Kavram
principium exclusi tertii
- Yunanca
- μεταξὺ ἀντιφάσεως οὐδέν (metaxy antiphaseōs ouden)
- Latince
- principium exclusi tertii; tertium non datur
- Almanca
- Satz des ausgeschlossenen Dritten
- Fransızca
- principe du tiers exclu
- İngilizce
- principle of excluded middle
- Türkçe
- üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi; dışlanmış üçüncü önermesi
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "ya öyledir ya böyle, ortası yok" denir. Mantıkta ilke, bir önermenin ya kendisinin ya değillemesinin doğru olduğunu söyler. Hegel (Mantık Bilimi, II. Kitap, 2. Bölüm C, Not 2) önermenin iki okumasını ayırır: önemli okuma, her şeyin bir karşıt olduğu, özdeşliğin farklılığa, farklılığın karşıtlaşmaya geçtiğidir; basmakalıp okuma ise her yüklemin ya kendisinin ya yokluğunun bir şeye ait olduğudur (tin ya tatlıdır ya tatlı değildir). Hegel'e göre önermenin kendisinde karşıtlığa kayıtsız bir üçüncü vardır: hem +A hem −A ile ilişkili olan bir şey; daha derinden bu üçüncü, karşıtlaşmanın temeline döndüğü refleksiyon birliğidir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | çelişik önermeler arasında orta yoktur; gelecek olumsallar sorunu | Metafizik IV 7; Yorum Üzerine 9 |
| 1714 | Leibniz | çelişmezlik ilkesiyle birlikte akıl hakikatlerinin temeli | Monadoloji 31 |
| 1813 | Hegel | önerme biçiminin eleştirisi; üçüncü, bir şeyin kendisi ve refleksiyon birliğidir | Mantık Bilimi II. Kitap, 2. Bölüm C, Not 2 |
| 1908 | Brouwer | sezgicilikte sonsuz alanlar için geçerliliğinin reddi | Mantık İlkelerinin Güvenilmezliği |
Dönüşüm: Aristoteles'te varlık ve söz için kesin bir yasa olan ilke, Hegel'de karşıtlaşmanın tek yanlı bir dile getirilişine, Brouwer'de ise ispat kavramına bağlı, sınırlı geçerlilikte bir ilkeye dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | μεταξὺ ἀντιφάσεως οὐδέν | Aristoteles: "çelişiğin arasında hiçbir şey yoktur" (Metafizik IV 7). |
| Latince | principium exclusi tertii; tertium non datur | "üçüncü verilmez"; skolastik ve modern mantık kitaplarının adı. |
| Almanca / Fransızca | Satz des ausgeschlossenen Dritten / principe du tiers exclu | Hegel: "Etwas ist entweder A oder Nicht-A; es giebt kein Drittes." |
| İngilizce | principle of excluded middle |
Türkçe karşılığı
üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi; dışlanmış üçüncü önermesi. Türk mantık geleneğinde yerleşik ad "üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi"dir. Hegel çevirisinde Satz "önerme" olduğundan ve Hegel'in itirazı "dışlanmış olması gereken üçüncü"nün bizzat bir şeyin kendisi olduğu oyununa dayandığından metinde "dışlanmış üçüncü önermesi" kullanıldı.
"İlke" yerleşik addır, ama Hegel düşünce yasalarını önerme (Satz) biçimleri olarak eleştirir; bu yüzden "önerme" kelimesi korunmalıdır. "Dışlanmış üçüncü" ifadesi Hegel'in nüktesini taşır: önermede ne +A ne −A olan A'nın kendisi, dışlanması istenen üçüncüdür.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, Çelişki, Not 2) açılmış nottur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi, Üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi
Metinlerde işaretlendiği yerler
2 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.