V. Kitap
5.1Brutus, bu beşinci gün Tusculum sohbetlerine son verecek. O gün, senin her şeyden çok onayladığın konu üzerine tartıştık. Hem bana büyük bir özenle yazdığın kitaptan hem de pek çok konuşmandan anladım ki faziletin mutlu hayat için kendi kendine yettiği görüşünü çok beğeniyorsun. Talihin bu kadar çeşitli ve bu kadar çok işkencesi yüzünden bunu kanıtlamak zor olsa da, daha kolay kanıtlanabilmesi için üzerinde emek verilmeye değer bir görüştür. Çünkü felsefede ele alınan şeylerin hiçbirinde bundan daha ağırbaşlı ve daha görkemli bir söz söylenmez.
Quintus hic dies, Brute, finem faciet Tusculanarum disputationum, quo die est a nobis ea de re, quam tu ex omnibus maxime probas, disputatum. placere enim tibi admodum sensi et ex eo libro, quem ad me accuratissime scripsisti, et ex multis sermonibus tuis virtutem ad beate vivendum se ipsa esse contentam. quod etsi difficile est probatu propter tam varia et tam multa tormenta fortunae, tale tamen est, ut elaborandum sit, quo facilius probetur. nihil est enim omnium quae in philosophia tractantur, quod gravius magnificentiusque dicatur.
5.2Felsefe uğraşına ilk girişenleri her şeyi geride bırakıp bütün varlıklarıyla hayatın en iyi durumunu araştırmaya yönelten sebep buydu; bu uğraşa bu kadar özen ve emek vermeleri elbette mutlu yaşama umuduyla olmuştur. Fazileti onlar bulup kemale erdirdiyse ve mutlu yaşamak için faziletin desteği yeterliyse, felsefe yapma emeğinin onlar tarafından parlak biçimde ortaya konduğunu, bizim tarafımızdan da parlak biçimde üstlenildiğini kim düşünmez? Ama fazilet çeşitli ve belirsiz kazalara tabi, talihin hizmetçisiyse ve kendini koruyacak kadar güçlü değilse, korkarım ki mutlu yaşama umudu için faziletin verdiği güvene dayanmaktan çok dua etmemiz gerekecek.
nam cum ea causa impulerit eos qui primi se ad philosophiae studium contulerunt, ut omnibus rebus posthabitis totos se in optumo vitae statu exquirendo conlocarent, profecto spe beate vivendi tantam in eo studio curam operamque posuerunt. quodsi ab is inventa et perfecta virtus est, et si praesidii ad beate vivendum in virtute satis est, quis est qui non praeclare et ab illis positam et a nobis susceptam operam philosophandi arbitretur? sin autem virtus subiecta sub varios incertosque casus famula fortunae est nec tantarum virium est, ut se ipsa tueatur, vereor ne non tam virtutis fiducia nitendum nobis ad spem beate vivendi quam vota facienda videantur.
5.3Doğrusu talihin beni şiddetle sınadığı kazaları kendi kendime düşündüğümde, bazen bu görüşe güvenim sarsılmaya, insan soyunun zaafından ve kırılganlığından korkmaya başlıyorum. Çünkü korkarım ki tabiat bize zayıf bedenler verip bunlara iyileşmez hastalıklar ve dayanılmaz acılar eklediği gibi, bedenin acılarına ortak olan, ayrıca kendi bunaltılarına ve sıkıntılarına da dolanmış ruhlar vermiştir.
equidem eos casus, in quibus me fortuna vehementer exercuit, mecum ipse considerans huic incipio sententiae diffidere interdum et humani generis imbecillitatem fragilitatemque extimescere. vereor enim ne natura, cum corpora nobis infirma dedisset isque et morbos insanabilis et dolores intolerabilis adiunxisset, animos quoque dederit et corporum doloribus congruentis et separatim suis angoribus et molestiis implicatos.
5.4Ama burada kendimi azarlıyorum: Faziletin gücünü faziletin kendisinden değil, başkalarının ve belki de bizim gevşekliğimizden ölçüyorum. Çünkü fazilet, eğer fazilet diye bir şey varsa —ki dayın, Brutus, bu şüpheyi ortadan kaldırdı—, insanın başına gelebilecek her şeyi ayaklarının altında tutar; onlara tepeden bakarak insanî kazaları küçümser ve her kabahatten uzak olduğundan kendisinden başka hiçbir şeyin kendisini ilgilendirmediğini düşünür. Biz ise bütün sıkıntıları, gelirken korkuyla, gelince de yasla büyütür; kendi yanılgımızı değil, şeylerin tabiatını suçlamayı tercih ederiz.
sed in hoc me ipse castigo, quod ex aliorum et ex nostra fortasse mollitia, non ex ipsa virtute de virtutis robore existumo. illa enim, si modo est ulla virtus, quam dubitationem avunculus tuus, Brute, sustulit, omnia, quae cadere in hominem possunt, subter se habet eaque despiciens casus contemnit humanos culpaque omni carens praeter se ipsam nihil censet ad se pertinere. nos autem omnia adversa cum venientia metu augentes, tum maerore praesentia rerum naturam quam errorem nostrum damnare malumus.
5.5Ama bu kabahatin de öteki kusurlarımızın ve hatalarımızın da bütün düzeltilmesini felsefeden istemeliyiz. Ömrümüzün ilk zamanlarından beri irademiz ve hevesimiz bizi onun kucağına itmişti; şimdi bu çok ağır felaketlerle büyük bir fırtınada savrulduktan sonra çıktığımız limana yeniden sığındık. Ey hayatın rehberi felsefe, ey faziletin izini süren ve kusurları kovan! Sen olmasaydın yalnız biz değil, insanların hayatı da ne olurdu? Şehirleri sen doğurdun; dağınık insanları hayat ortaklığına sen çağırdın; onları önce evlerle, sonra evliliklerle, ardından yazının ve dilin ortaklığıyla birbirine sen bağladın; kanunları sen buldun, ahlâkın ve terbiyenin öğretmeni sen oldun. Sana sığınıyoruz, senden yardım istiyoruz; önceden büyük ölçüde olduğu gibi şimdi de kendimizi tamamen ve bütünüyle sana teslim ediyoruz. Senin buyruklarına göre iyi geçirilmiş tek bir gün, hata içinde geçen bir ölümsüzlükten üstündür.
Sed et huius culpae et ceterorum vitiorum peccatorumque nostrorum omnis a philosophia petenda correctio est. cuius in sinum cum a primis temporibus aetatis nostra voluntas studiumque nos compulisset, his gravissimis casibus in eundem portum, ex quo eramus egressi, magna iactati tempestate confugimus. o vitae philosophia dux, o virtutis indagatrix expultrixque vitiorum! quid non modo nos, sed omnino vita hominum sine te esse potuisset? tu urbis peperisti, tu dissipatos homines in societatem vitae convocasti, tu eos inter se primo domiciliis, deinde coniugiis, tum litterarum et vocum communione iunxisti, tu inventrix legum, tu magistra morum et disciplinae fuisti; ad te confugimus, a te opem petimus, tibi nos, ut antea magna ex parte, sic nunc penitus totosque tradimus. est autem unus dies bene et ex praeceptis tuis actus peccanti inmortalitati anteponendus.
5.6Öyleyse bize hem hayatın sükûnetini bağışlayan hem de ölüm korkusunu kaldıran senin yardımından başka kimin yardımına başvuralım? Ama felsefe, insan hayatına yaptığı iyilik ölçüsünde övülmek şöyle dursun, çoğu kişi tarafından ihmal edilir, pek çok kişi tarafından da yerilir. Hayatın anasını yermeye, bu ana katilliğiyle kendini kirletmeye, onu yeterince kavrayamamış olsa bile saygı duyması gereken bir şeyi suçlayacak kadar dinsizce nankör olmaya kim cüret eder? Ama sanırım bu yanılgı, bilgisizlerin ruhuna çökmüş bu karanlık şuradan gelir: O kadar geriye bakamazlar ve insan hayatını ilk düzenleyenlerin filozof olduğunu düşünmezler.
cuius igitur potius opibus utamur quam tuis, quae et vitae tranquillitatem largita nobis es et terrorem mortis sustulisti? Ac philosophia quidem tantum abest ut proinde ac de hominum est vita merita laudetur, ut a plerisque neglecta a multis etiam vituperetur. vituperare quisquam vitae parentem et hoc parricidio se inquinare audet et tam impie ingratus esse, ut eam accuset, quam vereri deberet, etiamsi minus percipere potuisset? sed, ut opinor, hic error et haec indoctorum animis offusa caligo est, quod tam longe retro respicere non possunt nec eos, a quibus vita hominum instructa primis sit, fuisse philosophos arbitrantur.
5.7Bu şeyin çok eski olduğunu görsek de adının yeni olduğunu kabul ediyoruz. Çünkü bilgeliğin kendisinin yalnız gerçekte değil adıyla da eski olduğunu kim inkâr edebilir? Bilgelik, ilahî ve insanî şeylerin, ayrıca her şeyin başlangıçlarının ve sebeplerinin bilgisi sayesinde eskiler arasında bu çok güzel adı kazanıyordu. Bu yüzden Yunanların sophoi, bizimkilerin bilge diye saydığı ve adlandırdığı o yedi kişinin; onlardan pek çok yüzyıl önce, bu şehrin kuruluşundan önce yaşamış ve zamanında Homeros'un da yaşadığı söylenen Lykurgos'un; daha kahramanlar çağında da Odysseus'la Nestor'un bilge olduklarını ve bilge sayıldıklarını biliyoruz.
Quam rem antiquissimam cum videamus, nomen tamen esse confitemur recens. nam sapientiam quidem ipsam quis negare potest non modo re esse antiquam, verum etiam nomine? quae divinarum humanarumque rerum, tum initiorum causarumque cuiusque rei cognitione hoc pulcherrimum nomen apud antiquos adsequebatur. itaque et illos septem, qui a Graecis σοφοί, sapientes a nostris et habebantur et nominabantur, et multis ante saeculis Lycurgum, cuius temporibus Homerus etiam fuisse ante hanc urbem conditam traditur, et iam heroicis aetatibus Ulixem et Nestorem accepimus et fuisse et habitos esse sapientis.
5.8Göksel şeylerin ilahî bilgisi onların adını masalın yanılgısına taşımamış olsaydı, Atlas'ın göğü taşıdığı, Prometheus'un Kafkas dağına çakıldığı, yıldızlarla donanmış Kepheus'un karısı, damadı ve kızıyla birlikte göğe konduğu anlatılmazdı. Onlardan sonra şeyleri seyre dalmaya kendini adayan herkes bilge sayıldı ve bilge diye anıldı; bu ad Pythagoras'ın çağına kadar sürdü. Platon'un öğrencisi, son derece bilgili bir adam olan Pontoslu Herakleides'in yazdığına göre, Pythagoras'ın Phleius'a gittiği ve Phleiusluların önde geleni Leon'la bazı konuları bilgece ve uzun uzun tartıştığı anlatılır. Leon onun zekâsına ve belagatına hayran kalıp en çok hangi sanata güvendiğini sormuş; o da hiçbir sanat bilmediğini, ama filozof olduğunu söylemiş. Leon bu adın yeniliğine şaşırıp filozofların kim olduğunu, onlarla ötekiler arasında ne fark bulunduğunu sormuş;
nec vero Atlans sustinere caelum nec Prometheus adfixus Caucaso nec stellatus Cepheus cum uxore genero filia traderetur, nisi caelestium divina cognitio nomen eorum ad errorem fabulae traduxisset. a quibus ducti deinceps omnes, qui in rerum contemplatione studia ponebant, sapientes et habebantur et nominabantur, idque eorum nomen usque ad Pythagorae manavit aetatem. quem, ut scribit auditor Platonis Ponticus Heraclides, vir doctus in primis, Phliuntem ferunt venisse, eumque cum Leonte, principe Phliasiorum, docte et copiose disseruisse quaedam. cuius ingenium et eloquentiam cum admiratus esset Leon, quaesivisse ex eo, qua maxime arte confideret; at illum: artem quidem se scire nullam, sed esse philosophum. admiratum Leontem novitatem nominis quaesivisse, quinam essent philosophi, et quid inter eos et reliquos interesset;
5.9 Pythagoras da ona, insanların hayatının, bütün Yunanistan'ın katıldığı en görkemli oyunlarla kurulan o büyük panayıra benzediğini söylemiş. Orada kimileri bedenlerini çalıştırıp çelengin şanını ve şöhretini arar, kimileri alıp satmanın kazancına ve kârına kapılır; ama bir sınıf daha vardır, hem de en asili: Bunlar ne alkış ne kazanç arar; görmek için gelir ve neyin, nasıl yapıldığını dikkatle seyrederler. Aynı şekilde biz de bir şehirden kalabalık bir panayıra gider gibi başka bir hayattan ve tabiattan bu hayata gelmişizdir; kimimiz şöhretin, kimimiz paranın kölesidir; ama öteki her şeyi hiçe sayıp şeylerin tabiatını dikkatle seyreden bazı nadir kişiler de vardır. Pythagoras bunlara bilgelik meraklıları, yani filozoflar dediğini söylemiş. Orada kendine hiçbir şey kazandırmadan seyretmek nasıl en hür insana yakışan şeyse, hayatta da şeyleri seyretmek ve bilmek bütün uğraşlardan çok üstündür.
Pythagoram autem respondisse similem sibi videri vitam hominum et mercatum eum, qui haberetur maxumo ludorum apparatu totius Graeciae celebritate; nam ut illic alii corporibus exercitatis gloriam et nobilitatem coronae peterent, alii emendi aut vendendi quaestu et lucro ducerentur, esset autem quoddam genus eorum, idque vel maxime ingenuum, qui nec plausum nec lucrum quaererent, sed visendi causa venirent studioseque perspicerent, quid ageretur et quo modo, item nos quasi in mercatus quandam celebritatem ex urbe aliqua sic in hanc vitam ex alia vita et natura profectos alios gloriae servire, alios pecuniae, raros esse quosdam, qui ceteris omnibus pro nihilo habitis rerum naturam studiose intuerentur; hos se appellare sapientiae studiosos—id est enim philosophos—; et ut illic liberalissimum esset spectare nihil sibi adquirentem, sic in vita longe omnibus studiis contemplationem rerum cognitionemque praestare.
5.10Pythagoras yalnız adı bulan değil, işin kendisini de büyüten kişiydi. Phleius'taki bu konuşmadan sonra İtalya'ya gelince, Büyük Yunanistan denen bölgeyi hem özel hem kamusal hayatta en seçkin kurumlarla ve sanatlarla süsledi. Onun öğretisi hakkında konuşmanın belki başka bir zamanı gelir. Eski felsefeden, Anaksagoras'ın öğrencisi Arkhelaos'u dinlemiş olan Sokrates'e kadar sayılar ve hareketler ele alınıyor, her şeyin nereden doğduğu ve nereye döndüğü soruluyor, yıldızların büyüklükleri, aralarındaki uzaklıklar, yörüngeleri ve bütün göksel şeyler dikkatle araştırılıyordu. Sokrates ise felsefeyi gökten ilk indiren, şehirlere yerleştiren, hatta evlere sokan ve onu hayat, ahlâk, iyi ve kötü şeyler hakkında soru sormaya zorlayan kişi oldu.
Nec vero Pythagoras nominis solum inventor, sed rerum etiam ipsarum amplificator fuit. qui cum post hunc Phliasium sermonem in Italiam venisset, exornavit eam Graeciam, quae magna dicta est, et privatim et publice praestantissumis et institutis et artibus. cuius de disciplina aliud tempus fuerit fortasse dicendi. sed ab antiqua philosophia usque ad Socratem, qui Archelaum, Anaxagorae discipulum, audierat, numeri motusque tractabantur, et unde omnia orerentur quove reciderent, studioseque ab is siderum magnitudines intervalla cursus anquirebantur et cuncta caelestia. Socrates autem primus philosophiam devocavit e caelo et in urbibus conlocavit et in domus etiam introduxit et coëgit de vita et moribus rebusque bonis et malis quaerere.
5.11Onun çok yönlü tartışma yöntemi, konularının çeşitliliği ve zekâsının büyüklüğü, Platon'un hatırası ve yazılarıyla ölümsüzleşerek birbirinden ayrılan filozofların pek çok okulunu doğurdu. Bunlardan biz en çok, Sokrates'in izlediğini düşündüğümüz yolu izledik: Kendi görüşümüzü gizlemek, başkalarını yanılgıdan kurtarmak ve her tartışmada hakikate en çok benzeyenin ne olduğunu aramak. Karneades bu yolu en keskin ve en zengin biçimde izlemişti; biz de başka zamanlarda sık sık, yakınlarda da Tusculum'daki evimde bu alışkanlığa uygun tartıştık. Dört günün konuşmasını önceki kitaplarda yazıya geçirip sana gönderdik; beşinci gün aynı yerde oturduğumuzda tartışma konusu şöyle ortaya kondu:
cuius multiplex ratio disputandi rerumque varietas et ingenii magnitudo Platonis memoria et litteris consecrata plura genera effecit dissentientium philosophorum, e quibus nos id potissimum consecuti sumus, quo Socratem usum arbitrabamur, ut nostram ipsi sententiam tegeremus, errore alios levaremus et in omni disputatione, quid esset simillimum veri, quaereremus. quem morem cum Carneades acutissime copiosissimeque tenuisset, fecimus et alias saepe et nuper in Tusculano, ut ad eam consuetudinem disputaremus. et quadridui quidem sermonem superioribus ad te perscriptum libris misimus, quinto autem die cum eodem in loco consedissemus, sic est propositum, de quo disputaremus:
5.12Dinleyici: Bana kalırsa fazilet mutlu yaşamaya yetemez.
Cicero: Ama vallahi benim Brutus'uma yetebilir gibi geliyor; hoş gör de söyleyeyim, onun yargısını seninkinden çok üstün tutarım.
Dinleyici: Şüphem yok; ama şimdi mesele senin onu ne kadar sevdiğin değil, bana öyle geldiğini söylediğim görüşün ne olduğu; bunun tartışılmasını istiyorum.
Cicero: Demek faziletin mutlu yaşamaya yetemeyeceğini söylüyorsun?
Dinleyici: Kesinlikle.
Cicero: Peki doğru, ahlâken güzel, övgüye değer biçimde, kısacası iyi yaşamak için faziletin desteği yeterli mi?
Dinleyici: Elbette yeterli.
Cicero: O hâlde kötü yaşayana sefil değil diyebilir misin, ya da iyi yaşadığını kabul ettiğin birinin mutlu yaşamadığını söyleyebilir misin?
Dinleyici: Neden söyleyemeyeyim? İşkence altında bile doğru, ahlâken güzel, övgüye değer biçimde, bu yüzden de iyi yaşanabilir; yeter ki şimdi "iyi" ile ne kastettiğimi anla: İstikrarla, ağırbaşlılıkla, bilgece ve cesurca demek istiyorum.
Non mihi videtur ad beate vivendum satis posse virtutem. At hercule Bruto meo videtur, cuius ego iudicium, pace tua dixerim, longe antepono tuo. Non dubito, nec id nunc agitur, tu illum quantum ames, sed hoc, quod mihi dixi videri, quale sit, de quo a te disputari volo. Nempe negas ad beate vivendum satis posse virtutem? Prorsus nego. Quid? ad recte honeste laudabiliter, postremo ad bene vivendum satisne est praesidi in virtute? Certe satis. Potes igitur aut, qui male vivat, non eum miserum dicere aut, quem bene fateare, eum negare beate vivere? Quidni possim? nam etiam in tormentis recte honeste laudabiliter et ob eam rem bene vivi potest, dum modo intellegas, quid nunc dicam bene. dico enim constanter graviter sapienter fortiter.
5.13Bunlar işkence sehpasına da atılır, ama mutlu hayat oraya yanaşmaz.
Cicero: Peki ne yani? İstikrar, ağırbaşlılık, cesaret, bilgelik ve öteki faziletler cellada sürüklenip hiçbir cezayı ve acıyı reddetmezken, rica ederim, yalnız mutlu hayat mı zindanın kapısında, eşiğin dışında kalır?
Dinleyici: Bir şey yapacaksan yeni şeyler bulmalısın. Bunlar beni hiç etkilemiyor; yalnız çok bilindikleri için değil, çok daha çok şu yüzden: Hafif şaraplar suya katılınca nasıl hiçbir güçleri kalmazsa, Stoacıların bu sözleri de içilmekten çok tadılınca hoşa gider. Örneğin işkence sehpasına konan bu faziletler korosu gözlerimizin önüne en büyük haysiyetle donanmış tasvirler diker; öyle ki mutlu hayat koşarak onlara gidecek ve onları yalnız bırakmaya razı olmayacakmış gibi görünür.
haec etiam in eculeum coiciuntur, quo vita non adspirat beata. Quid igitur? solane beata vita, quaeso, relinquitur extra ostium limenque carceris, cum constantia gravitas fortitudo sapientia reliquaeque virtutes rapiantur ad tortorem nullumque recusent nec supplicium nec dolorem? Tu, si quid es facturus, nova aliqua conquiras oportet; ista me minime movent, non solum quia pervulgata sunt, sed multo magis, quia, tamquam levia quaedam vina nihil valent in aqua, sic Stoicorum ista magis gustata quam potata delectant. velut iste chorus virtutum in eculeum impositus imagines constituit ante oculos cum amplissima dignitate, ut ad eas cursim perrectura nec eas beata vita a se desertas passura videatur;
5.14 Ama zihnini bu resimden ve faziletlerin tasvirlerinden gerçeğe ve hakikate çevirdiğinde geriye çıplak bir soru kalır: Biri işkence gördüğü sürece mesut olabilir mi? O hâlde şimdi bunu araştıralım; faziletlerin, mutlu hayat tarafından terk edildikleri için sitem edip yakınacaklarından korkma. Çünkü hiçbir fazilet basiretten yoksun değilse, basiretin kendisi şunu görür: Her iyi insan aynı zamanda mesut değildir; Marcus Atilius, Quintus Caepio ve Manius Aquilius hakkında da pek çok şey hatırlar. Gerçeklerin kendisi yerine tasvirleri kullanmak hoşuna gidiyorsa, işkence sehpasına gitmeye çalışan mutlu hayatı basiretin kendisi alıkoyar ve onun acıyla, işkenceyle hiçbir ortak yanı olmadığını söyler.
cum autem animum ab ista pictura imaginibusque virtutum ad rem veritatemque traduxeris, hoc nudum relinquitur, possitne quis beatus esse, quam diu torqueatur. quam ob rem hoc nunc quaeramus; virtutes autem noli vereri ne expostulent et querantur se a beata vita esse relictas. si enim nulla virtus prudentia vacat, prudentia ipsa hoc videt, non omnis bonos esse etiam beatos, multaque de M. Atilio Q. Caepione M’. Aquilio recordatur, beatamque vitam, si imaginibus potius uti quam rebus ipsis placet, conantem ire in eculeum retinet ipsa prudentia negatque ei cum dolore et cruciatu quicquam esse commune.
