bırakmaz; onun itkisiyle kardeşler arasında bile şöyle bir kavga çıkar:
nam ut illa praeteream, quae sunt furoris, haec ipsa per sese quam habent levitatem, quae videntur esse mediocria, Iniúriae Suspíciones ínimicitiae indútiae Bellúm pax rursum! incérta haec si tu póstules Ratióne certa fácere, nihilo plús agas, Quam sí des operam, ut cúm ratione insánias. haec inconstantia mutabilitasque mentis quem non ipsa pravitate deterreat? est etiam illud, quod in omni perturbatione dicitur, demonstrandum, nullam esse nisi opinabilem, nisi iudicio susceptam, nisi voluntariam. etenim si naturalis amor esset, et amarent omnes et semper amarent et idem amarent, neque alium pudor, alium cogitatio, alium satietas deterreret. Ira vero, quae quam diu perturbat animum, dubitationem insaniae non habet, cuius inpulsu existit etiam inter fratres tale iurgium:
4.77Dünyanın hiçbir yerinde arsızlıkta seni geçen kim oldu? Ya kötülükte seni kim geçti?
Arkasından geleni biliyorsun: Kardeşler sırayla, dize dize birbirlerine en ağır hakaretleri fırlatırlar; öyle ki kardeşi için yeni bir ceza tasarlayan Atreus'un oğulları oldukları kolayca anlaşılır:
Daha büyük bir yük, daha büyük bir kötülük karıştırmalıyım ki onun acı yüreğini ezip sıkayım.
Bu yük nereye patlıyor? Thyestes'i dinle:
Kardeşimin kendisi beni kışkırtıyor ki zavallı ben kendi çocuklarımı çenelerimle çiğneyeyim...
Onların iç organlarını önüne koyuyor. Öfkenin, deliliğin varabileceği yere varamayacağı bir nokta var mı? Bu yüzden öfkelilere tam yerinde olarak "kendi üzerindeki hâkimiyetini yitirmiş" deriz; yani düşünceye, akla, zihne hâkimiyetini. Çünkü bütün ruh üzerinde bunların hâkimiyeti olmalıdır.
Quís homo te exsuperávit usquam géntium impúdentia? Quis aútem malitiá te?— nosti, quae secuntur; alternis enim versibus intorquentur inter fratres gravissimae contumeliae, ut facile appareat Atrei filios esse, eius qui meditatur poenam in fratrem novam: Maiór mihi moles, máius miscendúmst malum, Qui illíus acerbum cór contundam et cómprimam. quo igitur haec erumpit moles? audi Thyestem: Ipsus hortatúr me frater, út meos malís miser Mánderem natós— eorum viscera apponit. quid est enim quo non progrediatur eodem ira, quo furor? itaque iratos proprie dicimus exisse de potestate, id est de consilio, de ratione, de mente; horum enim potestas in totum animum esse debet.
4.78Öfkelilerin saldırmaya yeltendikleri kişiler, onlar kendilerini toparlayıncaya kadar ellerinden alınmalıdır —kendini toparlamak, ruhun dağılmış kısımlarını yeniden yerlerine toplamaktan başka nedir ki?—; ya da onlara rica edilip yalvarılmalıdır ki öç almaya güçleri varsa bunu öfkeleri soğuyuncaya kadar başka bir zamana ertelesinler. "Soğumak" sözü de elbette aklın isteği dışında kızışmış bir ruh ateşini gösterir. Arkhytas'ın şu sözü bu yüzden övülür: Kâhyasına iyice öfkelenince "Öfkeli olmasaydım sana gününü gösterirdim!" demiş.
His aut subtrahendi sunt ei, in quos impetum conantur facere, dum se ipsi conligant, —quid est autem se ipsum colligere nisi dissupatas animi partis rursum in suum locum cogere?—aut rogandi orandique sunt, ut, si quam habent ulciscendi vim, differant in tempus aliud, dum defervescat ira. defervescere autem certe significat ardorem animi invita ratione excitatum. ex quo illud laudatur Archytae, qui cum vilico factus esset iratior, quo te modo inquit accepissem, nisi iratus essem!
