Kavram
Sympatheia (συμπάθεια)
- Yunanca
- συμπάθεια (sympatheia); karşıtı ἀντιπάθεια (antipatheia); sıfatlar συμπαθής / ἀντιπαθής
- Latince
- consensus, cognatio (Cicero), sympathia; antipathia
- Almanca
- Sympathie / Antipathie (Diels–Kranz, "Sympathiemittel")
- Fransızca
- sympathie / antipathie (universelle)
- İngilizce
- sympathy
- Türkçe
- sympatheia (çevrilmez) — ilk geçişte "doğal yakınlık"; antipatheia "doğal karşıtlık"
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde sympatheia "birlikte etkilenme, başkasının acısına ortak olma"dır; hekimlikte bir organın hastalığının başka bir organı etkilemesi (Hippokratesçi sympatheia) anlamına da gelir. Mendesli Bolos (İÖ 3.–2. yy) bunu bir doğa bilgisinin temel ilkesine dönüştürür: her varlık başka bazı varlıklarla gizli bir yakınlık, bazılarıyla gizli bir karşıtlık içindedir; koçun görünmesi kudurmuş fili yatıştırır (DK 68 B 300, 5), gelincik basiliski öldürür (B 300, 7a). Bu ilişkileri bilen hekim ve çiftçi, hastalığı ve zararlıyı onların doğal karşıtıyla giderir. Stoacılar (özellikle Poseidonios) kavramı evrenin bütünlüğüne yayar: kosmos tek bir canlı olduğundan parçaları birbirinden uzaktan etkilenir (gelgit ile Ay, kehanetin olanağı).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| İÖ 3.–2. yy | Mendesli Bolos ("Bolos Demokritos") | Taş, bitki ve hayvanlar arasındaki gizli yakınlık ve karşıtlıklar; büyülü çareler | DK 68 B 300, 1–12 |
| İÖ 2.–1. yy | Poseidonios ve Stoa | Evrenin parçalarının birbirleriyle birlikte etkilenmesi; kehanetin dayanağı | DK 68 B 300 (Seneca, B 300, 14) |
| MS 2. yy | Tatianos | Hristiyan eleştiri: "hiçbir hastalık antipatheia yoluyla yok olmaz"; Demokritos'un sympatheia'ları "Abdera saçmalığı" | DK 68 B 300, 10; 12 |
| MS 3. yy | Plotinos | Evrenin tek canlılığından doğan büyünün ve duanın etkisi (Enneadlar IV 4, 40–45) |
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | συμπάθεια (sympatheia) / ἀντιπάθεια (antipatheia) | syn "birlikte" + pathos "etkilenme, başa gelen" (pathe): "birlikte etkilenme". Karşıtı anti- + pathos: "karşı etkilenme". Mendesli Bolos'un Demokritos adıyla dolaşan Peri sympatheiōn kai antipatheiōn (Doğal Yakınlıklar ve Karşıtlıklar Üzerine) yazısında teknik terim (DK 68 B 300, 1; 4; 10). |
| Latince | consensus, cognatio naturae; sympathia | Cicero, De divinatione II 34 (Stoacı sympatheia için consensus, contagio); Plinius ve Columella'da Yunanca başlıkla (Peri antipathōn, DK 68 B 300, 3). |
| Almanca / Fransızca | Sympathie, Sympathiemittel (DK) / sympathie universelle | DK "Sympathiemittel" = doğal yakınlık ilaçları (büyülü çareler). |
| İngilizce | sympathy |
Türkçe karşılığı
sympatheia (çevrilmez); açıklama olarak "doğal yakınlık". Rakipler: sempati (modern psikolojik "hoşlanma" anlamına kaymıştır), duygudaşlık (yalnız canlılar arası duygu ortaklığını söyler; taş–bitki–hayvan arasındaki gizli etkileşimi kaçırır), yakınlık / cazibe (Tanzimat dilinde incizap; karşılıklılığı zayıflatır), tevafuk (uyum; etkilenme boyutunu siler). Terim, bir şeyin başka bir şeyden uzaktan etkilenmesini açıklayan doğa-büyü kuramının adı olduğundan transliterasyonla bırakıldı.
"Doğal yakınlık" dersen sympatheia'yı Bolos'un ve Geoponika'nın dünyasına, yani taşların, bitkilerin, hayvanların birbirini gizlice çekip ittiği bir doğa büyüsüne yerleştirirsin. "Kozmik uyum" ya da "birlikte duyma" dersen Poseidonios'un ve Plotinos'un, evrenin tek bir canlı olarak kendi parçalarıyla birlikte etkilenmesi düşüncesine yaklaşırsın. İki okuma aynı sözcükte buluşur; hangisini seçtiğin, sahte-Demokritos yazınını ya bir büyü el kitabı ya da bir doğa felsefesi olarak okuyacağını belirler.
Atıf ve kaynak notu
Sympatheia/antipatheia öğretisi Demokritos'a değil, onun adıyla yazan Mendesli Bolos'a aittir. Columella açıkça "Bolos'un Kheirokmēta'sı Demokritos adıyla yanlış olarak dolaşır" der (DK 68 B 300, 3); Gellius da bu "tuhaflıkların" Demokritos adına yaraşmadığını söyler (B 300, 7). Atomcu Demokritos'un "benzer benzere gider" ilkesi (DK 68 B 164) bu yazına bir çıkış noktası vermiş olabilir, ama sahici fragmanlarda terim geçmez.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Doğal Yakınlıklar
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.