5.15Cicero: Böyle davranmana kolayca katlanırım; gerçi nasıl tartışmamı istediğini bana buyurman haksızlık. Ama soruyorum: Önceki günlerde bir şey başardığımızı mı düşünelim, yoksa hiçbir şey başarmadığımızı mı?
Dinleyici: Başardık elbette, hem de epey bir şey.
Cicero: Öyleyse bu soru artık neredeyse çözülmüş ve sonuna getirilmiştir.
Dinleyici: Nasıl?
Cicero: Çünkü ruhların bulanık hareketleri ve çalkantıları, kışkırtılıp düşüncesiz bir atılımla kabarınca bütün aklı iterek mutlu hayattan hiçbir pay bırakmazlar. Ölümden ya da acıdan korkan kim sefil olmayabilir? Oysa acı sık sık başımızdadır, ölüm de hep tepemizde durur. Ya aynı kişi, çoğunlukla olduğu gibi, yoksulluktan, rezillikten, kötü şöhretten korkarsa; sakatlıktan, körlükten, nihayet yalnız tek tek insanların değil güçlü halkların da sık sık başına gelen kölelikten korkarsa?
Facile patior te isto modo agere, etsi iniquum est praescribere mihi te, quem ad modum a me disputari velis. sed quaero, utrum aliquid actum superioribus diebus an nihil arbitremur. Actum vero, et aliquantum quidem. Atqui, si ita est, profligata iam haec et paene ad exitum adducta quaestio est. Quo tandem modo? Quia motus turbulenti iactationesque animorum incitatae et impetu inconsiderato elatae rationem omnem repellentes vitae beatae nullam partem relinquunt. quis enim potest mortem aut dolorem metuens, quorum alterum saepe adest, alterum semper impendet, esse non miser? quid, si idem, quod plerumque fit, paupertatem ignominiam infamiam timet, si debilitatem caecitatem, si denique, quod non singulis hominibus, sed potentibus populis saepe contigit, servitutem?
5.16 Bunlardan korkan biri mesut olabilir mi? Ya bunların yalnız gelecekte olmasından korkmakla kalmayıp mevcut olanlarına da katlanan ve dayanan biri? Buna sürgünleri, yasları, çocuklarını yitirmeyi de ekle: Bunlarla kırılıp kederden ezilen kişi en sefil insan olmayabilir mi? Peki ya şehvetlerle tutuşmuş ve kudurmuş gördüğümüz, her şeyi doyumsuz bir arzuyla kuduzca isteyen, hazları her yandan ne kadar bol içerse o kadar ağır ve yakıcı bir susuzluk çeken adam? Ona en sefil insan demek doğru olmaz mı? Ya hafiflikle kabarmış, boş bir sevinçle sıçrayıp ölçüsüzce coşan adam? Kendini ne kadar mesut sanıyorsa o kadar sefil değil midir? Öyleyse bunlar nasıl sefilse, hiçbir korkunun yıldırmadığı, hiçbir kederin kemirmediği, hiçbir şehvetin kışkırtmadığı, hiçbir boş sevincin coşturup gevşek hazlar içinde eritmediği kimseler de tersine mesuttur. Denizin sükûneti nasıl en küçük bir esinti bile dalgaları kıpırdatmadığında anlaşılırsa, ruhun sakin ve yatışmış durumu da onu sarsabilecek hiçbir hâl olmadığında görülür. Talihin gücüne, herkesin başına gelebilecek bütün insanî şeylere katlanılabilir gözüyle bakan, bu yüzden kendisine ne korkunun ne bunaltının dokunduğu, aynı zamanda hiçbir şey arzulamayan, hiçbir boş ruh hazzıyla kendinden geçmeyen biri varsa, onun mesut olmaması için ne sebep var?
potest ea timens esse quisquam beatus? quid, qui non modo ea futura timet, verum etiam fert sustinetque praesentia—adde eodem exilia luctus orbitates: qui rebus his fractus aegritudine eliditur, potest tandem esse non miserrimus? quid vero? illum, quem libidinibus inflammatum et furentem videmus, omnia rabide adpetentem cum inexplebili cupiditate, quoque affluentius voluptates undique hauriat, eo gravius ardentiusque sitientem, nonne recte miserrimum dixeris? quid? elatus ille levitate inanique laetitia exultans et temere gestiens nonne tanto miserior, quanto sibi videtur beatior? ergo ut hi miseri, sic contra illi beati, quos nulli metus terrent, nullae aegritudines exedunt, nullae libidines incitant, nullae futtiles laetitiae exultantes languidis liquefaciunt voluptatibus. ut maris igitur tranquillitas intellegitur nulla ne minima quidem aura fluctus commovente, sic animi quietus et placatus status cernitur, cum perturbatio nulla est, qua moveri queat. quodsi est qui vim fortunae, qui omnia humana, quae cuique accidere possunt, tolerabilia ducat, ex quo nec timor eum nec angor attingat, idemque si nihil concupiscat, nulla ecferatur animi inani voluptate, quid est cur is non beatus sit?
5.17 Bunlar faziletle sağlanıyorsa, faziletin kendisinin kendi başına insanları mesut kılmaması için ne sebep var?
Dinleyici: Bunlardan birine itiraz edilemez: Hiçbir şeyden korkmayan, hiçbir şeyle bunalmayan, hiçbir şey arzulamayan, dizginsiz bir sevinçle kendinden geçmeyen kimseler mesuttur; bunu sana kabul ediyorum. Öteki ise artık tartışmaya açık değil; çünkü önceki tartışmalarda bilgenin ruhun her hâlinden uzak olduğu gösterildi.
Cicero: Öyleyse iş elbette tamamlanmıştır;
et si haec virtute efficiuntur, quid est cur virtus ipsa per se non efficiat beatos? Atqui alterum dici non potest, quin i, qui nihil metuant, nihil angantur, nihil concupiscant, nulla impotenti laetitia ecferantur, beati sint, itaque id tibi concedo; alterum autem iam integrum non est. superioribus enim disputationibus effectum est vacare omni animi perturbatione sapientem. Nimirum igitur confecta res est;
5.18 çünkü soru sonuna varmış görünüyor.
Dinleyici: Hemen hemen öyle.
Cicero: Ama bu matematikçilerin âdetidir, filozofların değil. Geometriciler bir şey öğretmek istediklerinde, daha önce öğrettikleri şeylerden biri o konuya ilişkinse onu kabul edilmiş ve ispatlanmış sayar, yalnız daha önce hakkında hiçbir şey yazılmamış olanı açıklarlar. Filozoflar ise ellerindeki konu her neyse, başka bir yerde tartışılmış olsa bile ona uyan her şeyi oraya yığarlar. Öyle olmasaydı, faziletin mutlu yaşamaya yetip yetmediği sorulduğunda Stoacı neden çok şey söylesin? Daha önce ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin iyi olmadığını öğrettiğini, bu ispatlanınca mutlu hayatın faziletle yetindiği sonucunun çıktığını söylemesi yeterdi. Bu nasıl ondan çıkıyorsa, o da bundan çıkar: Mutlu hayat faziletle yetiniyorsa, ahlâken güzel olandan başka hiçbir şey iyi değildir.
videtur enim ad exitum venisse quaestio. Propemodum id quidem. Verum tamen mathematicorum iste mos est, non est philosophorum. nam geometrae cum aliquid docere volunt, si quid ad eam rem pertinet eorum quae ante docuerunt, id sumunt pro concesso et probato, illud modo explicant, de quo ante nihil scriptum est; philosophi quamcumque rem habent in manibus, in eam quae conveniunt, congerunt omnia, etsi alio loco disputata sunt. quod ni ita esset, cur Stoicus, si esset quaesitum, satisne ad beate vivendum virtus posset, multa diceret? cui satis esset respondere se ante docuisse nihil bonum esse nisi quod honestum esset, hoc probato consequens esse beatam vitam virtute esse contentam, et quo modo hoc sit consequens illi, sic illud huic, ut, si beata vita virtute contenta sit, nisi honestum quod sit, nihil aliud sit bonum.
5.19Ama yine de böyle yapmıyorlar: Ahlâken güzel olan hakkında da en yüce iyilik hakkında da ayrı kitaplar var; bundan faziletin mutlu yaşamak için yeterince büyük bir gücü olduğu sonucu çıktığı hâlde, bunu yine de ayrıca ele alırlar. Çünkü her konu, hele bu kadar büyükse, kendine özgü kanıtlarla ve uyarılarla işlenmelidir. Felsefede bundan daha parlak bir sözün söylendiğini ya da felsefenin bundan daha bereketli ve daha büyük bir vaadi olduğunu sanma. Çünkü ne vaat ediyor? Aman tanrılar! Kanunlarına uyan kişiyi talihe karşı hep silahlı kılacağını, iyi ve mutlu yaşamanın bütün desteklerini onun kendi içine koyacağını, kısacası onu hep mesut edeceğini.
sed tamen non agunt sic; nam et de honesto et de summo bono separatim libri sunt, et cum ex eo efficiatur satis magnam in virtute ad beate vivendum esse vim, nihilo minus hoc agunt separatim. propriis enim et suis argumentis et admonitionibus tractanda quaeque res est, tanta praesertim. cave enim putes ullam in philosophia vocem emissam clariorem ullumve esse philosophiae promissum uberius aut maius. Nam quid profitetur? o dii boni! perfecturam se, qui legibus suis paruisset, ut esset contra fortunam semper armatus, ut omnia praesidia haberet in se bene beateque vivendi, ut esset semper denique beatus.
5.20Bunu gerçekten başarıp başarmadığına sonra bakarım; şimdilik vaat ettiği şeyin kendisine bile büyük değer veriyorum. Kserkses talihin bütün ödülleri ve armağanlarıyla doluyken atlılarıyla, yaya ordularıyla, gemilerinin çokluğuyla, sonsuz altın yüküyle yetinmeyip yeni bir haz bulana ödül vaat etmişti; bulunsa onunla da yetinmeyecekti, çünkü şehvet hiçbir zaman bir son bulmaz. Ben de isterdim ki bu vaade daha sağlam inanmamızı sağlayacak bir şey getireni bir ödülle ortaya çıkarabilelim.
sed videro, quid efficiat; tantisper hoc ipsum magni aestumo, quod pollicetur. nam Xerxes quidem refertus omnibus praemiis donisque fortunae, non equitatu, non pedestribus copiis, non navium multitudine, non infinito pondere auri contentus praemium proposuit, qui invenisset novam voluptatem—qua ipsa non fuit contentus; neque enim umquam finem inveniet libido—, nos vellem praemio elicere possemus, qui nobis aliquid attulisset, quo hoc firmius crederemus.
5.21Dinleyici: Ben de isterdim; ama soracağım küçük bir şey var. Ortaya koyduğun şeylerden birinin ötekinden çıktığını kabul ediyorum: Yalnız ahlâken güzel olan iyiyse mutlu hayatın faziletle sağlandığı sonucu çıktığı gibi, mutlu hayat faziletteyse faziletten başka hiçbir şeyin iyi olmadığı sonucu da çıkar. Ama senin Brutus'un, Aristos'un ve Antiokhos'un görüşünü izleyerek böyle düşünmüyor; faziletten başka bir iyilik bulunsa bile [faziletin mutlu yaşamaya yettiğini] düşünüyor.
Cicero: Ne yani?
Vellem id quidem, sed habeo paulum, quod requiram. ego enim adsentior eorum quae posuisti alterum alteri consequens esse, ut, quem ad modum, si, quod honestum sit, id solum sit bonum, sequatur vitam beatam virtute confici, sic, si vita beata in virtute sit, nihil esse nisi virtutem bonum. sed Brutus tuus auctore Aristo et Antiocho non sentit hoc; putat enim, etiamsi sit bonum aliquod praeter virtutem. Quid igitur?
5.22 Brutus'a karşı mı konuşacağımı sanıyorsun?
Dinleyici: Öyle görünüyor; önceden sınır çizmek bana düşmez.
Cicero: Neyin kimin görüşüne uygun düştüğünü başka bir yerde konuşuruz. Bu konuda hem Antiokhos'la sık sık, hem de yakınlarda, komutan olarak Atina'dayken evinde konakladığım Aristos'la anlaşmazlığa düştüm. Bana kalırsa kötülükler içindeyken kimse mesut olamazdı; beden ya da talih kötülükleri varsa bilge de kötülükler içinde olabilirdi. Antiokhos'un da birçok yerde yazdığı şu şeyler söyleniyordu: Fazilet kendi başına mutlu hayatı sağlayabilir, ama en mutlu hayatı değil. Ayrıca çoğu şey, bir kısmı eksik olsa bile büyük kısmına göre adlandırılır; güç, sağlık, zenginlik, makam, şöhret gibi, ki bunlar sayıyla değil cinsle belirlenir. Mutlu hayat da bir yanından topallasa bile çok daha büyük kısmına göre adını korur.
contra Brutumne me dicturum putas? Tu vero, ut videtur; nam praefinire non est meum. Quid cuique igitur consentaneum sit, alio loco. nam ista mihi et cum Antiocho saepe et cum Aristo nuper, cum Athenis imperator apud eum deversarer, dissensio fuit. mihi enim non videbatur quisquam esse beatus posse, cum in malis esset; in malis autem sapientem esse posse, si essent ulla corporis aut fortunae mala. dicebantur haec, quae scripsit etiam Antiochus locis pluribus, virtutem ipsam per se beatam vitam efficere posse neque tamen beatissimam; deinde ex maiore parte plerasque res nominari, etiamsi quae pars abesset, ut vires, ut valetudinem, ut divitias, ut honorem, ut gloriam, quae genere, non numero cernerentur; item beatam vitam, etiamsi ex aliqua parte clauderet, tamen ex multo maiore parte optinere nomen suum.
5.23Bunları şimdi inceden inceye açmak pek gerekli değil, gerçi bana pek tutarlı söylenmiş görünmüyorlar. Çünkü mesut olan birinin daha mesut olmak için neye ihtiyaç duyduğunu anlamıyorum; eksik bir şeyi varsa mesut bile değildir. Her şeyin büyük kısmına göre adlandırıldığını ve değerlendirildiğini söylemelerine gelince, bunun böyle geçerli olduğu yerler vardır. Ama kötülüklerin üç cinsi olduğunu söylüyorlarsa, iki cinsin bütün kötülükleriyle sıkıştırılan, yani talihte her şey aleyhine olan, bedeni de bütün acılarla ezilip tükenmiş olan biri için, en mutlu hayat şöyle dursun, mutlu hayata bile azıcık eksiği var mı diyeceğiz?
haec nunc enucleare non ita necesse est, quamquam non constantissime dici mihi videntur. nam et, qui beatus est, non intellego quid requirat, ut sit beatior—si est enim quod desit, ne beatus quidem est—, et quod ex maiore parte unam quamque rem appellari spectarique dicunt, est ubi id isto modo valeat; cum vero tria genera malorum esse dicant, qui duorum generum malis omnibus urgeatur, ut omnia advorsa sint in fortuna, omnibus oppressum corpus et confectum doloribus, huic paulumne ad beatam vitam deesse dicemus, non modo ad beatissimam?
5.24Theophrastos'un savunamadığı nokta işte budur. Dayakların, işkencelerin, eziyetlerin, vatanın yıkılmasının, sürgünlerin, çocuklarını yitirmenin kötü ve sefil yaşamakta büyük etkisi olduğuna karar verince, alçak ve düşkün düşünürken yüksek ve görkemli konuşmaya cüret etmedi. Bunun ne kadar doğru olduğu ayrı mesele; ama tutarlı olduğu kesin. Bu yüzden ilk öncülleri kabul ettikten sonra sonuçları kınamaktan hoşlanmam. Bütün filozofların en zarifi ve en bilgilisi olan bu adam, iyiliklerin üç cinsi olduğunu söylediği için pek kınanmaz; ama herkes ona, önce mutlu hayat üzerine yazdığı kitap yüzünden yüklenir. O kitapta işkence gören, eziyet çeken birinin neden mesut olamayacağını uzun uzun tartışır. Orada mutlu hayatın çarka —Yunanlarda bir tür işkence aleti— çıkmadığını söylediği de sanılır. Bunu hiçbir yerde tam olarak söylemez, ama söyledikleri aynı anlama gelir.
Hoc illud est, quod Theophrastus sustinere non potuit. nam cum statuisset verbera, tormenta, cruciatus, patriae eversiones, exilia, orbitates magnam vim habere ad male misereque vivendum, non est ausus elate et ample loqui, cum humiliter demisseque sentiret. quam bene, non quaeritur, constanter quidem certe. itaque mihi placere non solet consequentia reprehendere, cum prima concesseris. hic autem elegantissimus omnium philosophorum et eruditissimus non magnopere reprehenditur, cum tria genera dicit bonorum, vexatur autem ab omnibus primum in eo libro quem scripsit de vita beata, in quo multa disputat, quam ob rem is, qui torqueatur qui crucietur, beatus esse non possit. in eo etiam putatur dicere in rotam— id est genus quoddam tormenti apud Graecos—beatam vitam non escendere. non usquam id quidem dicit omnino, sed quae dicit, idem valent.
5.25Beden acılarının ve talihin yıkımlarının kötülükler arasında olduğunu kabul ettiğim birine, onun kötülükler arasında saydığı şeyler bütün iyilerin başına gelebileceğine göre, bütün iyilerin mesut olmadığını söylediği için kızabilir miyim? Aynı Theophrastos, Kallisthenes'inde şu sözü övdüğü için bütün filozofların kitaplarında ve derslerinde hırpalanır:
Hayatı talih yönetir, bilgelik değil.
Hiçbir filozofun bundan daha gevşek bir söz söylemediğini ileri sürerler. Haklılar; ama bence bundan daha tutarlı bir söz de söylenemezdi. Çünkü bedende bu kadar çok iyilik, bedenin dışında, tesadüfte ve talihte de bu kadar çok iyilik varsa, hem dış şeylerin hem de bedene ilişkin şeylerin efendisi olan talihin tedbirden daha güçlü olması tutarlı değil midir?
possum igitur, cui concesserim in malis esse dolores corporis, in malis naufragia fortunae, huic suscensere dicenti non omnis bonos esse beatos, cum in omnis bonos ea, quae ille in malis numerat, cadere possint? vexatur idem Theophrastus et libris et scholis omnium philosophorum, quod in Callisthene suo laudarit illam sententiam: Vitám regit fortúna, non sapiéntia. negant ab ullo philosopho quicquam dictum esse languidius. recte id quidem, sed nihil intellego dici potuisse constantius. si enim tot sunt in corpore bona, tot extra corpus in casu atque fortuna, nonne consentaneum est plus fortunam, quae domina rerum sit et externarum et ad corpus pertinentium, quam consilium valere?
5.26Yoksa Epikuros'u mu taklit etmeyi tercih ederiz? O sık sık pek çok parlak söz söyler; ama ne kadar tutarlı ve kendisiyle uyumlu konuştuğuna hiç aldırmaz. Sade yaşamayı över. Bu bir filozofa yakışır; ama bunu Sokrates ya da Antisthenes söylese yakışır, iyiliklerin gayesinin haz olduğunu söyleyen biri değil. Ahlâken güzel, bilgece ve adilce yaşamadıkça kimsenin hoş yaşayamayacağını söyler. Bundan daha ağırbaşlı, felsefeye daha layık bir söz yoktur; yeter ki bu ahlâken güzel, bilgece, adilce yaşamayı da hazza bağlamasın. "Talih bilgenin işine pek az karışır" sözünden daha iyisi var mı? Ama bunu söyleyen, acının yalnız en büyük kötülük değil, tek kötülük olduğunu da söylemiş biri değil mi? Talihe karşı en çok övündüğü anda bütün bedeni en keskin acılarla ezilebilir. Metrodoros da aynı şeyi daha da güzel sözlerle söyler:
An malumus Epicurum imitari? qui multa praeclare saepe dicit; quam enim sibi constanter convenienterque dicat, non laborat. laudat tenuem victum. philosophi id quidem, sed si Socrates aut Antisthenes diceret, non is qui finem bonorum voluptatem esse dixerit. negat quemquam iucunde posse vivere, nisi idem honeste sapienter iusteque vivat. nihil gravius, nihil philosophia dignius, nisi idem hoc ipsum honeste sapienter iuste ad voluptatem referret. Quid melius quam: fortunam exiguam intervenire sapienti? sed hoc isne dicit, qui, cum dolorem non modo maxumum malum, sed solum malum etiam dixerit, toto corpore opprimi possit doloribus acerrumis tum, cum maxime contra fortunam glorietur? quod idem melioribus etiam verbis Metrodorus:
5.27Seni yakaladım, Talih, ele geçirdim ve bütün geçitlerini kapadım, bana yanaşamayasın diye.
Bunu Khioslu Ariston ya da Stoacı Zenon söyleseydi parlak bir söz olurdu; çünkü onlar çirkin olandan başka hiçbir şeyi kötü saymazlar. Ama sen, Metrodoros, bütün iyiliği iç organlara ve iliklere gömmüş, en yüce iyiliğin bedenin sağlam durumunda ve bunun güvenilir umudunda olduğunu tarif etmiş biri olarak Talihin geçitlerini mi kapadın? Nasıl? O iyilikten her an soyulabilirsin ki!
Ama bilgisizler bu tür sözlerle kapılır; bu adamların taraftarlarının kalabalık olması da böyle sözler yüzündendir;
occupavi te inquit, Fortuna, atque cepi omnisque aditus tuos interclusi, ut ad me adspirare non posses. praeclare, si Aristo Chius aut si Stoicus Zenon diceret, qui, nisi quod turpe esset, nihil malum duceret; tu vero, Metrodore, qui omne bonum in visceribus medullisque condideris et definieris summum bonum firma corporis adfectione explorataque eius spe contineri, Fortunae aditus interclusisti? quo modo? isto enim bono iam exspoliari potes. Atqui his capiuntur imperiti, et propter huius modi sententias istorum hominum est multitudo;
5.28 keskin bir tartışmacının işi ise herkesin ne söylediğini değil, herkesin ne söylemesi gerektiğini görmektir. Örneğin bu tartışmada benimsediğimiz görüşte bütün iyilerin hep mesut olmasını istiyoruz. Kimlere iyi dediğim açıktır: Bütün faziletlerle donanmış ve süslenmiş kimselere kâh bilge, kâh iyi adam deriz. Şimdi kimlere mesut denmesi gerektiğine bakalım.
acute autem disputantis illud est, non quid quisque dicat, sed quid cuique dicendum sit, videre. velut in ea ipsa sententia, quam in hac disputatione suscepimus, omnis bonos semper beatos volumus esse. quos dicam bonos, perspicuum est; omnibus enim virtutibus instructos et ornatos tum sapientis, tum viros bonos dicimus. videamus, qui dicendi sint beati.