4.79Öyleyse öfkeliliğin faydalı —delilik faydalı olabilir mi?— ya da tabiî olduğunu söyleyenler nerede? Akla aykırı olarak olan bir şey tabiata uygun olabilir mi? Öfke tabiî olsaydı, nasıl biri ötekinden daha öfkeli yaradılışlı olurdu, öç alma şehveti öç almadan nasıl son bulurdu, ya da biri öfkeyle yaptığı şeye nasıl pişman olurdu? Nitekim kral İskender'in, yakın dostu Kleitos'u öldürdükten sonra pişmanlığın şiddetinden kendine el kaldırmaktan zor alıkonduğunu görüyoruz. Bunları bilen kim, ruhun bu hareketinin de bütünüyle kanaate dayandığından ve isteğe bağlı olduğundan şüphe eder? Açgözlülük, şöhret düşkünlüğü gibi ruh illetlerinin, ruhu hasta eden şeye büyük değer biçilmesinden doğduğundan kim şüphe edebilir? Buradan, her hâlin de kanaatte bulunduğu anlaşılmalıdır.
Ubi sunt ergo isti, qui iracundiam utilem dicunt —potest utilis esse insania?—aut naturalem? an quicquam est secundum naturam, quod fit repugnante ratione? quo modo autem, si naturalis esset ira, aut alius alio magis iracundus esset, aut finem haberet prius quam esset ulta, ulciscendi lubido, aut quemquam paeniteret, quod fecisset per iram? ut Alexandrum regem videmus, qui cum interemisset Clitum familiarem suum, vix a se manus abstinuit; tanta vis fuit paenitendi. quibus cognitis quis est qui dubitet quin hic quoque motus animi sit totus opinabilis ac voluntarius? Quis enim dubitarit quin aegrotationes animi, qualis est avaritia, gloriae cupiditas, ex eo, quod magni aestumetur ea res ex qua animus aegrotat, oriantur? unde intellegi debet perturbationem quoque omnem esse in opinione.
4.80Güven, yani ruhun sağlam bir itimadı, bir tür ilim ve gelişigüzel onay vermeyen birinin ağırbaşlı kanaati ise, korku da beklenen ve tepede duran bir kötülük karşısında güvensizliktir. Umut iyiliğin beklentisiyse, korkunun da kötülüğün beklentisi olması zorunludur. Demek ki korku gibi öteki hâller de kötü bir şeydir. O hâlde istikrar nasıl ilme aitse, hâl de yanılgıya aittir. Tabiatça öfkeli, merhametli, hasetçi ya da benzeri denen kimseler ise adeta ruhça kötü bir sağlık durumuyla yaratılmışlardır, ama iyileştirilebilirler. Sokrates hakkında anlatılan da budur: Herkesin tabiatını dış görünüşünden anladığını iddia eden Zopyros bir toplantıda onda pek çok kusur saymış. Sokrates'te bu kusurları görmeyen öteki kişiler onunla alay etmişler; ama Sokrates'in kendisi ona arka çıkmış: Bu kusurların kendisinde doğuştan bulunduğunu, ama aklıyla onları üzerinden attığını söylemiş.
Et si fidentia, id est firma animi confisio, scientia quaedam est et opinio gravis non temere adsentientis, metus quoque est diffidentia expectati et impendentis mali, et si spes est expectatio boni, mali expectationem esse necesse est metum. ut igitur metus, sic reliquae perturbationes sunt in malo. ergo ut constantia scientiae, sic perturbatio erroris est. Qui autem natura dicuntur iracundi aut misericordes aut invidi aut tale quid, ei sunt constituti quasi mala valetudine animi, sanabiles tamen, ut Socrates dicitur: cum multa in conventu vitia conlegisset in eum Zopyrus, qui se naturam cuiusque ex forma perspicere profitebatur, derisus est a ceteris, qui illa in Socrate vitia non agnoscerent, ab ipso autem Socrate sublevatus, cum illa sibi sic nata, sed ratione a se deiecta diceret.
4.81Öyleyse en iyi sağlığa sahip biri nasıl tabiatça bir hastalığa daha yatkın görünebiliyorsa, ruh da kimi kusurlara daha meyilli olabilir. Tabiatları yüzünden değil de kendi kabahatleri yüzünden kusurlu oldukları söylenenlerin kusurları ise iyi ve kötü şeyler hakkındaki yanlış kanaatlerden oluşur; böylece kimi bir harekete ve hâle, kimi başkasına daha yatkın olur. Eskimiş bir hâl ise, bedenlerde olduğu gibi, geçici bir hâlden daha zor giderilir; gözdeki ani bir şişlik, uzun süren bir göz iltihabından daha çabuk iyileşir.
ergo ut optuma quisque valetudine adfectus potest videri natura ad aliquem morbum proclivior, sic animus alius ad alia vitia propensior. qui autem non natura, sed culpa vitiosi esse dicuntur, eorum vitia constant e falsis opinionibus rerum bonarum et malarum, ut sit alius ad alios motus perturbationesque proclivior. inveteratio autem, ut in corporibus, aegrius depellitur quam perturbatio, citiusque repentinus oculorum tumor sanatur quam diuturna lippitudo depellitur.
