İçeriğe geç

Kavram

Sympatheia (συμπάθεια)

Yunanca
συμπάθεια (sympatheia); karşıtı ἀντιπάθεια (antipatheia); sıfatlar συμπαθής / ἀντιπαθής
Latince
consensus, cognatio (Cicero), sympathia; antipathia
Almanca
Sympathie / Antipathie (Diels–Kranz, "Sympathiemittel")
Fransızca
sympathie / antipathie (universelle)
İngilizce
sympathy
Türkçe
sympatheia (çevrilmez) — ilk geçişte "doğal yakınlık"; antipatheia "doğal karşıtlık"

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde sympatheia "birlikte etkilenme, başkasının acısına ortak olma"dır; hekimlikte bir organın hastalığının başka bir organı etkilemesi (Hippokratesçi sympatheia) anlamına da gelir. Mendesli Bolos (İÖ 3.–2. yy) bunu bir doğa bilgisinin temel ilkesine dönüştürür: her varlık başka bazı varlıklarla gizli bir yakınlık, bazılarıyla gizli bir karşıtlık içindedir; koçun görünmesi kudurmuş fili yatıştırır (DK 68 B 300, 5), gelincik basiliski öldürür (B 300, 7a). Bu ilişkileri bilen hekim ve çiftçi, hastalığı ve zararlıyı onların doğal karşıtıyla giderir. Stoacılar (özellikle Poseidonios) kavramı evrenin bütünlüğüne yayar: kosmos tek bir canlı olduğundan parçaları birbirinden uzaktan etkilenir (gelgit ile Ay, kehanetin olanağı).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
İÖ 3.–2. yy Mendesli Bolos ("Bolos Demokritos") Taş, bitki ve hayvanlar arasındaki gizli yakınlık ve karşıtlıklar; büyülü çareler DK 68 B 300, 1–12
İÖ 2.–1. yy Poseidonios ve Stoa Evrenin parçalarının birbirleriyle birlikte etkilenmesi; kehanetin dayanağı DK 68 B 300 (Seneca, B 300, 14)
MS 2. yy Tatianos Hristiyan eleştiri: "hiçbir hastalık antipatheia yoluyla yok olmaz"; Demokritos'un sympatheia'ları "Abdera saçmalığı" DK 68 B 300, 10; 12
MS 3. yy Plotinos Evrenin tek canlılığından doğan büyünün ve duanın etkisi (Enneadlar IV 4, 40–45)

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca συμπάθεια (sympatheia) / ἀντιπάθεια (antipatheia) syn "birlikte" + pathos "etkilenme, başa gelen" (pathe): "birlikte etkilenme". Karşıtı anti- + pathos: "karşı etkilenme". Mendesli Bolos'un Demokritos adıyla dolaşan Peri sympatheiōn kai antipatheiōn (Doğal Yakınlıklar ve Karşıtlıklar Üzerine) yazısında teknik terim (DK 68 B 300, 1; 4; 10).
Latince consensus, cognatio naturae; sympathia Cicero, De divinatione II 34 (Stoacı sympatheia için consensus, contagio); Plinius ve Columella'da Yunanca başlıkla (Peri antipathōn, DK 68 B 300, 3).
Almanca / Fransızca Sympathie, Sympathiemittel (DK) / sympathie universelle DK "Sympathiemittel" = doğal yakınlık ilaçları (büyülü çareler).
İngilizce sympathy

Türkçe karşılığı

sympatheia (çevrilmez); açıklama olarak "doğal yakınlık". Rakipler: sempati (modern psikolojik "hoşlanma" anlamına kaymıştır), duygudaşlık (yalnız canlılar arası duygu ortaklığını söyler; taş–bitki–hayvan arasındaki gizli etkileşimi kaçırır), yakınlık / cazibe (Tanzimat dilinde incizap; karşılıklılığı zayıflatır), tevafuk (uyum; etkilenme boyutunu siler). Terim, bir şeyin başka bir şeyden uzaktan etkilenmesini açıklayan doğa-büyü kuramının adı olduğundan transliterasyonla bırakıldı.

"Doğal yakınlık" dersen sympatheia'yı Bolos'un ve Geoponika'nın dünyasına, yani taşların, bitkilerin, hayvanların birbirini gizlice çekip ittiği bir doğa büyüsüne yerleştirirsin. "Kozmik uyum" ya da "birlikte duyma" dersen Poseidonios'un ve Plotinos'un, evrenin tek bir canlı olarak kendi parçalarıyla birlikte etkilenmesi düşüncesine yaklaşırsın. İki okuma aynı sözcükte buluşur; hangisini seçtiğin, sahte-Demokritos yazınını ya bir büyü el kitabı ya da bir doğa felsefesi olarak okuyacağını belirler.

Atıf ve kaynak notu

Sympatheia/antipatheia öğretisi Demokritos'a değil, onun adıyla yazan Mendesli Bolos'a aittir. Columella açıkça "Bolos'un Kheirokmēta'sı Demokritos adıyla yanlış olarak dolaşır" der (DK 68 B 300, 3); Gellius da bu "tuhaflıkların" Demokritos adına yaraşmadığını söyler (B 300, 7). Atomcu Demokritos'un "benzer benzere gider" ilkesi (DK 68 B 164) bu yazına bir çıkış noktası vermiş olabilir, ama sahici fragmanlarda terim geçmez.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Doğal Yakınlıklar

Metinlerde işaretlendiği yerler

2 yer · 1 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.