5.29Bence mesut olanlar, hiçbir kötülük katılmadan iyilikler içinde bulunanlardır. "Mesut" dediğimizde bu kelimenin altında, bütün kötülükler ayrıldıktan sonra kalan eksiksiz bir iyilikler toplamından başka bir kavram yatmaz. Faziletten başka iyi bir şey varsa fazilet buna ulaşamaz. Çünkü onları kötü sayarsak karşımıza bir kötülükler kalabalığı çıkacaktır: yoksulluk, soysuzluk, düşkün bir mevki, yalnızlık, yakınlarını kaybetmek, ağır beden acıları, yitirilmiş sağlık, sakatlık, körlük, vatanın yıkılışı, sürgün, nihayet kölelik. Bilge bu kadar çok ve bu kadar büyük kötülüğün içinde olabilir, hatta daha fazlası da başına gelebilir; çünkü bunları tesadüf getirir, tesadüf de bilgenin başına gelebilir. Ama bunlar kötülükse, bilge bir anda hepsinin içinde bulunabileceğine göre, onun hep mesut olacağını kim garanti edebilir?
equidem eos existimo, qui sint in bonis nullo adiuncto malo; neque ulla alia huic verbo, cum beatum dicimus, subiecta notio est nisi secretis malis omnibus cumulata bonorum complexio. hanc assequi virtus, si quicquam praeter ipsam boni est, non potest. aderit enim malorum, si mala illa ducimus, turba quaedam: paupertas, ignobilitas, humilitas, solitudo, amissio suorum, graves dolores corporis, perdita valetudo, debilitas, caecitas, interitus patriae, exilium, servitus denique. in his tot et tantis—atque etiam plura possunt accidere—potest esse sapiens; nam haec casus importat, qui in sapientem potest incurrere. at si ea mala sunt, quis potest praestare semper sapientem beatum fore, cum vel in omnibus is uno tempore esse possit?
5.30Bu yüzden ne Brutus'uma, ne ortak hocalarımıza, ne de o eskilere, Aristoteles'e, Speusippos'a, Ksenokrates'e, Polemon'a, yukarıda saydığım şeyleri kötülükler arasında saydıkları hâlde bilgenin hep mesut olduğunu söylemelerine kolayca izin vermem. Pythagoras'a, Sokrates'e, Platon'a pek yakışan bu seçkin ve güzel unvan hoşlarına gidiyorsa, parıltısına kapıldıkları şeyleri, yani gücü, sağlığı, güzelliği, zenginliği, makamları, serveti küçümsemeye, bunların zıtlarını da hiçe saymaya gönüllerini razı etsinler. O zaman en gür sesle ilan edebilirler ki ne talihin saldırısı, ne halkın kanaati, ne acı, ne yoksulluk onları yıldırabilir; her şey kendi içlerindedir ve iyilikler arasında saydıkları hiçbir şey ellerinin dışında değildir.
non igitur facile concedo neque Bruto meo neque communibus magistris nec veteribus illis, Aristoteli Speusippo Xenocrati Polemoni, ut, cum ea quae supra enumeravi in malis numerent, idem dicant semper beatum esse sapientem. quos si titulus hic delectat insignis et pulcher, Pythagora Socrate Platone dignissimus, inducant animum illa, quorum splendore capiuntur, vires valetudinem pulchritudinem divitias honores opes contemnere eaque, quae is contraria sunt, pro nihilo ducere: tum poterunt clarissima voce profiteri se neque fortunae impetu nec multitudinis opinione nec dolore nec paupertate terreri, omniaque sibi in sese esse posita, nec esse quicquam extra suam potestatem, quod ducant in bonis.
5.31Şimdi ise hem büyük ve yüce bir adama yakışan bu sözleri söylemeye, hem de iyiler ve kötüler arasında halkın saydığı şeylerin aynısını saymaya hiçbir şekilde izin verilemez. Bu şöhrete kapılan Epikuros da ortaya çıkar; ona da, tanrılar aşkına, bilge hep mesut görünür. Bu görüşün haysiyetine kapılır; ama kendi sözünü dinleseydi bunu asla söylemezdi. Acının en büyük ya da tek kötülük olduğunu söyleyen birinin, bilgenin acıyla işkence görürken "Ne tatlı bu!" diyeceğini düşünmesinden daha uyumsuz ne olabilir? Öyleyse filozoflar tek tek sözlerine göre değil, sözlerinin sürekliliğine ve tutarlılığına göre değerlendirilmelidir.
nunc et haec loqui, quae sunt magni cuiusdam et alti viri, et eadem, quae vulgus, in malis et bonis numerare concedi nullo modo potest. qua gloria commotus Epicurus exoritur; cui etiam, si dis placet, videtur semper sapiens beatus. hic dignitate huius sententiae capitur, sed numquam id diceret, si ipse se audiret. quid est enim quod minus conveniat, quam ut is, qui vel summum vel solum malum dolorem esse dicat, idem censeat quam hoc suave est! tum, cum dolore crucietur, dicturum esse sapientem? non igitur ex singulis vocibus philosophi spectandi sunt, sed ex perpetuitate atque constantia.
5.32Dinleyici: Beni sana hak vermeye yöneltiyorsun. Ama dikkat et, senin tutarlılığın da eksik bulunmasın.
Cicero: Nasıl?
Dinleyici: Çünkü yakınlarda senin En Yüksek İyi ve Kötü Üzerine'nin dördüncü kitabını okudum. Orada Cato'ya karşı konuşurken bana şunu göstermek istiyormuşsun gibi geldin, ki ben de bunu kabul ediyorum: Zenon'la Peripatetikler arasında kelimelerin yeniliğinden başka hiçbir fark yoktur. Öyleyse faziletin mutlu yaşamaya yetecek kadar büyük bir gücü olduğu Zenon'un görüşüyle uyumluysa, Peripatetiklerin de aynı şeyi söylemesine neden izin verilmesin? Çünkü bence kelimelere değil, işin kendisine bakılmalıdır.
Adducis me, ut tibi adsentiar. sed tua quoque vide ne desideretur constantia. Quonam modo? Quia legi tuum nuper quartum de finibus; in eo mihi videbare contra Catonem disserens hoc velle ostendere—quod mihi quidem probatur—inter Zenonem et Peripateticos nihil praeter verborum novitatem interesse. quod si ita est, quid est causae quin, si Zenonis rationi consentaneum sit satis magnam vim in virtute esse ad beate vivendum, liceat idem Peripateticis dicere? rem enim opinor spectari oportere, non verba.
5.33Cicero: Sen benimle mühürlü belgelerle uğraşıyor, bir zamanlar söylediğim ya da yazdığım şeylere tanıklık ediyorsun. Bunu, önceden konmuş kanunlara göre tartışan başkalarıyla yap; biz günü gününe yaşarız. Akla yatkınlığıyla ruhumuzu etkileyen ne olursa onu söyleriz; bu yüzden hür olan yalnız biziz. Yine de az önce tutarlılıktan söz ettiğimize göre, burada araştırılması gerekenin şu olduğunu sanmıyorum: Zenon'un ve öğrencisi Ariston'un benimsediği şey, yani yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğu doğru mu? Araştırılması gereken şudur: Öyleyse, mutlu yaşamanın bütününü yalnız fazilete bağlamak tutarlı mıdır?
Tu quidem tabellis obsignatis agis mecum et testificaris, quid dixerim aliquando aut scripserim. cum aliis isto modo, qui legibus impositis disputant: nos in diem vivimus; quodcumque nostros animos probabilitate percussit, id dicimus, itaque soli sumus liberi. verum tamen, quoniam de constantia paulo ante diximus, non ego hoc loco id quaerendum puto, verumne sit, quod Zenoni placuerit quodque eius auditori Aristoni, bonum esse solum, quod honestum esset, sed si ita esset, tum fueritne consentaneum, ut totum hoc beate vivere in una virtute poneret.
5.34Bu yüzden Brutus'a, bilgenin hep mesut olduğunu kabul edelim —bunun kendisiyle ne kadar uyumlu olduğuna kendisi baksın; bu görüşün şöhretine ondan daha layık kim var ki?—; biz ise bilgenin aynı zamanda en mesut insan olduğunu savunalım.
Kitionlu Zenon, bir yabancı, kelimelerin önemsiz bir zanaatkârı, eski felsefeye sızmış gibi görünüyorsa, bu görüşün ağırlığını Platon'un otoritesinden alalım. Onda faziletten başka hiçbir şeyin iyi olmadığı sözü sık sık geçer. Örneğin Gorgias'ta Sokrates'e, o zaman en talihli sayılan Perdikkas oğlu Arkhelaos'u mesut sayıp saymadığı sorulunca "Bilmiyorum," der,
quare demus hoc sane Bruto, ut sit beatus semper sapiens—quam sibi conveniat, ipse viderit; gloria quidem huius sententiae quis est illo viro dignior?—, nos tamen teneamus, ut sit idem beatissimus. Et si Zeno Citieus, advena quidam et ignobilis verborum opifex, insinuasse se in antiquam philosophiam videtur, huius sententiae gravitas a Platonis auctoritate repetatur, apud quem saepe haec oratio usurpata est, ut nihil praeter virtutem diceretur bonum. velut in Gorgia Socrates, cum esset ex eo quaesitum, Archelaum Perdiccae filium, qui tum fortunatissimus haberetur, nonne beatum putaret, haud scio inquit;
5.35 "çünkü onunla hiç konuşmadım."
"Ne diyorsun? Bunu başka türlü bilemez misin?"
"Hiçbir şekilde."
"Demek Perslerin büyük kralı hakkında bile mesut olup olmadığını söyleyemezsin?"
"Ne kadar bilgili, ne kadar iyi bir adam olduğunu bilmezken nasıl söyleyebilirim?"
"Ne yani, sen mutlu hayatın buna bağlı olduğunu mu düşünüyorsun?"
"Tamamen öyle düşünüyorum: İyiler mesut, kötüler sefildir."
"Öyleyse Arkhelaos sefil mi?"
"Elbette, adaletsizse."
numquam enim cum eo conlocutus sum.—ain tu? an aliter id scire non potes?—nullo modo.—tu igitur ne de Persarum quidem rege magno potes dicere, beatusne sit?—an ego possim, cum ignorem, quam sit doctus, quam vir bonus?—quid? tu in eo sitam vitam beatam putas?—ita prorsus existimo, bonos beatos, improbos miseros.—miser ergo Archelaus?—certe, si iniustus.
5.36Burada bütün mutlu hayatı yalnız fazilete bağlıyor gibi görünmüyor mu? Peki Cenaze Söylevi'nde aynı kişi ne diyor? "Mutlu yaşamaya götüren her şey kendisine bağlı olan, başkalarının iyi ya da kötü talihine asılı kalmayan ve bir başkasının başına gelenlere bağlanıp savrulmaya zorlanmayan adam en iyi yaşama yolunu edinmiştir. İşte ölçülü olan odur, cesur olan odur, bilge olan odur. İster öteki nimetler, ister en çok da çocuklar dünyaya gelsin ya da yitip gitsin, o eski buyruğa uyacak ve boyun eğecektir: Ne hiçbir zaman fazla sevinecek ne de fazla yas tutacaktır; çünkü bütün umudunu hep kendi içine koyacaktır." Bütün sözümüz Platon'un bu kutsal ve yüce pınarından akacaktır.
Öyleyse ortak anamız tabiattan başka nereden daha doğru başlayabiliriz?
videturne omnem hic beatam vitam in una virtute ponere? Quid vero? in Epitaphio quo modo idem? nam cui viro inquit ex se ipso apta sunt omnia, quae ad beate vivendum ferunt, nec suspensa aliorum aut bono casu aut contrario pendere ex alterius eventis et errare coguntur, huic optume vivendi ratio comparata est. hic est ille moderatus, hic fortis, hic sapiens, hic et nascentibus et cadentibus cum reliquis commodis, tum maxime liberis parebit et oboediet praecepto illi veteri: neque enim laetabitur umquam nec maerebit nimis, quod semper in se ipso omnem spem reponet sui. ex hoc igitur Platonis quasi quodam sancto augustoque fonte nostra omnis manabit oratio. Unde igitur ordiri rectius possumus quam a communi parente natura?
5.37Tabiat, doğurduğu her şeyin, yalnız canlının değil, topraktan köklerine dayanarak biten şeyin de kendi cinsinde kâmil olmasını istemiştir. Bu yüzden ağaçların, asmaların ve daha alçak olup topraktan yükseğe kalkamayan bitkilerin kimi hep yeşildir, kimi kışın çıplak kalıp baharın ılıklığıyla yapraklanır. Hiçbiri yoktur ki içteki bir hareketle ve içine kapanmış tohumlarla öyle canlanmasın ki çiçek, ürün ya da meyve vermesin. Hiçbir zor engel olmadıkça hepsinde her şey kendi ölçüsünde kâmildir.
quae, quicquid genuit, non modo animal, sed etiam quod ita ortum esset e terra, ut stirpibus suis niteretur, in suo quidque genere perfectum esse voluit. itaque et arbores et vites et ea, quae sunt humiliora neque se tollere a terra altius possunt, alia semper virent, alia hieme nudata verno tempore tepefacta frondescunt, neque est ullum quod non ita vigeat interiore quodam motu et suis in quoque seminibus inclusis, ut aut flores aut fruges fundat aut bacas, omniaque in omnibus, quantum in ipsis sit, nulla vi impediente perfecta sint.
5.38Hayvanlarda ise, tabiat onlara his verdiği için, tabiatın gücü daha da kolay görülebilir. Tabiat kimi hayvanların yüzerek suda yaşamasını, kimilerinin uçarak hür gökyüzünün tadını çıkarmasını, kimilerinin sürünmesini, kimilerinin yürümesini istemiştir. Bunların da kimi yalnız dolaşır, kimi sürü hâlinde yaşar; kimi yabani, kimi evcildir; bazıları da gizlenip toprağın altına saklanır. Her biri kendi görevini yerine getirir; başka türden bir canlının hayatına geçemediği için tabiatın kanununda kalır. Tabiat nasıl her hayvana başka bir üstünlük vermişse ve her biri kendi üstünlüğünü korur, ondan ayrılmazsa, insana da çok daha üstün bir şey vermiştir. Gerçi üstün denmesi gereken şeyler bir karşılaştırma imkânı olanlardır; insan ruhu ise ilahî zihinden koparılmış olduğundan, söylemek caizse, tanrının kendisinden başka hiçbir şeyle karşılaştırılamaz.
facilius vero etiam in bestiis, quod is sensus a natura est datus, vis ipsius naturae perspici potest. namque alias bestias nantis aquarum incolas esse voluit, alias volucres caelo frui libero, serpentis quasdam, quasdam esse gradientis, earum ipsarum partim solivagas, partim congregatas, inmanis alias, quasdam autem cicures, non nullas abditas terraque tectas. atque earum quaeque suum tenens munus, cum in disparis animantis vitam transire non possit, manet in lege naturae. et ut bestiis aliud alii praecipui a natura datum est, quod suum quaeque retinet nec discedit ab eo, sic homini multo quiddam praestantius; etsi praestantia debent ea dici, quae habent aliquam comparationem, humanus autem animus decerptus ex mente divina cum alio nullo nisi cum ipso deo, si hoc fas est dictu, comparari potest.
5.39Bu ruh işlenmiş ve bakışı yanılgılarla körleşmeyecek biçimde bakım görmüşse kâmil bir zihin, yani tam bir akıl olur; bu da faziletle aynı şeydir. Hiçbir şeyi eksik olmayan, kendi cinsinde dolu ve eksiksiz olan her şey mesutsa ve bu faziletin özelliğiyse, faziletle donanmış herkes elbette mesuttur.
Bu konuda Brutus'la, yani Aristoteles'le, Ksenokrates'le, Speusippos'la, Polemon'la aynı görüşteyim. Ama bana kalırsa bu kişiler aynı zamanda en mesut olanlardır.
hic igitur si est excultus et si eius acies ita curata est, ut ne caecaretur erroribus, fit perfecta mens, id est absoluta ratio, quod est idem virtus. et si omne beatum est, cui nihil deest, et quod in suo genere expletum atque cumulatum est, idque virtutis est proprium, certe omnes virtutis compotes beati sunt. Et hoc quidem mihi cum Bruto convenit, id est cum Aristotele Xenocrate Speusippo Polemone. sed mihi videntur etiam beatissimi.
5.40Kendi iyiliklerine güvenen birinin mutlu yaşamak için neyi eksik? Ya da güvenmeyen biri nasıl mesut olabilir? İyilikleri üçe bölen ise ister istemez güvensiz olacaktır. Çünkü bedenin sağlamlığına ya da talihin sabitliğine nasıl güvenebilir? Oysa kararlı, sabit ve kalıcı bir iyilik olmadan kimse mesut olamaz. Peki bunlardan hangisi böyledir? Gemilerini bütün sahillere gönderdiği için övünen bir tüccara "Halatlara bağlı bu talih hiç de arzulanacak bir şey değil" diyen Lakonyalının sözü bana bunlara da uyuyor gibi geliyor. Kaybedilebilecek hiçbir şeyin mutlu hayatı tamamlayan şeylerin cinsinden sayılmaması gerektiğinden şüphe var mı? Çünkü mutlu hayatın dayandığı şeylerden hiçbiri kurumamalı, sönmemeli, düşmemelidir. Bunlardan bir şey kaybetmekten korkan kişi mesut olamaz.
quid enim deest ad beate vivendum ei, qui confidit suis bonis? aut, qui diffidit, beatus esse qui potest? at diffidat necesse est, qui bona dividit tripertito. qui enim poterit aut corporis firmitate aut fortunae stabilitate confidere? atqui nisi stabili et fixo et permanente bono beatus esse nemo potest. quid ergo eius modi istorum est? ut mihi Laconis illud dictum in hos cadere videatur, qui glorianti cuidam mercatori, quod multas navis in omnem oram maritimam demisisset, non sane optabilis quidem ista inquit rudentibus apta fortuna. an dubium est quin nihil sit habendum in eo genere, quo vita beata compleatur, si id possit amitti? nihil enim interarescere, nihil extingui, nihil cadere debet eorum, in quibus vita beata consistit. nam qui timebit ne quid ex is deperdat, beatus esse non poterit.
5.41Çünkü mesut olanın güvende, zapt edilemez, çevrilmiş ve tahkim edilmiş olmasını istiyoruz; az korkusu olmasını değil, hiç korkusu olmamasını. Masum nasıl biraz zarar veren değil, hiç zarar vermeyen kişiye deniyorsa, korkusuz da küçük şeylerden korkan değil, korkudan tamamen uzak olan kişi sayılmalıdır. Cesaret, hem tehlikeye atılırken hem zahmette ve acıda sabırlı, hem de her türlü korkudan uzak bir ruh durumundan başka nedir? Bütün iyilik yalnız ahlâkî güzellikte bulunmasaydı, bunlar elbette böyle olmazdı.
volumus enim eum, qui beatus sit, tutum esse, inexpugnabilem, saeptum atque munitum, non ut parvo metu praeditus sit, sed ut nullo. ut enim innocens is dicitur, non qui leviter nocet, sed qui nihil nocet, sic sine metu is habendus est, non qui parva metuit, sed qui omnino metu vacat. quae est enim alia fortitudo nisi animi adfectio cum in adeundo periculo et in labore ac dolore patiens, tum procul ab omni metu? atque haec certe non ita se haberent, nisi omne bonum in una honestate consisteret.
5.42En çok arzulanan ve aranan o kaygısızlığa —kaygısızlık derken, mutlu hayatın dayandığı kedersizliği kastediyorum— başında bir kötülükler kalabalığı olan ya da olabilecek biri nasıl sahip olabilir? Her şeyin kendi içinde olduğunu düşünmezse, bilgeyi nasıl istiyorsak öyle yüce ve dimdik, insanın başına gelebilecek her şeyi küçük sayan biri nasıl olabilir? Philippos mektuplarla Lakedaimonlulara giriştikleri her şeyi engelleyeceği tehdidini savurduğunda, onlar ölmelerini de engelleyip engellemeyeceğini sormuşlardı. Aradığımız adam böyle bir ruhla koca bir devletten çok daha kolay bulunmaz mı? Peki, sözünü ettiğimiz bu cesarete bütün çalkantılara ölçü koyan itidal de eklenirse, cesaretin kederden ve korkudan kurtardığı, itidalin de hem şehvetten alıkoyduğu hem de haddini aşan bir coşkuyla şımarmasına izin vermediği birinin mutlu yaşamak için neyi eksik olabilir? Bunları faziletin sağladığını gösterirdim, eğer önceki günlerde açıklanmamış olsaydı.
qui autem illam maxume optatam et expetitam securitatem— securitatem autem nunc appello vacuitatem aegritudinis, in qua vita beata posita est—habere quisquam potest, cui aut adsit aut adesse possit multitudo malorum? qui autem poterit esse celsus et erectus et ea, quae homini accidere possunt, omnia parva ducens, qualem sapientem esse volumus, nisi omnia sibi in se posita censebit? an Lacedaemonii Philippo minitante per litteras se omnia quae conarentur prohibiturum quaesiverunt, num se esset etiam mori prohibiturus: vir is, quem quaerimus, non multo facilius tali animo reperietur quam civitas universa? quid? ad hanc fortitudinem, de qua loquimur, temperantia adiuncta, quae sit moderatrix omnium commotionum, quid potest ad beate vivendum deesse ei, quem fortitudo ab aegritudine et a metu vindicet, temperantia cum a libidine avocet, tum insolenti alacritate gestire non sinat? haec efficere virtutem ostenderem, nisi superioribus diebus essent explicata.
5.43Ruhun hâlleri sefalet, yatışmaları da mutlu hayat meydana getirir. Hâller iki türlüdür: Keder ve korku kötü sanılan şeylerle, coşkulu sevinç ve şehvet de iyiler hakkındaki yanılgıyla ilgilidir; hepsi de tedbirle ve akılla çatışır. Bu kadar ağır, birbiriyle bu kadar çelişen ve birbirinden kopuk çalkantılardan uzak, onlardan çözülmüş ve hür gördüğün kişiye mesut demekte tereddüt mü edeceksin? Oysa bilge hep böyle bir durumdadır; demek ki bilge hep mesuttur.
Ayrıca her iyilik sevindiricidir; sevindirici olan dile getirilmeli ve gösterilmelidir; böyle olan şanlıdır da; şanlıysa elbette övgüye değerdir; övgüye değer olan ise kuşkusuz ahlâken güzeldir de;
Atque cum perturbationes animi miseriam, sedationes autem vitam efficiant beatam, duplexque ratio perturbationis sit, quod aegritudo et metus in malis opinatis, in bonorum autem errore laetitia gestiens libidoque versetur, quae omnia cum consilio et ratione pugnent, his tu tam gravibus concitationibus tamque ipsis inter se dissentientibus atque distractis quem vacuum solutum liberum videris, hunc dubitabis beatum dicere? atqui sapiens semper ita adfectus est; semper igitur sapiens beatus est. Atque etiam omne bonum laetabile est; quod autem laetabile, id praedicandum et prae se ferendum; quod tale autem, id etiam gloriosum; si vero gloriosum, certe laudabile; quod laudabile autem, profecto etiam honestum;
5.44 demek ki iyi olan ahlâken güzeldir. Ama onların iyiler arasında saydığı şeylere kendileri bile ahlâken güzel demez; demek ki yalnız ahlâken güzel olan iyidir. Buradan, mutlu hayatın yalnız ahlâkî güzellikte bulunduğu sonucu çıkar. O hâlde bol bol sahip olan birinin yine de en sefil insan olabileceği şeylere iyi denmemeli, iyi gözüyle bakılmamalıdır.
quod bonum igitur, id honestum. at quae isti bona numerant, ne ipsi quidem honesta dicunt; solum igitur bonum, quod honestum; ex quo efficitur honestate una vitam contineri beatam. Non sunt igitur ea bona dicenda nec habenda, quibus abundantem licet esse miserrimum.