4.82Hâllerin sebebi artık bilindiğine göre —hepsi kanaat yargılarından ve iradeden doğar—, bu tartışmaya bir son verelim. Ama şunu bilmeliyiz: İyinin ve kötünün gayeleri, insanın bilebileceği ölçüde bilindikten sonra, felsefeden bu dört günde tartıştığımız şeylerden daha büyük ya da daha faydalı bir şey istenemez. Ölümü küçümsedik, acıyı katlanılabilir kıldık; ardından kederin yatıştırılmasını ekledik ki insan için ondan daha büyük bir kötülük yoktur. Ruhun her hâli ağırdır ve delilikten pek farklı değildir; yine de korku, sevinç ya da arzu gibi bir hâl içinde olanlara genellikle yalnızca sarsılmış ve çalkalanmış deriz; kedere kendini kaptıranlara ise sefil, perişan, dertli, felaketzede deriz.
Sed cognita iam causa perturbationum, quae omnes oriuntur ex iudiciis opinionum et voluntatibus, sit iam huius disputationis modus. scire autem nos oportet cognitis, quoad possunt ab homine cognosci, bonorum et malorum finibus nihil a philosophia posse aut maius aut utilius optari quam haec, quae a nobis hoc quadriduo disputata sunt. morte enim contempta et dolore ad patiendum levato adiunximus sedationem aegritudinis, qua nullum homini malum maius est. etsi enim omnis animi perturbatio gravis est nec multum differt ab amentia, tamen ceteros, cum sunt in aliqua perturbatione aut metus aut laetitiae aut cupiditatis, commotos modo et perturbatos dicere solemus, at eos, qui se aegritudini dediderunt, miseros adflictos aerumnosos calamitosos.
4.83Bu yüzden keder ile öteki hâller hakkında ayrı ayrı tartışmamız tesadüfen olmuş değil, senin tarafından bilerek önerilmiş görünüyor; çünkü sefaletlerin kaynağı ve başı kederdir. Ama hem kederin hem de ruhun öteki hastalıklarının tek bir tedavisi vardır: Hepsinin kanaate dayandığını, isteğe bağlı olduğunu ve öyle olması doğru göründüğü için benimsendiğini göstermek. Felsefe, bütün kötülüklerin kökü olan bu yanılgıyı kökünden sökeceğini vaat ediyor.
itaque non fortuito factum videtur, sed a te ratione propositum, ut separatim de aegritudine et de ceteris perturbationibus disputaremus; in ea est enim fons miseriarum et caput. sed et aegritudinis et reliquorum animi morborum una sanatio est, omnis opinabilis esse et voluntarios ea reque suscipi, quod ita rectum esse videatur. hunc errorem quasi radicem malorum omnium stirpitus philosophia se extracturam pollicetur.
4.84O hâlde kendimizi onun terbiyesine teslim edelim ve iyileştirilmeye razı olalım. Çünkü bu kötülükler içimize yerleşmişken mesut olmak şöyle dursun, sağlıklı bile olamayız. Ya akılla hiçbir şeyin başarılamayacağını söyleyelim —oysa tersine, akıl olmadan hiçbir şey doğru yapılamaz—, ya da felsefe akıl yürütmelerin bir araya getirilmesinden oluştuğuna göre, hem iyi hem mesut olmak istiyorsak iyi ve mesut yaşamanın bütün yardımlarını ve desteklerini ondan isteyelim.
demus igitur nos huic excolendos patiamurque nos sanari. his enim malis insidentibus non modo beati, sed ne sani quidem esse possumus. aut igitur negemus quicquam ratione confici, cum contra nihil sine ratione recte fieri possit, aut, cum philosophia ex rationum conlatione constet, ab ea, si et boni et beati volumus esse, omnia adiumenta et auxilia petamus bene beateque vivendi. ### 5