5.45Sağlıkta, güçte, güzellikte üstün, hisleri en keskin ve en sağlam olan, istersen buna çabukluğu ve hızı da ekle, zenginlik, makamlar, komutanlıklar, servet, şöhret de ver: Bunlara sahip olan kişi adaletsiz, itidalsiz, korkak, kalın kafalı ya da hiç zekâsız olursa ona sefil demekte tereddüt eder misin? Peki sahibi en sefil insan olabilen bu iyilikler nasıl iyiliklerdir? Bakalım, bir yığın nasıl kendi cinsinden tanelerden oluşuyorsa, mutlu hayat da kendine benzeyen kısımlardan oluşmak zorunda olmasın? Öyleyse mesut olan, yalnız ahlâken güzel olan iyiliklerden oluşmalıdır. Bunlar benzemeyen şeylerle karışık olursa onlardan ahlâken güzel bir şey meydana gelemez; bu da çıkarılınca mesut diye ne anlaşılabilir? Ayrıca iyi olan her şey arzulanmaya değerdir; arzulanmaya değer olan elbette onaylanmaya değerdir; onayladığın şeyi de hoş ve makbul saymalısın; demek ki ona haysiyet de yüklenmelidir. Öyleyse övgüye değer olması zorunludur; demek ki her iyilik övgüye değerdir. Buradan, yalnız ahlâken güzel olanın iyi olduğu sonucu çıkar.
an dubitas quin praestans valetudine, viribus, forma, acerrumis integerrumisque sensibus, adde etiam, si lubet, pernicitatem et velocitatem, da divitias, honores, imperia, opes, gloriam—si fuerit is, qui haec habet, iniustus, intemperans, timidus, hebeti ingenio atque nullo, dubitabisne eum miserum dicere? qualia igitur ista bona sunt, quae qui habeat miserrimus esse possit? Videamus ne, ut acervus ex sui generis granis, sic beata vita ex sui similibus partibus effici debeat. quod si ita est, ex bonis, quae sola honesta sunt, efficiendum est beatum; ea mixta ex dissimilibus si erunt, honestum ex is effici nihil poterit; quo detracto quid poterit beatum intellegi? Etenim, quicquid est, quod bonum sit, id expetendum est; quod autem expetendum, id certe adprobandum; quod vero adprobaris, id gratum acceptumque habendum; ergo etiam dignitas ei tribuenda est. quod si ita est, laudabile sit necesse est; bonum igitur omne laudabile. ex quo efficitur, ut, quod sit honestum, id sit solum bonum.
5.46Bu görüşü tutmazsak iyi dememiz gereken pek çok şey olacak. Zenginliği geçiyorum; ne kadar değersiz olursa olsun herkes ona sahip olabileceği için onu iyiler arasında saymıyorum, çünkü iyi olan şeye herkes sahip olamaz. Soyluluğu, akılsızlarla kötülerin oy birliğiyle kazanılan halk şöhretini de geçiyorum. Ama en önemsiz şeylere de iyi denmesi zorunlu olur: bembeyaz dişler, güzel gözler, hoş bir ten ve Antikleia'nın Odysseus'un ayaklarını yıkarken övdüğü şeyler:
Sözün yumuşaklığı, bedenin narinliği.
Bunları iyi sayarsak, filozofun ağırbaşlılığında halkın kanaatinden ve akılsızlar kalabalığından daha ağırbaşlı ya da daha yüce söylenecek ne kalır?
Quod ni ita tenebimus, multa erunt, quae nobis bona dicenda sint; omitto divitias—quas cum quivis quamvis indignus habere possit, in bonis non numero; quod enim est bonum, id non quivis habere potest—, omitto nobilitatem famamque popularem stultorum inproborumque consensu excitatam: haec, quae sunt minima, tamen bona dicantur necesse est, candiduli dentes, venusti oculi, color suavis et ea quae Anticlea laudat Ulixi pedes abluens: Lénitudo orátionis, móllitudo córporis. ea si bona ducemus, quid erit in philosophi gravitate quam in volgi opinione stultorumque turba quod dicatur aut gravius aut grandius?
5.47"Ama Stoacılar da onların iyi dediği şeylere üstün tutulan ya da öne çıkarılan şeyler derler." Derler elbette; ama bunlarla mutlu hayatın tamamlandığını reddederler. Ötekiler ise bunlar olmadan mutlu hayatın hiç olmayacağını, ya da mutlu olsa bile kesinlikle en mutlu olmayacağını düşünürler. Biz ise en mutlu hayatı istiyoruz; bu da bize Sokrates'in o çıkarımıyla doğrulanıyor. Felsefenin o önderi şöyle akıl yürütürdü: Herkesin ruh durumu nasılsa insan da öyledir; insan nasılsa sözü de öyledir; eylemler söze, hayat da eylemlere benzer. İyi adamda ruh durumu övgüye değerdir; demek ki iyi adamın hayatı da övgüye değerdir; övgüye değer olduğuna göre de ahlâken güzeldir. Buradan iyilerin hayatının mutlu olduğu sonucu çıkar.
At enim eadem Stoici praecipua vel producta dicunt, quae bona isti. dicunt illi quidem, sed is vitam beatam compleri negant; hi autem sine is esse nullam putant aut, si sit beata, beatissimam certe negant. nos autem volumus beatissimam, idque nobis Socratica illa conclusione confirmatur. sic enim princeps ille philosophiae disserebat: qualis cuiusque animi adfectus esset, talem esse hominem; qualis autem homo ipse esset, talem eius esse orationem; orationi autem facta similia, factis vitam. adfectus autem animi in bono viro laudabilis; et vita igitur laudabilis boni viri; et honesta ergo, quoniam laudabilis. ex quibus bonorum beatam vitam esse concluditur.
5.48Tanrıların ve insanların aşkına! Önceki tartışmalarımızda yeterince anlaşılmadı mı —yoksa eğlenmek ve vakit geçirmek için mi konuştuk?— bilgenin, hâl dediğim her türlü ruh çalkantısından hep uzak olduğu, ruhunda hep en sakin barışın bulunduğu? Öyleyse itidalli, istikrarlı, korkusuz, kedersiz, boş coşkudan ve şehvetten uzak adam mesut değil midir? Bilge ise hep böyledir; demek ki hep mesuttur. Ayrıca iyi bir adam yaptığı ve düşündüğü her şeyi övgüye değer olana bağlamaktan nasıl geri durabilir? Ama her şeyi mutlu yaşamaya bağlar; demek ki mutlu hayat övgüye değerdir. Faziletsiz hiçbir şey de övgüye değer değildir; demek ki mutlu hayat faziletle sağlanır.
Etenim, pro deorum atque hominum fidem! parumne cognitum est superioribus nostris disputationibus, an delectationis et otii consumendi causa locuti sumus, sapientem ab omni concitatione animi, quam perturbationem voco, semper vacare, semper in animo eius esse placidissimam pacem? vir igitur temperatus, constans, sine metu, sine aegritudine, sine alacritate futtili, sine libidine nonne beatus? at semper sapiens talis; semper igitur beatus. Iam vero qui potest vir bonus non ad id, quod laudabile sit, omnia referre, quae agit quaeque sentit? refert autem omnia ad beate vivendum; beata igitur vita laudabilis; nec quicquam sine virtute laudabile: beata igitur vita virtute conficitur.
5.49Bu şöyle de çıkarılır: Ne sefil bir hayatta, ne de ne sefil ne mutlu olan bir hayatta dile getirilecek ya da övünülecek bir şey vardır. Oysa bazı hayatlarda dile getirilecek, övünülecek ve gösterilecek bir şey vardır; Epameinondas'ın şu sözündeki gibi:
Lakonyalıların şanı bizim tedbirlerimizle kırpıldı;
ya da Africanus'unki gibi:
Güneşin doğduğu yerden Maiotis bataklıklarının ötesine kadar yaptıklarıyla bana denk olabilecek kimse yoktur.
5.49Atque hoc sic etiam concluditur: nec in misera vita quicquam est praedicabile aut gloriandum nec in ea, quae nec misera sit nec beata. et est in aliqua vita praedicabile aliquid et gloriandum ac prae se ferendum, ut Epaminondas: Consiliis nostris laus est attonsa Laconum, ut Africanus: A sole exoriente supra Maeotis paludes Nemo est qui factis aequiperare queat.
5.50Öyleyse mutlu hayat övünülecek, dile getirilecek ve gösterilecek bir şeydir; çünkü dile getirilecek ve gösterilecek başka bir şey yoktur. Bunlar konunca neyin çıktığını anlarsın. Ahlâken güzel olan hayat aynı zamanda mutlu hayat değilse, mutlu hayattan daha iyi başka bir şeyin olması zorunludur; çünkü ahlâken güzel olanın daha iyi olduğunu elbette kabul edeceklerdir. Böylece mutlu hayattan daha iyi bir şey olacak; bundan daha çarpık ne söylenebilir? Peki, kusurlarda sefil bir hayata yol açacak kadar büyük bir güç olduğunu kabul ediyorlarsa, faziletin de mutlu hayata yol açacak aynı güçte olduğunu kabul etmek gerekmez mi? Çünkü zıtların sonuçları da zıttır.
quod si est, beata vita glorianda et praedicanda et prae se ferenda est; nihil est enim aliud quod praedicandum et prae se ferendum sit. quibus positis intellegis quid sequatur. Et quidem, nisi ea vita beata est, quae est eadem honesta, sit aliud necesse est melius vita beata; quod erit enim honestum, certe fatebuntur esse melius. ita erit beata vita melius aliquid; quo quid potest dici perversius? Quid? cum fatentur satis magnam vim esse in vitiis ad miseram vitam, nonne fatendum est eandem vim in virtute esse ad beatam vitam? contrariorum enim contraria sunt consequentia.
5.51Burada Kritolaos'un terazisinin ne gücü olduğunu soruyorum. O, bir kefeye ruhun iyiliklerini, ötekine bedenin iyiliklerini ve dış iyilikleri koyar ve ruhun iyiliklerinin kefesinin, öbür kefeye karaları ve denizleri de koysan ağır basacağını düşünür. Öyleyse onu ya da filozofların en ağırbaşlısı olan, fazileti bu kadar yüceltip öteki şeyleri küçültüp bir kenara atan Ksenokrates'i, faziletin yalnız mutlu hayatı değil en mutlu hayatı da sağladığını söylemekten ne alıkoyuyor?
Quo loco quaero, quam vim habeat libra illa Critolai, qui cum in alteram lancem animi bona imponat, in alteram corporis et externa, tantum propendere illam bonorum animi lancem putet, ut terram et maria deprimat. quid ergo aut hunc prohibet aut etiam Xenocratem illum gravissumum philosophorum, exaggerantem tantopere virtutem, extenuantem cetera et abicientem, in virtute non beatam modo vitam, sed etiam beatissimam ponere?
5.52Bu olmazsa faziletlerin yok olması ardından gelir. Çünkü kedere düşen zorunlu olarak korkuya da düşer (korku, gelecek bir kederin kaygılı beklentisidir); korkuya düşen de yılgınlığa, ürkekliğe, paniğe, korkaklığa düşer. Demek ki aynı kişi zaman zaman yenilecek ve Atreus'un şu buyruğunun kendisini ilgilendirdiğini düşünmeyecek:
Öyleyse hayatta yenilmeyi bilmeyecek biçimde hazırlansınlar.
Oysa bu kişi, dediğim gibi, yenilecek; yalnız yenilmekle kalmayacak, köle de olacak. Biz ise faziletin hep hür, hep yenilmez olmasını istiyoruz; bunlar olmazsa fazilet ortadan kalkar.
quod quidem nisi fit, virtutum interitus consequetur. nam in quem cadit aegritudo, in eundem metum cadere necesse est (est enim metus futurae aegritudinis sollicita expectatio); in quem autem metus, in eundem formido timiditas pavor ignavia; ergo, ut idem vincatur interdum nec putet ad se praeceptum illud Atrei pertinere: Proinde íta parent se in víta, ut vinci nésciant. hic autem vincetur, ut dixi, nec modo vincetur, sed etiam serviet; at nos virtutem semper liberam volumus, semper invictam; quae nisi sunt, sublata virtus est.
5.53Faziletin iyi yaşamak için yeterli desteği varsa mutlu yaşamak için de vardır. Çünkü cesurca yaşamamız için faziletin yeterli olduğu kesindir; cesurca yaşamak için yeterliyse yüce gönüllü yaşamamız için de, hatta hiçbir şeyden asla yılmamamız ve hep yenilmez olmamız için de yeterlidir. Bundan da hiçbir pişmanlığın, hiçbir eksikliğin, hiçbir engelin olmadığı sonucu çıkar; demek ki her şey bereketle, eksiksiz ve yolunda akar, yani mutlulukla. Fazilet cesurca yaşamaya yetebilir; demek ki mutlu yaşamaya da yeter.
Atque si in virtute satis est praesidii ad bene vivendum, satis est etiam ad beate; satis est enim certe in virtute, ut fortiter vivamus; si fortiter, etiam ut magno animo, et quidem ut nulla re umquam terreamur semperque simus invicti. sequitur, ut nihil paeniteat, nihil desit, nihil obstet; ergo omnia profluenter absolute prospere, igitur beate. satis autem virtus ad fortiter vivendum potest; satis ergo etiam ad beate.
5.54Akılsızlık arzuladığı şeyi elde etse bile hiçbir zaman yeterince eriştiğini düşünmez; bilgelik ise hep elindekiyle yetinir ve hiçbir zaman kendinden pişmanlık duymaz.
Gaius Laelius'un tek konsüllüğünü —hem de bir kez geri çevrildikten sonra kazandığı konsüllüğü; gerçi onun gibi bilge ve iyi bir adam oylamada geçildiğinde geri çevrilen o değil, asıl halktır— Cinna'nın dört konsüllüğüne benzer mi sayarsın? Hayır; ama yine de elinde olsaydı, bir kez Laelius gibi mi konsül olmayı tercih ederdin, yoksa dört kez Cinna gibi mi?
Etenim ut stultitia, etsi adepta est quod concupivit, numquam se tamen satis consecutam putat, sic sapientia semper eo contenta est quod adest, neque eam umquam sui paenitet. Similemne putas C. Laelii unum consulatum fuisse, et eum quidem cum repulsa (si, cum sapiens et bonus vir, qualis ille fuit, suffragiis praeteritur, non populus potius quam ille repulsam fert)—sed tamen utrum malles te, si potestas esset, semel ut Laelium consulem an ut Cinnam quater?
5.55Ne cevap vereceğinden şüphem yok; kime sorduğumu biliyorum. Herkese aynı soruyu sormazdım; çünkü başkası belki dört konsüllüğü bire tercih etmekle kalmayıp Cinna'nın tek bir gününü pek çok ünlü adamın bütün ömürlerine tercih ettiğini söylerdi. Laelius birine parmağıyla dokunsaydı cezasını çekerdi. Cinna ise konsüllük arkadaşı Gnaeus Octavius'un başını kestirdi; yurtta da savaşta da faziletleri bilinen en soylu adamlar olan Publius Crassus'un ve Lucius Caesar'ın; benim dinlediğim herkesten daha belagatli olan Marcus Antonius'un; bana kalırsa insanlığın, nüktenin, tatlılığın ve zarafetin örneği olan Gaius Caesar'ın başını da kestirdi. Bunları öldüren adam mesut muydu? Bana tersine yalnız bunları yaptığı için değil, kendini bunları yapmanın serbest olduğu bir duruma getirdiği için de sefil görünüyor. (Gerçi kimseye kötülük yapmak serbest değildir; ama dilin bir yanlışına düşüyoruz: Biz "serbest" sözünü,
non dubito, tu quid responsurus sis; itaque video, cui committam. non quemvis hoc idem interrogarem; responderet enim alius fortasse se non modo quattuor consulatus uni anteponere, sed unum diem Cinnae multorum et clarorum virorum totis aetatibus. Laelius si digito quem attigisset, poenas dedisset; at Cinna collegae sui consulis Cn. Octavii praecidi caput iussit, P. Crassi L. Caesaris, nobilissimorum hominum, quorum virtus fuerat domi militiaeque cognita, M. Antonii, omnium eloquentissimi quos ego audierim, C. Caesaris, in quo mihi videtur specimen fuisse humanitatis salis suavitatis leporis. beatusne igitur, qui hos interfecit? mihi contra non solum eo videtur miser, quod ea fecit, sed etiam quod ita se gessit, ut ea facere ei liceret (etsi peccare nemini licet; sed sermonis errore labimur; id enim licere dicimus,
5.56 birine izin verilen şey için kullanırız.) Peki Gaius Marius ne zaman daha mesuttu? Kimber zaferinin şanını, neredeyse ikinci bir Laelius olan meslektaşı Catulus'la paylaştığı zaman mı —çünkü onu Laelius'a çok benzer bulurum—, yoksa iç savaşta galip gelip öfkeyle, Catulus'un yakınları onun için yalvardığında bir kez değil defalarca "Ölsün!" diye cevap verdiği zaman mı? Bu işte bu kötü söze boyun eğen, bu kadar caniyane bir buyruk verenden daha mesuttu. Çünkü haksızlığa uğramak haksızlık yapmaktan daha iyidir; üstelik Catulus'un yaptığı gibi zaten gelmekte olan ölümün karşısına biraz çıkmak, Marius'un yaptığı gibi böyle bir adamın ölümüyle altı konsüllüğünü gölgelemekten ve ömrünün son dönemini lekelemekten daha iyidir.
quod cuique conceditur). utrum tandem beatior C. Marius tum, cum Cimbricae victoriae gloriam cum collega Catulo communicavit, paene altero Laelio—nam hunc illi duco simillimum—, an cum civili bello victor iratus necessariis Catuli deprecantibus non semel respondit, sed saepe: moriatur? in quo beatior ille, qui huic nefariae voci paruit, quam is, qui tam scelerate imperavit. nam cum accipere quam facere praestat iniuriam, tum morti iam ipsi adventanti paulum procedere ob viam, quod fecit Catulus, quam quod Marius, talis viri interitu sex suos obruere consulatus et contaminare extremum tempus aetatis.
5.57Dionysios yirmi beş yaşında hâkimiyeti ele geçirip otuz sekiz yıl Syrakusai'nin zorbası oldu. Ne güzel bir şehri, ne kadar zengin bir devleti kölelik altında ezip elinde tuttu! Oysa bu adam hakkında iyi yazarlardan şunu okuyoruz: Yaşayışında son derece itidalli, işlerini yürütürken keskin ve çalışkan bir adammış; ama aynı zamanda tabiatça kötülükçü ve adaletsizmiş. Bu yüzden hakikate iyi bakan herkese en sefil insan olarak görünmesi zorunludur. Çünkü her şeye gücü yettiğini düşündüğü zaman bile arzuladığı şeylere ulaşamıyordu.
Duodequadraginta annos tyrannus Syracusanorum fuit Dionysius, cum quinque et viginti natus annos dominatum occupavisset. qua pulchritudine urbem, quibus autem opibus praeditam servitute oppressam tenuit civitatem! atqui de hoc homine a bonis auctoribus sic scriptum accepimus, summam fuisse eius in victu temperantiam in rebusque gerundis virum acrem et industrium, eundem tamen maleficum natura et iniustum; ex quo omnibus bene veritatem intuentibus videri necesse est miserrimum. ea enim ipsa, quae concupierat, ne tum quidem, cum omnia se posse censebat, consequebatur.
5.58İyi bir ailenin çocuğu olarak saygın bir mevkide doğmuştu —gerçi bunu herkes başka türlü anlatır—; yaşıtlarıyla dostluğu, akrabalarıyla yakınlığı da boldu; Yunan âdetine göre aşkla bağlı olduğu bazı delikanlılar da vardı. Ama bunların hiçbirine güvenmez, bedeninin korunmasını zengin ailelerin köleleri arasından seçip kölelik adını üzerlerinden kendisinin kaldırdığı kimselere, bir de bazı derme çatma yabancılara ve vahşi barbarlara emanet ederdi. Böylece hâkimiyete duyduğu haksız arzu yüzünden kendini bir bakıma zindana kapatmıştı. Hatta boynunu bir berbere emanet etmemek için kızlarına berberlik öğretti. Böylece kral kızları, aşağılık ve hizmetçilere yakışan bir zanaatla, küçük berber kızlar gibi babalarının sakalını ve saçını keserlerdi. Yine de onlar büyüyünce ellerinden bıçağı aldı ve sakalını, saçını kızgın ceviz kabuklarıyla yakmalarını buyurdu.
qui cum esset bonis parentibus atque honesto loco natus—etsi id quidem alius alio modo tradidit—abundaretque et aequalium familiaritatibus et consuetudine propinquorum, haberet etiam more Graeciae quosdam adulescentis amore coniunctos, credebat eorum nemini, sed is quos ex familiis locupletium servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse detraxerat, et quibusdam convenis et feris barbaris corporis custodiam committebat. ita propter iniustam dominatus cupiditatem in carcerem quodam modo ipse se incluserat. quin etiam ne tonsori collum committeret, tondere filias suas docuit. ita sordido ancillarique artificio regiae virgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris. et tamen ab is ipsis, cum iam essent adultae, ferrum removit instituitque, ut candentibus iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent.
5.59İki karısı vardı: kendi şehrinden Aristomakhe ve Lokrisli Doris. Geceleri onlara giderken önce her şeyi gözden geçirip araştırırdı. Yatak odasındaki yatağın çevresine geniş bir hendek kazdırmış, hendeğin üstünden geçişi küçük tahta bir köprüyle sağlamıştı; yatak odasının kapısını kapayınca bu köprüyü de kendisi çevirip kaldırırdı. Halka açık kürsülerde durmaya cesaret edemediği için halka yüksek bir kuleden seslenirdi.
cumque duas uxores haberet, Aristomachen civem suam, Doridem autem Locrensem, sic noctu ad eas ventitabat, ut omnia specularetur et perscrutaretur ante. et cum fossam latam cubiculari lecto circumdedisset eiusque fossae transitum ponticulo ligneo coniunxisset, eum ipsum, cum forem cubiculi clauserat, detorquebat. idemque cum in communibus suggestis consistere non auderet, contionari ex turri alta solebat.
5.60Top oynamak istediğinde —buna çok meraklıydı— tuniğini çıkarırken kılıcını sevdiği bir delikanlıya verdiği anlatılır. Yakın dostlarından biri şaka yollu "Hayatını hiç değilse buna emanet ediyorsun" deyince delikanlı da gülümseyince ikisinin de öldürülmesini buyurdu: birini kendisini öldürmenin yolunu gösterdiği için, ötekini bu sözü gülerek onayladığı için. Bu işten sonra hayatında hiçbir şeye bu kadar acı duymadı; çünkü çok sevdiği birini öldürmüştü. Kendine hâkim olamayanların arzuları böyle zıt yönlere çekilir: Birine uyduğunda ötekine karşı koyman gerekir.
atque is cum pila ludere vellet —studiose enim id factitabat—tunicamque poneret, adulescentulo, quem amabat, tradidisse gladium dicitur. hic cum quidam familiaris iocans dixisset: huic quidem certe vitam tuam committis adrisissetque adulescens, utrumque iussit interfici, alterum, quia viam demonstravisset interimendi sui, alterum, quia dictum id risu adprobavisset. atque eo facto sic doluit, nihil ut tulerit gravius in vita; quem enim vehementer amarat, occiderat. sic distrahuntur in contrarias partis impotentium cupiditates. cum huic obsecutus sis, illi est repugnandum.
5.61Gerçi bu zorba ne kadar mesut olduğunu kendisi de göstermiştir. Dalkavuklarından Damokles bir konuşmada onun ordularını, servetini, hâkimiyetinin ihtişamını, her şeyin bolluğunu, saraylarının görkemini anıp hiç kimsenin ondan daha mesut olmadığını söyleyince, "Öyleyse, Damokles," demiş, "bu hayat hoşuna gittiğine göre onu kendin tatmak ve talihimi denemek ister misin?" O da istediğini söyleyince Dionysios adamı muhteşem işlemelerle süslenmiş çok güzel dokuma bir örtüyle örtülü altın bir sedire yatırttı; pek çok büfeyi işlenmiş gümüş ve altınla donattı. Sonra sofranın başına seçme güzellikte köleler dikilmesini, onun işaretini gözleyip özenle hizmet etmelerini buyurdu.
Quamquam hic quidem tyrannus ipse iudicavit, quam esset beatus. nam cum quidam ex eius adsentatoribus, Damocles, commemoraret in sermone copias eius, opes, maiestatem dominatus, rerum abundantiam, magnificentiam aedium regiarum negaretque umquam beatiorem quemquam fuisse, visne igitur inquit, o Damocle, quoniam te haec vita delectat, ipse eam degustare et fortunam experiri meam? cum se ille cupere dixisset, conlocari iussit hominem in aureo lecto strato pulcherrimo textili stragulo, magnificis operibus picto, abacosque compluris ornavit argento auroque caelato. tum ad mensam eximia forma pueros delectos iussit consistere eosque nutum illius intuentis diligenter ministrare.
5.62Güzel kokular, çelenkler vardı; buhurlar yakılıyor, sofralar en seçme yemeklerle donatılıyordu. Damokles kendini talihli sanıyordu. Bu şatafatın ortasında Dionysios tavandan at kılına bağlı parlak bir kılıcın, o mesut adamın ensesinin üstünde asılı duracak biçimde sarkıtılmasını buyurdu. Bunun üzerine Damokles ne o güzel hizmetkârlara, ne sanat dolu gümüş kaplara bakabiliyor, ne de elini sofraya uzatabiliyordu; çelenkler başından kendiliğinden kayıp düşüyordu. Sonunda artık mesut olmak istemediği için gitmesine izin vermesini zorbadan yalvararak istedi. Dionysios, tepesinde hep bir dehşet asılı duran biri için hiçbir şeyin mutluluk olmadığını yeterince göstermiş görünmüyor mu? Üstelik adalete dönmek, vatandaşlarına hürriyetlerini ve haklarını geri vermek onun elinde bile değildi; çünkü gençken, düşüncesiz yaşta, kendini öyle hatalara bulaştırmış ve öyle şeyler yapmıştı ki akıllanmaya başlasa canını kurtaramazdı.
aderant unguenta coronae, incendebantur odores, mensae conquisitissimis epulis extruebantur. fortunatus sibi Damocles videbatur. in hoc medio apparatu fulgentem gladium e lacunari saeta equina aptum demitti iussit, ut impenderet illius beati cervicibus. itaque nec pulchros illos ministratores aspiciebat nec plenum artis argentum nec manum porrigebat in mensam; iam ipsae defluebant coronae; denique exoravit tyrannum, ut abire liceret, quod iam beatus nollet esse. satisne videtur declarasse Dionysius nihil esse ei beatum, cui semper aliqui terror impendeat? atque ei ne integrum quidem erat, ut ad iustitiam remigraret, civibus libertatem et iura redderet; is enim se adulescens inprovida aetate inretierat erratis eaque commiserat, ut salvus esse non posset, si sanus esse coepisset.
5.63Sadakatsizliğinden çok korktuğu dostluğu ne kadar özlediğini o iki Pythagorasçı karşısında gösterdi: Birini öbürünün ölüm cezası için rehin olarak almıştı; öteki de rehnini kurtarmak için ölüm için belirlenen saatte hazır bulununca Dionysios "Keşke ben de size üçüncü bir dost olarak yazılsaydım!" dedi. Dostlarının yakınlığından, sofra arkadaşlığından, her türlü samimi sohbetten yoksun kalmak onun için ne sefil bir şeydi; hele çocukluğundan beri bilgili, hür insana yakışan sanatlarla yetişmiş, musikiye de çok meraklı biri için! Tragedya şairiydi de. Ne kadar iyi olduğu konumuzla ilgili değil; bu türde nedense başka türlerden çok herkes kendi yazdığını güzel bulur; bugüne kadar kendini en iyisi saymayan hiçbir şair tanımadım (Aquinius'la da dostluğum vardı); iş böyledir: Seni seninkiler, beni benimkiler sevindirir. Ama Dionysios'a dönelim: İnsanca her türlü incelikten ve yaşayıştan yoksundu; kaçak kölelerle, canilerle, barbarlarla yaşıyordu; hürriyete layık olan ya da hür olmak isteyen hiç kimseyi kendine dost saymıyordu.
Bundan daha iğrenç, daha sefil, daha lanetlenecek bir şey düşünemediğim bu adamın hayatıyla artık bilgili ve tam anlamıyla bilge insanlar olan Platon'un ya da Arkhytas'ın hayatını karşılaştırmayacağım.
Quantopere vero amicitias desideraret, quarum infidelitatem extimescebat, declaravit in Pythagoriis duobus illis, quorum cum alterum vadem mortis accepisset, alter, ut vadem suum liberaret, praesto fuisset ad horam mortis destinatam, utinam ego inquit tertius vobis amicus adscriberer! quam huic erat miserum carere consuetudine amicorum, societate victus, sermone omnino familiari, homini praesertim docto a puero et artibus ingenuis erudito, musicorum vero perstudioso; poëtam etiam tragicum—quam bonum, nihil ad rem; in hoc enim genere nescio quo pacto magis quam in aliis suum cuique pulchrum est; adhuc neminem cognovi poëtam (et mihi fuit cum Aquinio amicitia), qui sibi non optumus videretur; sic se res habet: te tua, me delectant mea—sed ut ad Dionysium redeamus: omni cultu et victu humano carebat; vivebat cum fugitivis, cum facinerosis, cum barbaris; neminem, qui aut libertate dignus esset aut vellet omnino liber esse, sibi amicum arbitrabatur. Non ego iam cum huius vita, qua taetrius miserius detestabilius excogitare nihil possum, Platonis aut Archytae vitam comparabo, doctorum hominum et plane sapientium:
5.64Aynı şehirden, kendisinden uzun yıllar sonra yaşamış alçakgönüllü küçük bir adamı, Arkhimedes'i, çizim tozunun ve çubuğunun başından kaldırıp çağıracağım. Ben kvestorken onun mezarını, Syrakusalılar varlığını bile inkâr ederek bilmedikleri hâlde, her yandan dikenler ve çalılarla çevrilip örtülmüş olarak buldum. Anıtına yazılmış olduğunu duyduğum birkaç küçük dizeyi biliyordum; bunlar mezarın tepesine silindirle birlikte bir küre konduğunu söylüyordu.
ex eadem urbe humilem homunculum a pulvere et radio excitabo, qui multis annis post fuit, Archimedem. cuius ego quaestor ignoratum ab Syracusanis, cum esse omnino negarent, saeptum undique et vestitum vepribus et dumetis indagavi sepulcrum. tenebam enim quosdam senariolos, quos in eius monumento esse inscriptos acceperam, qui declarabant in summo sepulcro sphaeram esse positam cum cylindro.
5.65Her yanı gözlerimle tararken —Agrigentum kapılarının önünde pek çok mezar vardır— çalıların arasından pek yükselmeyen küçük bir sütun gözüme çarptı; üzerinde bir küre ve silindir şekli vardı. Hemen yanımdaki Syrakusalılara —şehrin önde gelenleri yanımdaydı— aradığım şeyin tam da bu olduğunu düşündüğümü söyledim. Oraklarla içeri gönderilen pek çok adam yeri temizleyip açtı.
ego autem cum omnia conlustrarem oculis—est enim ad portas Agragantinas magna frequentia sepulcrorum—, animum adverti columellam non multum e dumis eminentem, in qua inerat sphaerae figura et cylindri. atque ego statim Syracusanis— erant autem principes mecum—dixi me illud ipsum arbitrari esse, quod quaererem. inmissi cum falcibus multi purgarunt et aperuerunt locum.
5.66Oraya bir geçit açılınca karşıdaki kaideye yaklaştık. Dizelerin sonları aşınmış, yazıt neredeyse yarı yarıya görünüyordu. Böylece Yunanistan'ın en ünlü, bir zamanlar da en bilgili şehri, en keskin zekâlı tek vatandaşının anıtını, Arpinumlu bir adamdan öğrenmeseydi bilmeyecekti. Ama söz saptığı yere dönsün: Musalarla, yani insanlıkla ve bilgiyle biraz olsun alışverişi olan herkes içinde bu matematikçi olmayı o zorba olmaya tercih etmeyecek kim vardır? Hayat biçimini ve uğraşını araştırırsak, birinin zihni hesapları evirip çevirip araştırmakla ve ustalığın verdiği zevkle besleniyordu ki bu ruhların en tatlı gıdasıdır; ötekininki ise gece gündüz korku içinde cinayet ve haksızlıkla. Haydi, Demokritos'u, Pythagoras'ı, Anaksagoras'ı karşılaştır: Hangi krallıkları, hangi servetleri onların uğraşlarına ve zevklerine tercih edersin?
quo cum patefactus esset aditus, ad adversam basim accessimus. apparebat epigramma exesis posterioribus partibus versiculorum dimidiatum fere. ita nobilissima Graeciae civitas, quondam vero etiam doctissima, sui civis unius acutissimi monumentum ignorasset, nisi ab homine Arpinate didicisset. sed redeat, unde aberravit oratio: quis est omnium, qui modo cum Musis, id est cum humanitate et cum doctrina, habeat aliquod commercium, qui se non hunc mathematicum malit quam illum tyrannum? si vitae modum actionemque quaerimus, alterius mens rationibus agitandis exquirendisque alebatur cum oblectatione sollertiae, qui est unus suavissimus pastus animorum, alterius in caede et iniuriis cum et diurno et nocturno metu. age confer Democritum Pythagoram, Anaxagoram: quae regna, quas opes studiis eorum et delectationibus antepones?
5.67Gerçekten de insanda en iyi olan kısım hangisiyse, aradığın en iyi şeyin de onda bulunması zorunludur. Peki insanda keskin ve iyi bir zihinden daha iyi ne vardır? Öyleyse mesut olmak istiyorsak onun iyiliğinden faydalanmalıyız; zihnin iyiliği ise fazilettir; demek ki mutlu hayat zorunlu olarak onda bulunur. Güzel, ahlâken güzel ve parlak olan her şey buradan gelir; bunu yukarıda söyledim, ama aynı şeyi biraz daha geniş söylemek gerekiyor: Bunların hepsi sevinçle doludur. Mutlu hayatın sürekli ve dolu sevinçlerden doğduğu açık olduğuna göre, onun ahlâkî güzellikten doğduğu sonucu çıkar.
Etenim, quae pars optuma est in homine, in ea situm esse necesse est illud, quod quaeris, optumum. quid est autem in homine sagaci ac bona mente melius? eius bono fruendum est igitur, si beati esse volumus; bonum autem mentis est virtus; ergo hac beatam vitam contineri necesse est. hinc omnia, quae pulchra honesta praeclara sunt, ut supra dixi, sed dicendum idem illud paulo uberius videtur, plena gaudiorum sunt. ex perpetuis autem plenisque gaudiis cum perspicuum sit vitam beatam existere, sequitur ut ea existat ex honestate.
5.68Ama göstermek istediğimiz şeylere yalnız sözle dokunup geçmeyelim; bizi bilmeye ve anlamaya daha çok yöneltecek, deyim yerindeyse harekete geçirici birkaç şey ortaya koymak gerekiyor. En iyi sanatlarda üstün bir adam alalım ve onu bir an zihnimizde, düşüncemizde canlandıralım. Önce olağanüstü bir yeteneği olmalıdır, çünkü fazilet ağır zihinlere kolay kolay eşlik etmez; sonra hakikati araştırmaya coşkulu bir hevesi olmalıdır. Ruhun o üç katlı ürünü buradan doğar: Biri eşyayı bilmekte ve tabiatı açıklamaktadır; ikincisi istenecek ve kaçınılacak şeyleri ayırt etmekte ve iyi yaşamanın yolundadır; üçüncüsü her şeyde neyin neyden çıktığını, neyin neyle çeliştiğini yargılamaktadır. Tartışmanın bütün inceliği de yargının bütün doğruluğu da bu sonuncudadır.
Sed ne verbis solum attingamus ea quae volumus ostendere, proponenda quaedam quasi moventia sunt, quae nos magis ad cognitionem intellegentiamque convertant. sumatur enim nobis quidam praestans vir optumis artibus, isque animo parumper et cogitatione fingatur. primum ingenio eximio sit necesse est; tardis enim mentibus virtus non facile comitatur; deinde ad investigandam veritatem studio incitato. ex quo triplex ille animi fetus existet, unus in cognitione rerum positus et in explicatione naturae, alter in discriptione expetendarum fugiendarumque rerum et in ratione bene vivendi, tertius in iudicando, quid cuique rei sit consequens quid repugnans, in quo inest omnis cum subtilitas disserendi, tum veritas iudicandi.
5.69Gece gündüz bu meşguliyetlerle bir arada yaşayan bilgenin ruhu kim bilir nasıl bir sevinçle dolar! Bütün evrenin hareketlerini ve dönüşlerini gözden geçirdiğinde; göğe bağlı sayısız yıldızın belirli yerlere çakılı olarak göğün kendi hareketiyle uyum içinde döndüğünü; yedi başka yıldızın ise yükseklik ya da alçaklık bakımından birbirinden çok uzak olarak her birinin kendi yolunu izlediğini, gezgin hareketlerinin yine de yollarının belirli ve şaşmaz mesafelerini çizdiğini gördüğünde... Şüphesiz o eskileri harekete geçiren ve daha fazlasını araştırmaya sevk eden de bunların görünüşüydü. İlk başlangıçların, deyim yerindeyse tohumların peşine düşmek buradan doğdu: Her şey nereden doğmuş, meydana gelmiş, bir araya gelmiştir; cansız ya da canlı, dilsiz ya da konuşan her türün kökeni nedir; hayat nedir, ölüm nedir; bir şeyden ötekine geçiş ve değişme nasıl olur; yer nereden gelir ve hangi ağırlıklarla dengede durur; denizler hangi çukurlarda tutulur; her şey hangi ağırlıkla taşınıp daima evrenin orta yerine yönelir —ki küre biçimli bir şeyde orta yer aynı zamanda en aşağı yerdir?
quo tandem igitur gaudio adfici necesse est sapientis animum cum his habitantem pernoctantemque curis! ut, cum totius mundi motus conversionesque perspexerit sideraque viderit innumerabilia caelo inhaerentia cum eius ipsius motu congruere certis infixa sedibus, septem alia suos quaeque tenere cursus multum inter se aut altitudine aut humilitate distantia, quorum vagi motus rata tamen et certa sui cursus spatia definiant—horum nimirum aspectus impulit illos veteres et admonuit, ut plura quaererent; inde est indagatio nata initiorum et tamquam seminum, unde essent omnia orta generata concreta, quaeque cuiusque generis vel inanimi vel animantis vel muti vel loquentis origo, quae vita, qui interitus quaeque ex alio in aliud vicissitudo atque mutatio, unde terra et quibus librata ponderibus, quibus cavernis maria sustineantur, qua omnia delata gravitate medium mundi locum semper expetant, qui est idem infimus in rutundo.
5.70Bunları evirip çeviren, gece gündüz düşünen ruhta Delphoi'deki tanrının buyurduğu o bilgi doğar: Zihin kendini tanır ve ilahî zihinle birleşmiş olduğunu hisseder; bundan da doymak bilmez bir sevinçle dolar. Çünkü tanrıların kudreti ve tabiatı üzerine düşünmek, onların ebediliğine öykünme hevesini alevlendirir. Şeylerin sebeplerinin birbirine eklendiğini, zorunlulukla birbirine düğümlendiğini, ezelden ebede akıp giden bu sebepleri yine de bir akıl ve zihnin yönettiğini gören zihin, kendini hayatın kısalığına hapsolmuş saymaz.
haec tractanti animo et noctes et dies cogitanti existit illa a deo Delphis praecepta cognitio, ut ipsa se mens agnoscat coniunctamque cum divina mente se sentiat, ex quo insatiabili gaudio compleatur. ipsa enim cogitatio de vi et natura deorum studium incendit illius aeternitatem imitandi, neque se in brevitate vitae conlocatam putat, cum rerum causas alias ex aliis aptas et necessitate nexas videt, quibus ab aeterno tempore fluentibus in aeternum ratio tamen mensque moderatur.
5.71Bunlara bakan, gözünü göğe kaldıran, daha doğrusu bütün yanları ve kıyıları dört bir yana bakarak seyreden bilge, sonra insanî ve daha yakın şeyleri ne büyük bir ruh dinginliğiyle düşünür! Faziletin bilgisi buradan doğar; faziletin türleri ve kısımları burada çiçek açar; tabiatın iyiler arasında en son neyi gözettiği, kötülüklerde en uç noktanın ne olduğu, vazifelerin neye bağlanması gerektiği, ömrü geçirmek için hangi yolun seçilmesi gerektiği burada bulunur. Bunlar ve bunlara benzer şeyler araştırıldığında, bu tartışmada ele aldığımız şey her şeyden çok ortaya çıkar: Fazilet mesut yaşamak için kendi kendine yeter.
Haec ille intuens atque suspiciens vel potius omnis partis orasque circumspiciens quanta rursus animi tranquillitate humana et citeriora considerat! hinc illa cognitio virtutis existit, efflorescunt genera partesque virtutum, invenitur, quid sit quod natura spectet extremum in bonis, quid in malis ultumum, quo referenda sint officia, quae degendae aetatis ratio deligenda. quibus et talibus rebus exquisitis hoc vel maxime efficitur, quod hac disputatione agimus, ut virtus ad beate vivendum sit se ipsa contenta.
5.72Sonra üçüncüsü gelir. Bilgeliğin bütün kısımlarına yayılıp akar: Şeyi tarif eder, cinslere ayırır, çıkanı bağlar, tamamlananı sonuca bağlar, doğruyu yanlıştan ayırt eder. Bu, tartışmanın yöntemi ve ilmidir. Ondan hem meseleleri tartmak için en büyük fayda hem de hür insana yakışan, bilgeliğe layık en büyük zevk doğar. Ama bunlar boş vaktin işleri. Şimdi bu aynı bilge devleti korumaya geçsin. Basiretiyle vatandaşların faydasını gözeten, adaletiyle oradan kendi evine hiçbir şey aktarmayan, öteki bunca çeşitli faziletini de kullanan bir adamdan daha üstün ne olabilir? Buna dostlukların meyvesini ekle: Bilgili insanlar için bu meyve hem bütün hayat boyunca birbirine uyan, neredeyse aynı soluğu alan bir danışmada, hem de her gün birlikte yaşamanın, birlikte sofraya oturmanın verdiği en büyük tatlılıktadır. Bu hayat daha mesut olmak için neyi arar ki? Bunca büyük sevinçle dolu bu hayata Talih'in kendisi bile boyun eğmek zorundadır. Eğer ruhun böyle iyilikleriyle, yani faziletlerle sevinmek mesut olmaksa ve bütün bilgeler bu sevinçlerin tadını sonuna kadar çıkarıyorsa, onların hepsinin mesut olduğunu kabul etmek zorunludur.
Dinleyici: İşkence ve eziyet altında bile mi?
Sequitur tertia, quae per omnis partis sapientiae manat et funditur, quae rem definit, genera dispertit, sequentia adiungit, perfecta concludit, vera et falsa diiudicat, disserendi ratio et scientia. ex qua cum summa utilitas existit ad res ponderandas, tum maxume ingenua delectatio et digna sapientia. Sed haec otii. transeat idem iste sapiens ad rem publicam tuendam. quid eo possit esse praestantius, cum †contineri prudentia utilitatem civium cernat, iustitia nihil in suam domum inde derivet, reliquis utatur tot tam variisque virtutibus? adiunge fructum amicitiarum, in quo doctis positum est cum consilium omnis vitae consentiens et paene conspirans, tum summa iucunditas e cotidiano cultu atque victu. Quid haec tandem vita desiderat, quo sit beatior? cui refertae tot tantisque gaudiis Fortuna ipsa cedat necesse est. quodsi gaudere talibus bonis animi, id est virtutibus, beatum est omnesque sapientes is gaudiis perfruuntur, omnis eos beatos esse confiteri necesse est. Etiamne in cruciatu atque tormentis?
5.73Cicero: Yoksa bunu menekşeler ya da güller arasında söylediğimi mi sanıyordun? Yalnızca filozof maskesini takmış, bu adı kendi kendine yakıştırmış Epikuros'a, bilgenin yakılsa, işkence görse, kesilse bile "Ne kadar umurumda değil!" diye haykıramayacağı hiçbir an olmadığını söylemek serbest olacak mı? Gerçi işin aslı ne olursa olsun, bunu söylerken ben onu alkışlıyorum. Ama o, bütün kötülüğü acıyla, iyiliği hazla tarif eden; bizim bu ahlâken güzel ve çirkin dediğimiz şeylerle alay eden, sözlerle uğraşıp boş sesler çıkardığımızı, bedende hissedilen pürüzsüzlük ya da pürüzden başka hiçbir şeyin bizi ilgilendirmediğini söyleyen adamdır. Dediğim gibi, yargısı hayvanlarınkinden pek farklı olmayan bu adama kendini unutmak serbest mi olacak? Bütün iyiliği ve kötülüğü talihin elindeyken talihi hor görmek; acının yalnız en büyük değil, tek kötülük olduğunu ileri sürmüşken en ağır işkence ve eziyet altında mesut olduğunu söylemek?
An tu me in viola putabas aut in rosa dicere? an Epicuro, qui tantum modo induit personam philosophi et sibi ipse hoc nomen inscripsit, dicere licebit, quod quidem, ut habet se res, me tamen plaudente dicit, nullum sapienti esse tempus, etiamsi uratur torqueatur secetur, quin possit exclamare: quam pro nihilo puto! cum praesertim omne malum dolore definiat bonum voluptate, haec nostra honesta turpia inrideat dicatque nos in vocibus occupatos inanis sonos fundere, neque quicquam ad nos pertinere nisi quod aut leve aut asperum in corpore sentiatur: huic ergo, ut dixi, non multum differenti a iudicio ferarum oblivisci licebit sui et tum fortunam contemnere, cum sit omne et bonum eius et malum in potestate fortunae, tum dicere se beatum in summo cruciatu atque tormentis, cum constituerit non modo summum malum esse dolorem, sed etiam solum?
5.74Üstelik acıya katlanmak için bilinen çareleri —ruh sağlamlığını, çirkin olandan utanmayı, katlanma alıştırmasını ve alışkanlığını, cesaretin öğütlerini, erkekçe dayanıklılığı— kendine hazırlamış da değildir. Tek başına geçmiş hazları hatırlamakla huzur bulduğunu söyler. Sanki sıcaktan bunalan biri, sıcağın şiddetine kolay dayanamazken, bir zamanlar bizim Arpinum'da serin ırmaklarla çevrili olduğunu hatırlamak istermiş gibi! Çünkü geçmiş hazların şimdiki kötülükleri nasıl yatıştırabileceğini görmüyorum...
nec vero illa sibi remedia comparavit ad tolerandum dolorem, firmitatem animi, turpitudinis verecundiam, exercitationem consuetudinemque patiendi, praecepta fortitudinis, duritiam virilem, sed una se dicit recordatione adquiescere praeteritarum voluptatium, ut si quis aestuans, cum vim caloris non facile patiatur, recordari velit sese aliquando in Arpinati nostro gelidis fluminibus circumfusum fuisse. non enim video, quo modo sedare possint mala praesentia praeteritae voluptates—
5.75Ama tutarlı olmak istese bunu söylemeye hakkı olmayan o adam bilgenin daima mesut olduğunu söylüyorsa, ahlâken güzellikten yoksun hiçbir şeyin istenmeye değer olmadığını, iyiler arasında sayılmayacağını düşünenler ne yapmalı? Bana kalırsa Peripatetikler ve eski Akademililer de artık kekelemeyi bıraksınlar ve mutlu hayatın Phalaris'in boğasının içine bile ineceğini açıkça, yüksek sesle söylemeye cesaret etsinler.
sed cum is dicat semper beatum esse sapientem, cui dicere hoc, si sibi constare vellet, non liceret, quidnam faciendum est is qui nihil expetendum, nihil in bonis ducendum, quod honestate careat, existumant? Me quidem auctore etiam Peripatetici veteresque Academici balbuttire aliquando desinant aperteque et clara voce audeant dicere beatam vitam in Phalaridis taurum descensuram.
5.76Diyelim ki üç tür iyi var —böylece artık Stoacıların, her zamankinden fazla kullandığımı fark ettiğim o tuzaklarından uzaklaşmış olalım—; evet, bu iyi türleri olsun. Yeter ki bedenin iyileriyle dış iyiler yerde yatsın ve yalnız seçilmeye değer oldukları için iyi diye anılsın; ruhun o ilahî iyileri ise enine boyuna yayılıp göğe değsin. Öyleyse bunlara erişmiş olana neden yalnız mesut diyeyim de en mesut demeyeyim?
Peki bilge acıdan dehşete mi düşecek? Bu görüşe en çok karşı çıkan odur çünkü. Kendi ölümümüze ve yakınlarımızın ölümüne, kedere ve ruhun öteki hâllerine karşı önceki günlerin tartışmalarıyla yeterince silahlanmış ve hazırlanmış görünüyoruz. Acı ise faziletin en amansız düşmanı gibi görünüyor: Yanan meşaleler sallıyor; cesareti, ruh büyüklüğünü, sabrı zayıf düşürmekle tehdit ediyor.
sint enim tria genera bonorum, ut iam a laqueis Stoicorum, quibus usum me pluribus quam soleo intellego, recedamus, sint sane illa genera bonorum, dum corporis et externa iaceant humi et tantum modo, quia sumenda sint, appellentur bona, animi autem illa divina longe lateque se pandant caelumque contingant; ut, ea qui adeptus sit, cur eum beatum modo et non beatissimum etiam dixerim? Dolorem vero sapiens extimescet? is enim huic maxime sententiae repugnat. nam contra mortem nostram atque nostrorum contraque aegritudinem et reliquas animi perturbationes satis esse videmur superiorum dierum disputationibus armati et parati; dolor esse videtur acerrumus virtutis adversarius; is ardentis faces intentat, is fortitudinem, magnitudinem animi, patientiam se debilitaturum minatur.
5.77Fazilet buna mı yenik düşecek, bilge ve metin bir adamın mutlu hayatı buna mı boyun eğecek? Ey iyi tanrılar, ne utanç verici! Spartalı çocuklar kırbaç acısıyla parçalanırken inlemezler. Lakedaimon'da delikanlı sürülerinin inanılmaz bir hırsla yumrukla, tekmeyle, tırnakla, hatta ısırarak dövüştüklerini kendim gördüm: Yenildiklerini itiraf etmektense can verirlerdi. Hindistan'dan daha uçsuz bucaksız, daha yabanî hangi barbar ülke vardır? Ama o millette bile, önce bilge sayılanlar ömürlerini çıplak geçirir, Kafkas'ın karlarına ve kışın şiddetine acı duymadan katlanırlar; ateşe yaklaştıklarında da inlemeden yanarlar.
huic igitur succumbet virtus, huic beata sapientis et constantis viri vita cedet? quam turpe, o dii boni! pueri Spartiatae non ingemescunt verberum dolore laniati. adulescentium greges Lacedaemone vidimus ipsi incredibili contentione certantis pugnis calcibus unguibus morsu denique, cum exanimarentur prius quam victos se faterentur. quae barbaria India vastior aut agrestior? in ea tamen gente primum ei, qui sapientes habentur, nudi aetatem agunt et Caucasi nives hiemalemque vim perferunt sine dolore, cumque ad flammam se adplicaverunt, sine gemitu aduruntur.
5.78Hindistan'da kadınlar ise biri kocasını kaybettiğinde, kocanın en çok hangisini sevdiği konusunda yarışa ve hakem önüne çıkarlar —çünkü orada bir adamın birden çok karısı olur—; kazanan sevinç içinde, yakınlarının eşliğinde kocasıyla birlikte ölü yakma yığınının üstüne konur; yenilen ise kederle ayrılır. Âdet tabiatı hiçbir zaman yenemezdi, çünkü tabiat her zaman yenilmezdir. Ama biz ruhumuzu gölgede oturmakla, zevklerle, aylaklıkla, gevşeklikle, tembellikle bozduk; kanaatlerle ve kötü âdetlerle yumuşatıp gevşettik. Mısırlıların âdetini bilmeyen var mı? Sapkın yanılgılarla dolu zihinleriyle bir ibise, bir yılana, kediye, köpeğe ya da timsaha dokunmaktansa her türlü işkenceye katlanırlar; bunlardan birine bilmeden bir şey yapmış olsalar bile hiçbir cezadan kaçmazlar.
mulieres vero in India, cum est cuius earum vir mortuus, in certamen iudiciumque veniunt, quam plurumum ille dilexerit— plures enim singulis solent esse nuptae—; quae est victrix, ea laeta prosequentibus suis una cum viro in rogum imponitur, illa victa maesta discedit. numquam naturam mos vinceret; est enim ea semper invicta; sed nos umbris deliciis otio languore desidia animum infecimus, opinionibus maloque more delenitum mollivimus. Aegyptiorum morem quis ignorat? quorum inbutae mentes pravitatis erroribus quamvis carnificinam prius subierint quam ibim aut aspidem aut faelem aut canem aut corcodillum violent, quorum etiamsi inprudentes quippiam fecerint, poenam nullam recusent.
5.79İnsanlardan söz ediyorum. Ya hayvanlar? Soğuğa, açlığa, dağlarda, ormanlarda koşup dolaşmaya katlanmıyorlar mı? Yavruları için öyle savaşmıyorlar mı ki yara alır, hiçbir saldırıdan, hiçbir darbeden çekinmezler? Makam peşindekilerin şeref uğruna, övgü düşkünlerinin şan için, aşkla yananların arzuları yüzünden nelere katlandıklarını, neler çektiklerini geçiyorum. Hayat örneklerle dolu.
de hominibus loquor; quid? bestiae non frigus, non famem, non montivagos atque silvestris cursus lustrationesque patiuntur? non pro suo partu ita propugnant, ut vulnera excipiant, nullos impetus nullos ictus reformident? omitto, quae perferant quaeque patiantur ambitiosi honoris causa, laudis studiosi gloriae gratia, amore incensi cupiditatis. plena vita exemplorum est.
5.80Ama söz ölçüyü kaçırmasın ve saptığı yere dönsün. Diyorum ki mutlu hayat kendini işkenceye teslim edecektir. Adaletin, itidalin ve hepsinden önce cesaretin, ruh büyüklüğünün, sabrın ardından gidecek; işkencecinin yüzünü görünce durup kalmayacak; bütün faziletler hiçbir ruh dehşeti duymadan işkenceye yürürken, daha önce dediğim gibi, kapıların dışında, zindanın eşiğinde geride durmayacaktır. Yalnız bırakılmış, o en güzel maiyetten ayrılmış olsa, ondan daha iğrenç, daha çirkin ne olurdu? Ama bu hiçbir şekilde olamaz; çünkü ne faziletler mutlu hayat olmadan bir arada durabilir ne de mutlu hayat faziletler olmadan.
Sed adhibeat oratio modum et redeat illuc, unde deflexit. dabit, inquam, se in tormenta vita beata nec iustitiam temperantiam in primisque fortitudinem, magnitudinem animi, patientiam prosecuta, cum tortoris os viderit, consistet virtutibusque omnibus sine ullo animi terrore ad cruciatum profectis resistet extra fores, ut ante dixi, limenque carceris. quid enim ea foedius, quid deformius sola relicta, a comitatu pulcherrimo segregata? quod tamen fieri nullo pacto potest; nec enim virtutes sine beata vita cohaerere possunt nec illa sine virtutibus.
5.81Bu yüzden faziletler onun kaçamak yapmasına izin vermeyecek; kendileri hangi acıya, hangi işkenceye götürülürse onu da yanlarında sürükleyeceklerdir. Çünkü bilgeye has olan şudur: Pişman olabileceği hiçbir şey yapmamak, hiçbir şeyi istemeye istemeye yapmamak, her şeyi parlak, tutarlı, ağırbaşlı ve ahlâka uygun biçimde yapmak; hiçbir şeyi mutlaka olacakmış gibi beklememek; bir şey olduğunda, beklenmedik ve yeni bir şey olmuş gibi şaşırmamak; her şeyi kendi yargısına bağlamak, kendi hükümlerinin arkasında durmak. Bundan daha mesut ne olabilir, ben en azından aklıma getiremiyorum.
itaque eam tergiversari non sinent secumque rapient, ad quemcumque ipsae dolorem cruciatumque ducentur. sapientis est enim proprium nihil quod paenitere possit facere, nihil invitum, splendide constanter graviter honeste omnia, nihil ita expectare quasi certo futurum, nihil, cum acciderit, admirari, ut inopinatum ac novum accidisse videatur, omnia ad suum arbitrium referre, suis stare iudiciis. quo quid sit beatius, mihi certe in mentem venire non potest.
5.82Stoacıların ise sonuç çıkarması kolaydır. İyilerin gayesinin tabiata uymak ve onunla uyum içinde yaşamak olduğunu düşündüklerine göre, bu da bilgenin yalnız vazifesi değil, aynı zamanda elinde olan bir şey olduğuna göre, en yüksek iyi kimin elindeyse mutlu hayatın da onun elinde olması zorunlu olarak çıkar. Böylece bilgenin hayatı daima mesut olur.
Mutlu hayat hakkında en güçlü biçimde söylenebileceğini düşündüğüm şeyler bunlar; şimdiki durumda, sen daha iyisini getirmedikçe, en doğru biçimde söylenebilecekler de bunlar.
Dinleyici: Daha iyisini getiremem doğrusu. Ama sıkıntı vermezse senden seve seve bir şey rica ederdim. Hiçbir belli öğretinin zinciri seni bağlamadığına, hepsinden de seni hakikate en çok benzeyen şeyle etkileyeni tattığına göre şunu dinlemek isterim: Az önce Peripatetiklere ve eski Akademia'ya, bilgelerin daima en mesut olduğunu çekinmeden, özgürce söylemeye cesaret etmeleri için çağrıda bulunur gibiydin; bunu söylemenin onların görüşüyle nasıl tutarlı olduğunu düşünüyorsun? Çünkü bu görüşe karşı pek çok şey söyledin ve Stoacıların akıl yürütmesiyle sonuca bağladın.
Stoicorum quidem facilis conclusio est; qui cum finem bonorum esse senserint congruere naturae cumque ea convenienter vivere, cum id sit in sapientis situm non officio solum, verum etiam potestate, sequatur necesse est, ut, cuius in potestate summum bonum, in eiusdem vita beata sit. ita fit semper vita beata sapientis. Habes, quae fortissime de beata vita dici putem et, quo modo nunc est, nisi quid tu melius attuleris, etiam verissime. Melius equidem adferre nihil possum, sed a te impetrarim lubenter, ut, nisi molestum sit, quoniam te nulla vincula impediunt ullius certae disciplinae libasque ex omnibus, quodcumque te maxime specie veritatis movet,—quod paulo ante Peripateticos veteremque Academiam hortari videbare, ut sine retractatione libere dicere auderent sapientis esse semper beatissimos, id velim audire, quem ad modum his putes consentaneum esse id dicere. multa enim a te contra istam sententiam dicta sunt et Stoicorum ratione conclusa.
5.83Cicero: Öyleyse felsefede yalnız bizim kullanabildiğimiz özgürlükten faydalanalım. Bizim sözümüz kendisi hiçbir şeye hüküm vermez, her iki yönü de savunur; ta ki başkaları onu hiçbir otoriteye dayanmadan, kendi başına yargılayabilsin. Senin istediğin şu görünüyor: Birbirinden ayrılan filozofların gaye hakkındaki görüşü ne olursa olsun, fazilet mutlu hayat için yeterli dayanağa sahip olsun. Karneades'in bunu tartışmayı âdet edindiğini duymuşuzdur; ama o bunu, her zaman büyük bir hevesle çürüttüğü, öğretisine karşı zekâsı alev alev yanan Stoacılara karşı yapıyordu. Biz ise bunu onlarla barış içinde ele alacağız —çünkü Stoacılar iyilerin gayesini doğru koymuşlarsa iş bitmiştir: Bilgenin daima mesut olması zorunludur—;
Utamur igitur libertate, qua nobis solis in philosophia licet uti, quorum oratio nihil ipsa iudicat, sed habetur in omnis partis, ut ab aliis possit ipsa per sese nullius auctoritate adiuncta iudicari. Et quoniam videris hoc velle, ut, quaecumque dissentientium philosophorum sententia sit de finibus, tamen virtus satis habeat ad vitam beatam praesidii, quod quidem Carneadem disputare solitum accepimus; sed is ut contra Stoicos, quos studiosissime semper refellebat et contra quorum disciplinam ingenium eius exarserat; nos illud quidem cum pace agemus—si enim Stoici finis bonorum recte posiverunt, confecta res est: necesse est semper beatum esse sapientem—,
5.84ama ötekilerin görüşlerini tek tek inceleyelim; bakalım, mümkünse, mutlu hayata dair bu parlak, deyim yerindeyse kararname bütün görüşlerle ve öğretilerle uyuşabilecek mi?
Bence gaye hakkında benimsenip savunulmuş görüşler şunlardır. Önce dört basit görüş: Stoacıların dediği gibi ahlâken güzel olandan başka iyi yoktur; Epikuros'un dediği gibi hazdan başka iyi yoktur; Hieronymos'un dediği gibi acısızlıktan başka iyi yoktur; Karneades'in Stoacılara karşı tartışırken ileri sürdüğü gibi tabiatın ilk iyilerinin ya hepsinden ya da en büyüklerinden faydalanmaktan başka iyi yoktur.
sed quaeramus unam quamque reliquorum sententiam, si fieri potest, ut hoc praeclarum quasi decretum beatae vitae possit omnium sententiis et disciplinis convenire. Sunt autem haec de finibus, ut opinor, retentae defensaeque sententiae: primum simplices quattuor, nihil bonum nisi honestum, ut Stoici, nihil bonum nisi voluptatem, ut Epicurus, nihil bonum nisi vacuitatem doloris, ut Hieronymus, nihil bonum nisi naturae primis bonis aut omnibus aut maxumis frui, ut Carneades contra Stoicos disserebat.
5.85Bunlar basit görüşlerdir; şunlar ise karışık: Peripatetiklerin dediği gibi —eski Akademililer de pek farklı düşünmez— üç tür iyi vardır: En büyüğü ruhun iyileri, ikincisi bedenin iyileri, üçüncüsü dış iyiler. Deinomakhos ile Kallipho hazzı ahlâken güzel olanla birleştirdi; Peripatetik Diodoros ise acısızlığı ahlâken güzel olana ekledi. Bir parça sağlamlığı olan görüşler bunlardır; çünkü Ariston'un, Pyrrhon'un, Herillos'un ve başka bazılarının görüşleri silinip gitti. Görüşlerini yeterince savunduğumu sandığım Stoacıları bir yana bırakıp bunların neyi savunabileceğine bakalım.
Peripatetiklerin davası aslında açıklandı; yalnız Theophrastos ile onun izinden gidip acıdan daha zayıfça ürperen, korkanlar bunun dışında. Ötekiler ise aşağı yukarı hep yaptıklarını yapabilirler: Faziletin ağırlığını ve itibarını büyütebilirler. Onu göklere çıkardıklarında —belagatli insanlar bunu bolca yapar— geri kalanları karşılaştırarak ezmek ve küçümsemek kolaydır. Övgünün acı pahasına bile aranması gerektiğini söyleyenlerin, ona erişmiş olanların mesut olmadığını söylemeye hakkı yoktur. Çünkü bazı kötülükler içinde bulunsalar bile "mesut" adı enine boyuna geniş bir alanı kapsar.
haec igitur simplicia, illa mixta: tria genera bonorum, maxuma animi, secunda corporis, externa tertia, ut Peripatetici nec multo veteres Academici secus; voluptatem cum honestate Dinomachus et Callipho copulavit, indolentiam autem honestati Peripateticus Diodorus adiunxit. haec sunt sententiae, quae stabilitatis aliquid habeant; nam Aristonis Pyrrhonis Erilli non nullorumque aliorum evanuerunt. hi quid possint optinere, videamus omissis Stoicis, quorum satis videor defendisse sententiam. Et Peripateticorum quidem explicata causa est praeter Theophrastum et si qui illum secuti imbecillius horrent dolorem et reformidant; reliquis quidem licet facere id quod fere faciunt, ut gravitatem dignitatemque virtutis exaggerent. quam cum ad caelum extulerunt, quod facere eloquentes homines copiose solent, reliqua ex conlatione facile est conterere atque contemnere. nec enim licet is, qui laudem cum dolore petendam esse dicant, negare eos esse beatos, qui illam adepti sunt. quamquam enim sint in quibusdam malis, tamen hoc nomen beati longe et late patet.
5.86Nasıl ki bir ticarete kazançlı, bir çiftçiliğe verimli denirken biri hiçbir zaman zarar görmediği, öteki de hiçbir zaman fırtına felaketine uğramadığı için değil, ikisinde de başarı büyük ölçüde ağır bastığı için böyle denirse, hayata da yalnız her yanı iyiliklerle dolu olduğunda değil, iyiler çok daha büyük ve daha ağır bir kısımla terazide ağır bastığında haklı olarak mesut denebilir.
nam ut quaestuosa mercatura, fructuosa aratio dicitur, non si altera semper omni damno, altera omni tempestatis calamitate semper vacat, sed si multo maiore ex parte exstat in utraque felicitas, sic vita non solum si undique referta bonis est, sed si multo maiore et graviore ex parte bona propendent, beata recte dici potest.
5.87Demek ki bunların görüşüne göre mutlu hayat faziletin peşinden işkenceye bile gidecek, onunla birlikte boğanın içine inecektir; Aristoteles, Ksenokrates, Speusippos, Polemon da buna kefildir. Tehditlerle ya da tatlı sözlerle ayartılıp onu yüzüstü bırakmayacaktır. Kallipho ile Diodoros'un görüşü de aynı olacaktır; ikisi de ahlâkî güzelliğe öyle sarılır ki onsuz olan her şeyin çok geride bırakılması gerektiğini düşünür. Ötekiler daha dar bir yerde sıkışmış gibidirler, ama yine de yüzüp kurtulurlar: Epikuros, Hieronymos ve Karneades'in o terk edilmiş gayesini savunmaya hâlâ özen gösterenler varsa onlar. Çünkü içlerinde ruhun iyilerin hâkimi olduğunu düşünmeyen, onu iyi ya da kötü görünen şeyleri hor görebilecek biçimde eğitmeyen kimse yoktur.
sequetur igitur horum ratione vel ad supplicium beata vita virtutem cumque ea descendet in taurum Aristotele Xenocrate Speusippo Polemone auctoribus nec eam minis blandimentisve corrupta deseret. Eadem Calliphontis erit Diodorique sententia, quorum uterque honestatem sic complectitur, ut omnia, quae sine ea sint, longe retro ponenda censeat. Reliqui habere se videntur angustius, enatant tamen, Epicurus Hieronymus et si qui sunt qui desertum illum Carneadeum finem curent defendere; nemo est enim eorum quin bonorum animum putet esse iudicem eumque condocefaciat, ut ea, quae bona malave videantur, possit contemnere.
5.88Epikuros'un davası sana nasıl görünüyorsa, Hieronymos'un ve Karneades'in davası da, vallahi ötekilerin hepsinin davası da öyle olacaktır. Ölüme ya da acıya karşı yeterince hazırlıklı olmayan kim var ki?
İstersen yumuşak dediğimiz, hazza düşkün dediğimiz adamdan başlayalım. Ne dersin? Öldüğü günü mesut bir gün diye anan, en şiddetli acılar içindeyken onları kendi buluşlarını hatırlayıp anarak çürüten adam sana ölümden ya da acıdan korkuyor gibi mi görünüyor? Bunları ağzından o anda kaçırıvermiş gibi de yapmıyor. Ölüm hakkında şöyle düşünüyor: Canlı dağılınca his de söner; hissi olmayan şey ise bizi hiç ilgilendirmez. Acı konusunda da izlediği belirli ilkeler var: Acının büyüklüğünü kısalığıyla, uzunluğunu hafifliğiyle teselli eder.
nam quae tibi Epicuri videtur, eadem erit Hieronymi et Carneadis causa et hercule omnium reliquorum. quis enim parum est contra mortem aut dolorem paratus? Ordiamur ab eo, si placet, quem mollem, quem voluptarium dicimus. quid? is tibi mortemne videtur aut dolorem timere, qui eum diem, quo moritur, beatum appellat maxumisque doloribus adfectus eos ipsos inventorum suorum memoria et recordatione confutat? nec haec sic agit, ut ex tempore quasi effuttire videatur. de morte enim ita sentit, ut dissoluto animante sensum extinctum putet, quod autem sensu careat, nihil ad nos id iudicet pertinere. item in dolore certa habet quae sequatur, cuius magnitudinem brevitate consolatur, longinquitatem levitate.
5.89Bu büyük laf eden adamlar, insanı en çok sıkan bu iki şeye karşı Epikuros'tan daha mı iyi durumdalar?
Kötü sayılan öteki şeylere karşı ise hem Epikuros hem de öteki filozoflar yeterince hazırlıklı görünmüyorlar mı? Yoksulluktan dehşete düşmeyen kim var? Ama filozoflardan hiç kimse düşmez. Hele Epikuros ne kadar azla yetinir! Sade yaşayış hakkında kimse ondan fazlasını söylememiştir. Çünkü para hırsını doğuran şeylerden —aşka, makam hırsına, gündelik harcamalara yetecek bolluk isteğinden— o çok uzak olduğuna göre, neden parayı çok arzulasın, daha doğrusu neden hiç umursasın?
qui tandem isti grandiloqui contra haec duo, quae maxime angunt, melius se habent quam Epicurus? An ad cetera, quae mala putantur, non et Epicurus et reliqui philosophi satis parati videntur? quis non paupertatem extimescit? neque tamen quisquam philosophorum. hic vero ipse quam parvo est contentus! nemo de tenui victu plura dixit. etenim, quae res pecuniae cupiditatem adferunt, ut amori, ut ambitioni, ut cotidianis sumptibus copiae suppetant, cum procul ab his omnibus rebus absit, cur pecuniam magnopere desideret vel potius cur curet omnino?
5.90İskit Anakharsis parayı hiçe sayabildi de bizim buralı filozoflarımız bunu yapamayacak mı? Onun şu sözlerle yazılmış bir mektubu anlatılır: "Anakharsis'ten Hanno'ya selam. Giyeceğim İskit pelerini, ayakkabım tabanlarımın nasırı, yatağım toprak, katığım açlık; süt, peynir ve et yerim. Bu yüzden bana huzur içinde yaşayan biri olarak gelebilirsin. Ama hoşuna giden o hediyeleri ya vatandaşlarına ya da ölümsüz tanrılara ver." Bütün öğretilerden neredeyse bütün filozoflar, bozuk bir tabiat onları doğru akıldan saptırmadıkça, aynı ruh hâlinde olabilirdi.
an Scythes Anacharsis potuit pro nihilo pecuniam ducere, nostrates philosophi facere non poterunt? illius epistula fertur his verbis: Anacharsis Hannoni salutem. Mihi amictui est Scythicum tegimen, calciamentum solorum callum, cubile terra, pulpamentum fames, lacte caseo carne vescor. quare ut ad quietum me licet venias. munera autem ista, quibus es delectatus, vel civibus tuis vel diis inmortalibus dona. omnes fere philosophi omnium disciplinarum, nisi quos a recta ratione natura vitiosa detorsisset, eodem hoc animo esse potuerunt.
5.91Sokrates, bir alayda bol miktarda altın ve gümüş taşınırken: "Ne çok şeye ihtiyaç duymuyorum!" dedi. Aleksandros'un elçileri Ksenokrates'e o zamanlarda, özellikle Atina'da çok büyük bir para olan elli talant getirdiklerinde, elçileri Akademia'ya akşam yemeğine götürdü; önlerine hiçbir hazırlık yapmadan yalnız yetecek kadar yemek koydu. Ertesi gün kime ödeme yapılmasını istediğini sorduklarında: "Ne o? Dünkü küçük yemekten paraya ihtiyacım olmadığını anlamadınız mı?" dedi. Onları üzgün görünce kralın cömertliğini küçümsüyor gibi görünmemek için otuz mina kabul etti.
Socrates, in pompa cum magna vis auri argentique ferretur, quam multa non desidero! inquit. Xenocrates, cum legati ab Alexandro quinquaginta ei talenta attulissent, quae erat pecunia temporibus illis, Athenis praesertim, maxuma, abduxit legatos ad cenam in Academiam; is apposuit tantum, quod satis esset, nullo apparatu. cum postridie rogarent eum, cui numerari iuberet, quid? vos hesterna inquit cenula non intellexistis me pecunia non egere? quos cum tristioris vidisset, triginta minas accepit, ne aspernari regis liberalitatem videretur.
5.92Diogenes ise bir Kinik olarak daha serbest konuştu. Aleksandros ona bir ihtiyacı varsa söylemesini rica edince, "Şimdilik güneşimden biraz çekil" dedi. Belli ki güneşlenirken önünü kesmişti. Bu adam kendi hayatının ve talihinin Pers kralınınkinden ne kadar üstün olduğunu anlatmayı âdet edinmişti: Kendisinin hiçbir eksiği yoktu, kralı ise hiçbir şey asla doyurmayacaktı; kendisi onun hiçbir zaman doyamayacağı hazları aramıyordu, kral ise onun hazlarına hiçbir şekilde ulaşamazdı.
Epikuros'un arzuları nasıl türlere ayırdığını sanırım biliyorsun; belki pek ince değil, ama faydalı bir ayrım:
at vero Diogenes liberius, ut Cynicus, Alexandro roganti, ut diceret, si quid opus esset, nunc quidem paululum inquit a sole. offecerat videlicet apricanti. et hic quidem disputare solebat, quanto regem Persarum vita fortunaque superaret; sibi nihil deesse, illi nihil satis umquam fore; se eius voluptates non desiderare, quibus numquam satiari ille posset, suas eum consequi nullo modo posse. Vides, credo, ut Epicurus cupiditatum genera diviserit, non nimis fortasse subtiliter, utiliter tamen:
5.93Arzuların bir kısmı tabiî ve zorunludur, bir kısmı tabiî ama zorunlu değildir, bir kısmı da ne odur ne öteki. Zorunlu olanlar neredeyse hiçbir şeyle doyurulabilir, çünkü tabiatın zenginlikleri kolay elde edilir. İkinci tür arzunun ise ne elde edilmesinin ne de ondan yoksun kalmanın zor olduğunu düşünür. Üçüncüleri ise tamamen boş oldukları, zorunluluğa da tabiata da hiç dokunmadıkları için kökünden atılması gerektiğini düşünmüştür.
partim esse naturales et necessarias, partim naturales et non necessarias, partim neutrum; necessarias satiari posse paene nihilo; divitias enim naturae esse parabiles; secundum autem genus cupiditatum nec ad potiendum difficile esse censet nec vero ad carendum; tertias, quod essent plane inanes neque necessitatem modo, sed ne naturam quidem attingerent, funditus eiciendas putavit.
5.94Epikurosçular bu konuda çok şey tartışırlar ve türlerini hor görmedikleri, ama bolluğunu da aramadıkları hazları tek tek küçültürler. Çok söz ettikleri müstehcen hazlar için kolay, ortak, herkesin önünde duran şeyler olduklarını söylerler; tabiat bunları istediğinde onları soy, mevki ya da rütbeyle değil, güzellik, yaş ve biçimle ölçmek gerektiğini düşünürler; sağlık, vazife ya da itibar gerektirirse bunlardan uzak durmanın hiç de zor olmadığını, genel olarak bu tür hazların zarar vermiyorsa arzu edilebileceğini, ama hiçbir zaman fayda sağlamadığını söylerler.
hoc loco multa ab Epicureis disputantur, eaeque voluptates singillatim extenuantur, quarum genera non contemnunt, non quaerunt tamen copiam. nam et obscenas voluptates, de quibus multa ab illis habetur oratio, facilis communis in medio sitas esse dicunt, easque si natura requirat, non genere aut loco aut ordine, sed forma aetate figura metiendas putant, ab isque abstinere minime esse difficile, si aut valetudo aut officium aut fama postulet, omninoque genus hoc voluptatum optabile esse, si non obsit, prodesse numquam.
5.95Epikuros haz konusunun bütününü şöyle öğretir: Haz kendi başına, haz olduğu için daima arzu edilmeli ve istenmelidir; aynı gerekçeyle acı da, acı olduğu için daima kaçınılması gereken bir şeydir. Bu yüzden bilge şu hesabı yapacaktır: Daha büyük bir acı doğuracaksa hazdan kaçınacak, daha büyük bir haz doğuracaksa acıyı üstlenecektir. Hoş olan her şey bedenin hissiyle yargılansa da yine ruha bağlanır.
Totumque hoc de voluptate sic ille praecipit, ut voluptatem ipsam per se, quia voluptas sit, semper optandam et expetendam putet, eademque ratione dolorem ob id ipsum, quia dolor sit, semper esse fugiendum; itaque hac usurum compensatione sapientem, ut et voluptatem fugiat, si ea maiorem dolorem effectura sit, et dolorem suscipiat maiorem efficientem voluptatem; omniaque iucunda, quamquam sensu corporis iudicentur, ad animum referri tamen.
5.96Bu yüzden beden yalnız şimdiki hazzı hissettiği sürece sevinir; ruh ise hem şimdiki hazzı bedenle birlikte duyar, hem geleceği önceden görür, hem de geçmiş olanın akıp gitmesine izin vermez. Böylece umulan hazların beklentisi tadılmış olanların hatırasıyla birleştiğinde, bilgede hazlar daima sürekli ve birbirine örülmüş olacaktır.
quocirca corpus gaudere tam diu, dum praesentem sentiret voluptatem, animum et praesentem percipere pariter cum corpore et prospicere venientem nec praeteritam praeterfluere sinere. ita perpetuas et contextas voluptates in sapiente fore semper, cum expectatio speratarum voluptatum cum perceptarum memoria iungeretur.
5.97Benzer şeyler yeme içmeye de uygulanır ve ziyafetlerin şatafatı ve masrafı küçültülür, çünkü tabiat az bir donanımla yetinir. Bütün bunların tadını ihtiyacın verdiğini görmeyen var mı? Dareios kaçarken bulanık, cesetlerle kirlenmiş bir su içtiğinde, hayatında hiç bundan daha tatlı bir şey içmediğini söyledi. Belli ki daha önce hiç susuzken içmemişti. Ptolemaios da hiç açken yememişti. Mısır'ı dolaşırken maiyeti yetişemeyince bir kulübede ona kaba bir ekmek verildi; o ekmekten daha tatlı bir şey gelmedi ona. Anlatılanlara göre Sokrates akşama kadar hızlı hızlı yürüyormuş; neden böyle yaptığı sorulunca, akşam yemeğini daha iyi yiyebilmek için yürüyerek katık olarak açlık satın aldığını söylemiş.
Atque his similia ad victum etiam transferuntur, extenuaturque magnificentia et sumptus epularum, quod parvo cultu natura contenta sit. etenim quis hoc non videt, desideriis omnia ista condiri? Darius in fuga cum aquam turbidam et cadaveribus inquinatam bibisset, negavit umquam se bibisse iucundius. numquam videlicet sitiens biberat. nec esuriens Ptolomaeus ederat; cui cum peragranti Aegyptum comitibus non consecutis cibarius in casa panis datus esset, nihil visum est illo pane iucundius. Socraten ferunt, cum usque ad vesperum contentius ambularet quaesitumque esset ex eo, quare id faceret, respondisse se, quo melius cenaret, obsonare ambulando famem.
5.98Peki Lakedaimonluların ortak sofralardaki yemeğini görmüyor muyuz? Zorba Dionysios orada yemek yediğinde, yemeğin başlıcası olan o kara çorbadan hiç hoşlanmadığını söyledi. Bunun üzerine onu pişiren adam: "Hiç şaşılacak bir şey değil" dedi, "çünkü baharatlar eksikti." "Nelermiş onlar?" dedi Dionysios. "Avda çekilen zahmet, ter, Eurotas kıyısında koşu, açlık, susuzluk. Lakedaimonluların yemeklerine tadını bunlar verir." Bu yalnız insanların âdetlerinden değil, hayvanlardan da anlaşılabilir: Önlerine tabiata aykırı olmayan ne konursa onunla yetinir, daha fazlasını aramazlar.
quid? victum Lacedaemoniorum in philitiis nonne videmus? ubi cum tyrannus cenavisset Dionysius, negavit se iure illo nigro, quod cenae caput erat, delectatum. tum is qui illa coxerat: minime mirum; condimenta enim defuerunt. quae tandem? inquit ille. labor in venatu, sudor, cursus ad Eurotam, fames, sitis. his enim rebus Lacedaemoniorum epulae condiuntur. atque hoc non ex hominum more solum, sed etiam ex bestiis intellegi potest, quae, ut quicquid obiectum est, quod modo a natura non sit alienum, eo contentae non quaerunt amplius.
5.99Kimi şehirler bütünüyle âdetle eğitilmiş olarak tutumluluktan hoşlanır; az önce Lakedaimonlular için söylediğimiz gibi. Ksenophon Perslerin yiyeceğini anlatır ve ekmeğin yanına tere otundan başka bir şey katmadıklarını söyler. Gerçi tabiat daha tatlı bazı şeyler de istese, topraktan ve ağaçlardan hem kolayca bol bol hem de üstün bir lezzetle ne kadar çok şey biter! Buna yemekteki bu ölçülülüğün getirdiği zindeliği, bozulmamış sağlığı da ekle. Sonra bunları ter döken, geğiren, ziyafetlerle semiz öküzler gibi tıka basa doymuş olanlarla karşılaştır:
civitates quaedam universae more doctae parsimonia delectantur, ut de Lacedaemoniis paulo ante diximus. Persarum a Xenophonte victus exponitur, quos negat ad panem adhibere quicquam praeter nasturcium. quamquam, si quaedam etiam suaviora natura desideret, quam multa ex terra arboribusque gignuntur cum copia facili, tum suavitate praestanti! adde siccitatem, quae consequitur hanc continentiam in victu, adde integritatem valetudinis; confer sudantis ructantis refertos epulis tamquam opimos boves:
5.100O zaman hazzın peşinden en çok koşanların ona en az ulaştığını, yemeğin tadının doymuşlukta değil, ihtiyaçta olduğunu anlarsın. Anlatılanlara göre Atina'da ünlü bir adam ve şehrin önde gelenlerinden olan Timotheos, Platon'un evinde akşam yemeği yemiş ve o sofradan çok hoşlanmış; ertesi gün onu görünce: "Sizin yemekleriniz yalnız o anda değil, ertesi gün de hoştur" demiş. Çok yemek ve içkiyle dolduğumuzda zihnimizi bile doğru kullanamadığımızı söylemeye ne gerek var? Platon'un Dion'un yakınlarına yazdığı parlak bir mektup vardır; orada aşağı yukarı şu sözlerle yazılmıştır: "Oraya vardığımda, İtalya'nın ve Syrakusai'nin sofralarıyla dolu o dillere destan mutlu hayat hiç hoşuma gitmedi: günde iki kez tıka basa doymak, geceyi hiçbir zaman yalnız geçirmemek ve bu hayata eşlik eden öteki şeyler. Böyle bir hayatta kimse hiçbir zaman bilge olamaz, ölçülü olmasıysa çok daha uzaktır. Çünkü hangi tabiat bu kadar şaşılacak bir ölçüde dengelenebilir ki?"
tum intelleges, qui voluptatem maxime sequantur, eos minime consequi, iucunditatemque victus esse in desiderio, non in satietate. Timotheum, clarum hominem Athenis et principem civitatis, ferunt, cum cenavisset apud Platonem eoque convivio admodum delectatus esset vidissetque eum postridie, dixisse: vestrae quidem cenae non solum in praesentia, sed etiam postero die iucundae sunt. quid quod ne mente quidem recte uti possumus multo cibo et potione completi? est praeclara epistula Platonis ad Dionis propinquos, in qua scriptum est his fere verbis: quo cum venissem, vita illa beata, quae ferebatur, plena Italicarum Syracusiarumque mensarum, nullo modo mihi placuit, bis in die saturum fieri nec umquam pernoctare solum ceteraque, quae comitantur huic vitae, in qua sapiens nemo efficietur umquam, moderatus vero multo minus. quae enim natura tam mirabiliter temperari potest?
5.101Öyleyse basiretten de ölçülülükten de yoksun bir hayat nasıl hoş olabilir? Suriye'nin en zengin kralı Sardanapallos'un yanılgısı buradan anlaşılır. Mezarına şunları kazıtmıştı:
Yediklerim ve doymak bilmez şehvetin tükettikleri benimdir; o birçok parlak şey ise geride kalıp yatıyor.
Aristoteles "Bir kralın değil, bir öküzün mezarına başka ne yazardın?" diyor. Ölünce, sağken bile ancak tadını çıkardığı süre kadar sahip olduğu şeylere sahip olduğunu söylüyor.
quo modo igitur iucunda vita potest esse, a qua absit prudentia, absit moderatio? ex quo Sardanapalli, opulentissimi Syriae regis, error adgnoscitur, qui incidi iussit in busto: Haec habeo, quae edi, quaeque exsaturata libido Hausit; at illa iacent multa et praeclara relicta. quid aliud inquit Aristoteles in bovis, non in regis sepulcro inscriberes? haec habere se mortuum dicit, quae ne vivus quidem diutius habebat quam fruebatur.
5.102Öyleyse zenginlik neden arzulansın, yoksulluk insanların mesut olmasına nerede engel olur? Heykellere, tablolara meraklısın sanırım. Bunlardan hoşlanan biri varsa, bunlara bol bol sahip olanlardan çok yoksul insanlar onların tadını daha iyi çıkarmaz mı? Bizim şehrimizde bütün bu şeylerin en büyük bolluğu kamuya açık yerlerdedir. Bunlara özel olarak sahip olanlar ise o kadar çoğunu görmez, onları da ancak çiftliklerine gittiklerinde seyrek görürler. Üstelik onları nereden edindiklerini hatırladıklarında içlerine bir şey batar. Yoksulluğun davasını savunmak istesem gün yetmez. Mesele açıktır; tabiatın kendisi bize her gün ne kadar az, ne kadar küçük, ne kadar ucuz şeye ihtiyaç duyduğunu hatırlatır.
Peki soyluluktan yoksun olmak, düşük bir mevki, hatta halkın gözünden düşmek bilgenin mesut olmasına engel olacak mı?
Cur igitur divitiae desiderentur, aut ubi paupertas beatos esse non sinit? signis, credo, tabulis studes. si quis est qui his delectetur, nonne melius tenues homines fruuntur quam illi qui is abundant? est enim earum rerum omnium in nostra urbe summa in publico copia. quae qui privatim habent, nec tam multa et raro vident, cum in sua rura venerunt; quos tamen pungit aliquid, cum, illa unde habeant, recordantur. dies deficiat, si velim paupertatis causam defendere. aperta enim res est, et cotidie nos ipsa natura admonet, quam paucis, quam parvis rebus egeat, quam vilibus. Num igitur ignobilitas aut humilitas aut etiam popularis offensio sapientem beatum esse prohibebit?
5.103Dikkat et, kalabalığın beğenisi ve böylesine aranan bu şan, hazdan çok sıkıntı vermesin. Bizim Demosthenes'imiz doğrusu biraz hafifti: Yunanistan'da âdet olduğu üzere su taşıyan bir kadıncağızın ötekine "İşte o Demosthenes bu" diye fısıldamasından zevk aldığını söylerdi. Bundan daha hafif ne olabilir? Ama ne büyük hatip! Belli ki başkalarının önünde konuşmayı öğrenmişti, kendi kendisiyle pek konuşmamıştı.
vide ne plus commendatio in vulgus et haec, quae expetitur, gloria molestiae habeat quam voluptatis. leviculus sane noster Demosthenes, qui illo susurro delectari se dicebat aquam ferentis mulierculae, ut mos in Graecia est, insusurrantisque alteri: hic est ille Demosthenes. quid hoc levius? at quantus orator! sed apud alios loqui videlicet didicerat, non multum ipse secum.
5.104Demek ki ne halk arasındaki şanın kendi başına aranması ne de tanınmamaktan korkulması gerektiğini anlamalıyız. Demokritos "Atina'ya geldim" diyor, "ve orada kimse beni tanımadı." Ne metin ve ağırbaşlı bir adam ki şandan uzak durmakla övünüyor! Flüt çalanlar ve lir çalanlar şarkılarını ve ritimlerini kalabalığın değil, kendi yargılarına göre ayarlarken, çok daha büyük bir sanata sahip bilge adam neyin en doğru olduğunu değil de kalabalığın ne istediğini mi araştıracak? Tek tek zanaatkâr ve barbar diye hor gördüğün insanların hep birlikte bir şey ifade ettiğini düşünmekten daha aptalca bir şey olabilir mi? Bilge bizim makam hırslarımızı ve hafifliklerimizi hor görecek, halkın kendiliğinden verdiği şerefleri bile geri çevirecektir. Biz ise pişmanlık duymaya başlamadan onları hor görmeyi bilmeyiz. Doğa filozofu Herakleitos'ta Efesosluların önde gelenlerinden Hermodoros hakkında bir söz vardır;
intellegendum est igitur nec gloriam popularem ipsam per sese expetendam nec ignobilitatem extimescendam. veni Athenas inquit Democritus neque me quisquam ibi adgnovit. constantem hominem et gravem, qui glorietur a gloria se afuisse! an tibicines ique, qui fidibus utuntur, suo, non multitudinis arbitrio cantus numerosque moderantur, vir sapiens multo arte maiore praeditus non quid verissimum sit, sed quid velit vulgus, exquiret? an quicquam stultius quam, quos singulos sicut operarios barbarosque contemnas, eos aliquid putare esse universos? ille vero nostras ambitiones levitatesque contemnet honoresque populi etiam ultro delatos repudiabit; nos autem eos nescimus, ante quam paenitere coepit, contemnere. est apud Heraclitum physicum de principe Ephesiorum Hermodoro;
5.105bütün Efesosluların ölümle cezalandırılması gerektiğini söyler, çünkü Hermodoros'u şehirden kovarken şöyle demişlerdir: "Aramızdan hiç kimse öne çıkmasın; çıkarsa başka bir yerde, başkalarının arasında olsun." Her halkta böyle olmaz mı? Faziletin her türlü üstünlüğünden nefret etmezler mi? Peki Aristeides —çünkü kendimizden değil, Yunanlardan örnek vermeyi tercih ediyorum— ölçüsüz derecede adil olduğu için vatanından sürülmedi mi? Halkla hiçbir alışverişi olmayanlar ne büyük sıkıntılardan kurtulmuştur! Edebiyatla geçen bir boş vakitten daha tatlı ne vardır? Edebiyat derken, şeylerin ve tabiatın sonsuzluğunu, bu evrenin içinde de göğü, yerleri, denizleri tanımamızı sağlayan yazıları kastediyorum.
Şeref hor görülünce, para da hor görülünce, korkulacak ne kalır?
universos ait Ephesios esse morte multandos, quod, cum civitate expellerent Hermodorum, ita locuti sint: nemo de nobis unus excellat; sin quis extiterit, alio in loco et apud alios sit. an hoc non ita fit omni in populo? nonne omnem exsuperantiam virtutis oderunt? quid? Aristides—malo enim Graecorum quam nostra proferre—nonne ob eam causam expulsus est patria, quod praeter modum iustus esset? quantis igitur molestiis vacant, qui nihil omnino cum populo contrahunt! quid est enim dulcius otio litterato? is dico litteris, quibus infinitatem rerum atque naturae et in hoc ipso mundo caelum terras maria cognoscimus. Contempto igitur honore, contempta etiam pecunia quid relinquitur quod extimescendum sit?
5.106Sürgün, sanırım; en büyük kötülükler arasında sayılır. Eğer halkın yabancılaşmış, gücenmiş iradesi yüzünden kötülükse, bunun ne kadar hor görülmesi gerektiği az önce söylendi. Vatandan uzakta olmak bedbahtlıksa, eyaletler bedbahtlarla doludur, çünkü onlardan pek azı vatanına geri döner.
exilium, credo, quod in maxumis malis ducitur. id si propter alienam et offensam populi voluntatem malum est, quam sit ea contemnenda, paulo ante dictum est. sin abesse patria miserum est, plenae miserorum provinciae sunt, ex quibus admodum pauci in patriam revertuntur.
5.107Ama sürgünlerin malına el konur. Ne olmuş? Yoksulluğa katlanmak hakkında yeterince şey söylenmedi mi? Üstelik sürgün, adının getirdiği yüz karasına değil de işin tabiatına bakarsak, sürekli bir gurbetten ne kadar farklıdır? En ünlü filozoflar ömürlerini gurbette geçirdiler: Ksenokrates, Krantor, Arkesilaos, Lakydes, Aristoteles, Theophrastos, Zenon, Kleanthes, Khrysippos, Antipatros, Karneades, Kleitomakhos, Philon, Antiokhos, Panaitios, Poseidonios ve bir kez yola çıkıp bir daha evlerine dönmeyen sayısız başkaları. "Ama onlar yüz karası olmadan gittiler." Sürgün bilgeye yüz karası olabilir mi? Bu bütün konuşma bilge hakkındadır ve bilgenin başına sürgün haklı olarak gelemez; çünkü haklı olarak sürgün edileni teselli etmek gerekmez.
at multantur bonis exules. quid tum? parumne multa de toleranda paupertate dicuntur? iam vero exilium, si rerum naturam, non ignominiam nominis quaerimus, quantum tandem a perpetua peregrinatione differt? in qua aetates suas philosophi nobilissimi consumpserunt, Xenocrates Crantor Arcesilas Lacydes Aristoteles Theophrastus Zeno Cleanthes Chrysippus Antipater Carneades Clitomachus Philo Antiochus Panaetius Posidonius, innumerabiles alii, qui semel egressi numquam domum reverterunt. at enim sine ignominia. an potest exilium ignominia adficere sapientem? de sapiente enim haec omnis oratio est, cui iure id accidere non possit; nam iure exulantem consolari non oportet.
5.108Son olarak, hayatta izledikleri şeyleri hazza bağlayanların her türlü talih karşısında işi çok kolaydır: Haz nerede sağlanıyorsa orada mesut yaşayabilirler. Bu yüzden Teukros'un şu sözü her durumda kullanılabilir:
Vatan, nerede iyiysen oradır.
Sokrates'e de hangi memleketten olduğunu söylediği sorulduğunda: "Dünyalıyım" dedi; çünkü kendini bütün dünyanın sakini ve vatandaşı sayıyordu. Peki Titus Albucius Atina'da sürgünken büyük bir gönül huzuruyla felsefe yapmıyor muydu? Gerçi Epikuros'un kanunlarına uyup devlet işlerinden uzak dursaydı başına bu da gelmezdi.
postremo ad omnis casus facillima ratio est eorum, qui ad voluptatem ea referunt quae secuntur in vita, ut, quocumque haec loco suppeditetur, ibi beate queant vivere. itaque ad omnem rationem Teucri vox accommodari potest: Pátria est, ubicumque ést bene. Socrates quidem cum rogaretur, cuiatem se esse diceret, mundanum inquit; totius enim mundi se incolam et civem arbitrabatur. quid? T. Albucius nonne animo aequissimo Athenis exul philosophabatur? cui tamen illud ipsum non accidisset, si in re p. quiescens Epicuri legibus paruisset.
5.109Epikuros vatanında yaşadığı için, Atina'da yaşayan Metrodoros'tan daha mı mesuttu? Ya da Platon Ksenokrates'i, Polemon da Arkesilaos'u daha mesut olmakta mı geçiyordu? İyilerin ve bilgelerin kovulduğu o devlete ne kadar değer verilmeli? Bizim kralımız Tarquinius'un babası Damaratos zorba Kypselos'a katlanamadığı için Korinthos'tan Tarquinii'ye kaçtı, servetini orada kurdu ve çocuklarını orada büyüttü. Sürgünün özgürlüğünü yurdundaki köleliğe tercih etmekle aptallık mı etti?
qui enim beatior Epicurus, quod in patria vivebat, quam, quod Athenis, Metrodorus? aut Plato Xenocratem vincebat aut Polemo Arcesilam, quo esset beatior? quanti vero ista civitas aestimanda est, ex qua boni sapientesque pelluntur? Damaratus quidem, Tarquinii nostri regis pater, tyrannum Cypselum quod ferre non poterat, fugit Tarquinios Corintho et ibi suas fortunas constituit ac liberos procreavit. num stulte anteposuit exilii libertatem domesticae servituti?
5.110Ruhun çalkantıları, kaygılar ve kederler ise ruh hazza yöneltildiğinde unutulup yatışır. Bu yüzden Epikuros bilgenin daima iyiliklerin ağır bastığı bir durumda olduğunu söylemeye boşuna cesaret etmedi; çünkü bilge daima hazlar içindedir. Aradığımız sonucun, yani bilgenin daima mesut olduğunun buradan çıktığını düşünüyor.
Iam vero motus animi, sollicitudines aegritudinesque oblivione leniuntur traductis animis ad voluptatem. non sine causa igitur Epicurus ausus est dicere semper in pluribus bonis esse sapientem, quia semper sit in voluptatibus. ex quo effici putat ille, quod quaerimus, ut sapiens semper beatus sit.
5.111"Gözlerin ve kulakların hissinden yoksun kalsa bile mi?" Evet, bile; çünkü bunları da hor görür. Bir kere, o korkunç körlük hangi hazlardan yoksun bırakır ki? Bazıları şunu bile ileri sürer: Öteki hazlar duyuların kendisinde bulunur; görmeyle algılananlar ise, tattığımız, kokladığımız, dokunduğumuz, işittiğimiz şeylerin hissettiğimiz yerde bulunması gibi gözlerde bir hoşluk olarak bulunmaz. Gözlerde böyle bir şey olmaz; gördüklerimizi ruh alır. Ruh ise görme işe karışmasa da çok çeşitli biçimlerde zevk alabilir. Bilgili ve kültürlü bir insandan söz ediyorum; onun için yaşamak düşünmektir. Bilgenin düşünmesi ise araştırırken gözleri pek yardıma çağırmaz.
etiamne, si sensibus carebit oculorum, si aurium? etiam; nam ista ipsa contemnit. primum enim horribilis ista caecitas quibus tandem caret voluptatibus? cum quidam etiam disputent ceteras voluptates in ipsis habitare sensibus, quae autem aspectu percipiantur, ea non versari in oculorum ulla iucunditate, ut ea, quae gustemus olfaciamus tractemus audiamus, in ea ipsa, ubi sentimus, parte versentur. in oculis tale nil fit; animus accipit, quae videmus. animo autem multis modis variisque delectari licet, etiamsi non adhibeatur aspectus. loquor enim de docto homine et erudito, cui vivere est cogitare. sapientis autem cogitatio non ferme ad investigandum adhibet oculos advocatos.
5.112Gece mutlu hayatı elimizden almıyorsa, geceye benzeyen gündüz neden alsın? Kyreneli Antipatros'un şu sözü biraz açık saçıktır, ama düşüncesi saçma değildir: Kadıncağızlar onun körlüğüne ağıt yakarken: "Ne yapıyorsunuz?" demiş, "Yoksa size gece hiçbir haz yokmuş gibi mi geliyor?" O eski Appius'un uzun yıllar kör olduğunu, ama hem üstlendiği makamlardan hem de yaptığı işlerden, bu talihsizliği içinde ne özel ne kamu vazifesini ihmal ettiğini anlıyoruz. Gaius Drusus'un evinin danışmaya gelenlerle dolup taştığını duymuşuzdur: Davası olanlar kendi işlerini göremedikleri için kör bir adamı rehber edinirlerdi. Biz çocukken eski praetor Gnaeus Aufidius hem senatoda görüşünü söyler, hem danışan dostlarından yardımını esirgemez, hem de Yunanca bir tarih yazardı; edebiyatta görüyordu.
etenim si nox non adimit vitam beatam, cur dies nocti similis adimat? nam illud Antipatri Cyrenaici est quidem paulo obscenius, sed non absurda sententia est; cuius caecitatem cum mulierculae lamentarentur, quid agitis? inquit, an vobis nulla videtur voluptas esse nocturna? Appium quidem veterem illum, qui caecus annos multos fuit, et ex magistratibus et ex rebus gestis intellegimus in illo suo casu nec privato nec publico muneri defuisse. C. Drusi domum compleri a consultoribus solitam accepimus; cum, quorum res esset, sua ipsi non videbant, caecum adhibebant ducem. pueris nobis Cn. Aufidius praetorius et in senatu sententiam dicebat nec amicis deliberantibus deerat et Graecam scribebat historiam et videbat in litteris.
5.113Stoacı Diodotos kör olarak uzun yıllar bizim evimizde yaşadı. İnanılması güç ama, felsefeyle eskisinden çok daha sıkı uğraşıyor, Pythagorasçılar gibi lir çalıyor, gece gündüz ona kitaplar okutuyordu; bu uğraşlarda gözlere ihtiyacı yoktu. Üstelik gözsüz yapılabileceği pek görünmeyen bir şeyi de yapıyor, geometri dersi veriyor, öğrencilere her çizgiyi nereden nereye çizeceklerini sözle anlatıyordu. Anlattıklarına göre Eretria'lı tanınmış filozof Asklepiades'e biri körlüğün ona ne getirdiğini sorunca, "Bir köle fazla maiyetle dolaşmamı" diye cevap vermiş. Nasıl ki bazı Yunanların her gün yaptığı gibi yapmak serbest olursa en büyük yoksulluk bile katlanılır olur, aynı şekilde körlük de, sakatlıklara karşı yardım eksik değilse, kolayca taşınabilir.
Diodotus Stoicus caecus multos annos nostrae domi vixit. is vero, quod credibile vix esset, cum in philosophia multo etiam magis assidue quam antea versaretur et cum fidibus Pythagoreorum more uteretur cumque ei libri noctes et dies legerentur, quibus in studiis oculis non egebat, tum, quod sine oculis fieri posse vix videtur, geometriae munus tuebatur verbis praecipiens discentibus, unde quo quamque lineam scriberent. Asclepiadem ferunt, non ignobilem Eretricum philosophum, cum quidam quaereret, quid ei caecitas attulisset, respondisse, puero ut uno esset comitatior. ut enim vel summa paupertas tolerabilis sit, si liceat quod quibusdam Graecis cotidie, sic caecitas ferri facile possit, si non desint subsidia valetudinum.
5.114Demokritos gözlerinin ışığını kaybedince elbette beyazı siyahtan ayırt edemiyordu; ama iyiyi kötüden, adili adaletsizden, ahlâken güzeli çirkinden, faydalıyı faydasızdan, büyüğü küçükten ayırt edebiliyordu. Renklerin çeşitliliği olmadan mesut yaşamak mümkündü, şeylerin kavramı olmadan değil. Bu adam gözlerle görmenin ruhun keskinliğini bile engellediğini düşünüyordu. Başkaları çoğu zaman ayaklarının önündekini görmezken o, hiçbir sınırda durmaksızın bütün sonsuzluğu dolaşıyordu. Homeros'un da kör olduğu rivayet edilir; ama biz onun şiirini değil, resmini görürüz. Yunanistan'ın hangi bölgesi, hangi kıyısı, hangi yeri, savaşın hangi görünüşü ve biçimi, hangi savaş düzeni, hangi kürek çekişi, insanların ya da hayvanların hangi hareketi onun tarafından, kendi görmediği şeyleri bize gösterecek biçimde resmedilmemiştir? Peki ne diyelim? Homeros'un ya da herhangi bir bilginin ruh zevkinden ve hazzından hiç yoksun kaldığını mı düşünüyoruz?
Democritus luminibus amissis alba scilicet discernere et atra non poterat, at vero bona mala, aequa iniqua, honesta turpia, utilia inutilia, magna parva poterat, et sine varietate colorum licebat vivere beate, sine notione rerum non licebat. atque hic vir impediri etiam animi aciem aspectu oculorum arbitrabatur, et cum alii saepe, quod ante pedes esset, non viderent, ille in infinitatem omnem peregrinabatur, ut nulla in extremitate consisteret. traditum est etiam Homerum caecum fuisse; at eius picturam, non poësin videmus: quae regio, quae ora, qui locus Graeciae, quae species formaque pugnae, quae acies, quod remigium, qui motus hominum, qui ferarum non ita expictus est, ut, quae ipse non viderit, nos ut videremus, effecerit? quid ergo? aut Homero delectationem animi ac voluptatem aut cuiquam docto defuisse umquam arbitramur?
5.115Durum böyle olmasaydı Anaksagoras ya da bu Demokritos tarlalarını ve miraslarını bırakıp kendilerini bütün gönülleriyle öğrenmenin ve araştırmanın bu ilahî zevkine verirler miydi? Bu yüzden şairler bilge olarak tasvir ettikleri kâhin Teiresias'ı hiçbir zaman körlüğüne yanarken sahneye çıkarmazlar. Homeros ise Polyphemos'u vahşi ve yabanî biri olarak tasvir ettikten sonra onu bir koçla da konuştururken gösterir; Polyphemos koçun talihini över, çünkü koç istediği yere gidebilir, istediği şeye dokunabilir. Bu konuda haklıydı da; çünkü Kyklops o koçtan hiç de daha akıllı değildi.
aut, ni ita se res haberet, Anaxagoras aut hic ipse Democritus agros et patrimonia sua reliquissent, huic discendi quaerendique divinae delectationi toto se animo dedissent? itaque augurem Tiresiam, quem sapientem fingunt poëtae, numquam inducunt deplorantem caecitatem suam; at vero Polyphemum Homerus cum inmanem ferumque finxisset, cum ariete etiam conloquentem facit eiusque laudare fortunas, quod, qua vellet, ingredi posset et, quae vellet, attingere. recte hic quidem; nihilo enim erat ipse Cyclops quam aries ille prudentior.
5.116Sağırlıkta ise ne kötülük var? Marcus Crassus biraz ağır işitirdi; ama daha can sıkıcı olan başka bir şeydi: Hakkında kötü şeyler işitirdi, bana kalırsa haksız yere de olsa. Bizimkiler aşağı yukarı Yunanca bilmez, Yunanlar da Latince. Demek ki bunlar onların dilinde, onlar da bunların dilinde sağırdır; hepimiz de anlamadığımız, sayısız olan dillerde elbette sağırız. "Ama kitharaya eşlik ederek şarkı söyleyenin sesini işitemezler." Bilenirken testerenin cızırtısını, boğazlanırken domuzun hırıltısını, dinlenmek istediklerinde de mırıldanan denizin uğultusunu da işitmezler. Şarkılardan hoşlanıyorlarsa önce şunu düşünmeliler: Bunlar icat edilmeden önce pek çok bilge mesut yaşamıştı; sonra, şiirleri okuyarak işitmekten çok daha büyük bir haz alınabilir.
In surditate vero quidnam est mali? erat surdaster M. Crassus, sed aliud molestius, quod male audiebat, etiamsi, ut mihi videbatur, iniuria. nostri Graece fere nesciunt nec Graeci Latine. ergo hi in illorum et illi in horum sermone surdi, omnesque item nos in is linguis quas non intellegimus, quae sunt innumerabiles, surdi profecto sumus. at vocem citharoedi non audiunt. ne stridorem quidem serrae, tum cum acuitur, aut grunditum, cum iugulatur, suis nec, cum quiescere volunt, fremitum murmurantis maris; et si cantus eos forte delectant, primum cogitare debent, ante quam hi sint inventi, multos beate vixisse sapientes, deinde multo maiorem percipi posse legendis his quam audiendis voluptatem.
5.117Az önce körleri kulakların hazzına yönelttiğimiz gibi, sağırları da gözlerin hazzına yöneltebiliriz. Kendi kendisiyle konuşabilen, başkasının sözünü aramaz.
Bütün bunları bir araya yığalım: Aynı kişi hem gözlerinden hem kulaklarından sakat olsun, üstelik bedeninin en şiddetli acıları altında ezilsin. Bu acılar çoğu zaman önce kendi başlarına insanı tüketir. Ama belki uzayıp gider de katlanmak için bir sebep kalmayacak kadar şiddetli eziyet ederse, ey iyi tanrılar, neden sıkıntı çekelim? Liman hazırdır; çünkü ölüm hemen oradadır, hiçbir şey hissetmemenin ebedî sığınağı.
tum, ut paulo ante caecos ad aurium traducebamus voluptatem, sic licet surdos ad oculorum. etenim, qui secum loqui poterit, sermonem alterius non requiret. Congerantur in unum omnia, ut idem oculis et auribus captus sit, prematur etiam doloribus acerrumis corporis. qui primum per se ipsi plerumque conficiunt hominem; sin forte longinquitate producti vehementius tamen torquent, quam ut causa sit cur ferantur, quid est tandem, dii boni, quod laboremus? portus enim praesto est, quoniam mors †ibidem est, aeternum nihil sentiendi receptaculum.
5.118Theodoros kendisini ölümle tehdit eden Lysimakhos'a: "İspanyol sineğinin gücüne eriştiysen büyük iş başardın doğrusu!" dedi. Paulus da zafer alayında yürütülmemek için yalvaran Perseus'a: "Bu senin elinde" dedi. Ölümün kendisini incelediğimiz ilk gün ölüm hakkında çok şey söylendi, acıyı ele aldığımız ertesi gün de az şey söylenmedi. Bunları hatırlayan kimsenin ölümü arzu edilir ya da en azından korkulmayacak bir şey saymaması tehlikesi yoktur. Bana kalırsa hayatta da Yunanların sofralarında uyulan o kural gözetilmelidir: "Ya içsin ya gitsin." Haklı da bir kural: Ya insan içmenin hazzından ötekilerle birlikte faydalanır ya da ayık kafayla sarhoşların taşkınlığına maruz kalmamak için önceden ayrılır. Talihin katlanamayacağın haksızlıklarını da böyle, kaçarak geride bırakabilirsin. Epikuros'un söylediği bu aynı şeyleri Hieronymos da aynı sözlerle söyler.
Theodorus Lysimacho mortem minitanti magnum vero inquit effecisti, si cantharidis vim consecutus es, Paulus Persi deprecanti, ne in triumpho duceretur, in tua id quidem potestate est. multa primo die, cum de ipsa morte quaereremus, non pauca etiam postero, cum ageretur de dolore, sunt dicta de morte, quae qui recordetur, haud sane periculum est ne non mortem aut optandam aut certe non timendam putet. mihi quidem in vita servanda videtur illa lex, quae in Graecorum conviviis optinetur: aut bibat inquit aut abeat. et recte. aut enim fruatur aliquis pariter cum aliis voluptate potandi aut, ne sobrius in violentiam vinolentorum incidat, ante discedat. sic iniurias fortunae, quas ferre nequeas, defugiendo relinquas. Haec eadem, quae Epicurus, totidem verbis dicit Hieronymus.
5.119Faziletin kendi başına hiçbir değeri olmadığı görüşünde olan, bizim ahlâken güzel ve övgüye değer dediğimiz her şeyi boş, içi kof bir sesle süslenmiş bir şey sayan bu filozoflar bile bilgenin daima mesut olduğunu düşünüyorsa, Sokrates'ten ve Platon'dan yola çıkmış filozoflar ne yapmalı? Bunların bir kısmı ruh iyiliklerinde öyle büyük bir üstünlük olduğunu söyler ki bedenin iyileriyle dış iyiler onların yanında gölgede kalır; bir kısmı ise bunları iyi bile saymaz, her şeyi ruha yükler.
Quodsi is philosophis, quorum ea sententia est, ut virtus per se ipsa nihil valeat, omneque, quod honestum nos et laudabile esse dicamus, id illi cassum quiddam et inani vocis sono decoratum esse dicant,— si i tamen semper beatum censent esse sapientem, quid tandem a Socrate et Platone profectis philosophis faciendum videtur? quorum alii tantam praestantiam in bonis animi esse dicunt, ut ab is corporis et externa obruantur, alii autem haec ne bona quidem ducunt, in animo reponunt omnia.
5.120Bunların anlaşmazlığında Karneades fahri bir hakem gibi hüküm vermeyi âdet edinmişti. Peripatetiklere iyi görünen ne varsa Stoacılara da yararlı göründüğünden, Peripatetikler zenginliğe, sağlığa ve bu türden öteki şeylere Stoacılardan fazla değer vermediğinden, meseleler kelimelere göre değil işin kendisine göre tartıldığında ayrılık için bir sebep olmadığını söylerdi. Bu yüzden öteki öğretilerin filozoflarının bu noktayı nasıl savunabileceklerine kendileri baksın; ama bilgelerin daima iyi yaşayabildiği hakkında filozofların ağzına yakışır bir şey ilan etmeleri benim hoşuma gidiyor.
quorum controversiam solebat tamquam honorarius arbiter iudicare Carneades. nam cum, quaecumque bona Peripateticis, eadem Stoicis commoda viderentur neque tamen Peripatetici plus tribuerent divitiis bonae valetudini ceteris rebus generis eiusdem quam Stoici, cum ea re, non verbis ponderarentur, causam esse dissidendi negabat. quare hunc locum ceterarum disciplinarum philosophi quem ad modum optinere possint, ipsi viderint; mihi tamen gratum est, quod de sapientium perpetua bene vivendi facultate dignum quiddam philosophorum voce profitentur.
5.121Ama sabah yola çıkmamız gerektiğine göre, bu beş günün tartışmalarını hafızamızda toplayalım. Sanırım bunları yazıya da dökeceğim —bu boş vakti, ne türden olursa olsun, daha iyi nerede kullanabiliriz ki?—; bu ikinci beş kitabı da bizim Brutus'a göndereceğiz. Felsefe üzerine yazmaya yalnız onun tarafından teşvik edilmedik, aynı zamanda kışkırtıldık. Bununla başkalarına ne kadar faydalı olacağımızı kolay kolay söyleyemem; ama benim en acı kederlerime, dört bir yanımı saran türlü türlü sıkıntılarıma başka hiçbir avuntu bulunamazdı.
Sed quoniam mane est eundum, has quinque dierum disputationes memoria comprehendamus. equidem me etiam conscripturum arbitror—ubi enim melius uti possumus hoc, cuicuimodi est, otio?—, ad Brutumque nostrum hos libros alteros quinque mittemus, a quo non modo inpulsi sumus ad philosophiae scriptiones, verum etiam lacessiti. in quo quantum ceteris profuturi simus, non facile dixerim, nostris quidem acerbissimis doloribus variisque et undique circumfusis molestiis alia nulla potuit inveniri levatio.