İçeriğe geç

Kavram

principium exclusi tertii

Yunanca
μεταξὺ ἀντιφάσεως οὐδέν (metaxy antiphaseōs ouden)
Latince
principium exclusi tertii; tertium non datur
Almanca
Satz des ausgeschlossenen Dritten
Fransızca
principe du tiers exclu
İngilizce
principle of excluded middle
Türkçe
üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi; dışlanmış üçüncü önermesi

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "ya öyledir ya böyle, ortası yok" denir. Mantıkta ilke, bir önermenin ya kendisinin ya değillemesinin doğru olduğunu söyler. Hegel (Mantık Bilimi, II. Kitap, 2. Bölüm C, Not 2) önermenin iki okumasını ayırır: önemli okuma, her şeyin bir karşıt olduğu, özdeşliğin farklılığa, farklılığın karşıtlaşmaya geçtiğidir; basmakalıp okuma ise her yüklemin ya kendisinin ya yokluğunun bir şeye ait olduğudur (tin ya tatlıdır ya tatlı değildir). Hegel'e göre önermenin kendisinde karşıtlığa kayıtsız bir üçüncü vardır: hem +A hem −A ile ilişkili olan bir şey; daha derinden bu üçüncü, karşıtlaşmanın temeline döndüğü refleksiyon birliğidir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles çelişik önermeler arasında orta yoktur; gelecek olumsallar sorunu Metafizik IV 7; Yorum Üzerine 9
1714 Leibniz çelişmezlik ilkesiyle birlikte akıl hakikatlerinin temeli Monadoloji 31
1813 Hegel önerme biçiminin eleştirisi; üçüncü, bir şeyin kendisi ve refleksiyon birliğidir Mantık Bilimi II. Kitap, 2. Bölüm C, Not 2
1908 Brouwer sezgicilikte sonsuz alanlar için geçerliliğinin reddi Mantık İlkelerinin Güvenilmezliği

Dönüşüm: Aristoteles'te varlık ve söz için kesin bir yasa olan ilke, Hegel'de karşıtlaşmanın tek yanlı bir dile getirilişine, Brouwer'de ise ispat kavramına bağlı, sınırlı geçerlilikte bir ilkeye dönüşür.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca μεταξὺ ἀντιφάσεως οὐδέν Aristoteles: "çelişiğin arasında hiçbir şey yoktur" (Metafizik IV 7).
Latince principium exclusi tertii; tertium non datur "üçüncü verilmez"; skolastik ve modern mantık kitaplarının adı.
Almanca / Fransızca Satz des ausgeschlossenen Dritten / principe du tiers exclu Hegel: "Etwas ist entweder A oder Nicht-A; es giebt kein Drittes."
İngilizce principle of excluded middle

Türkçe karşılığı

üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi; dışlanmış üçüncü önermesi. Türk mantık geleneğinde yerleşik ad "üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi"dir. Hegel çevirisinde Satz "önerme" olduğundan ve Hegel'in itirazı "dışlanmış olması gereken üçüncü"nün bizzat bir şeyin kendisi olduğu oyununa dayandığından metinde "dışlanmış üçüncü önermesi" kullanıldı.

"İlke" yerleşik addır, ama Hegel düşünce yasalarını önerme (Satz) biçimleri olarak eleştirir; bu yüzden "önerme" kelimesi korunmalıdır. "Dışlanmış üçüncü" ifadesi Hegel'in nüktesini taşır: önermede ne +A ne −A olan A'nın kendisi, dışlanması istenen üçüncüdür.

Atıf ve kaynak notu

Çeviri sırasında (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, Çelişki, Not 2) açılmış nottur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi, Üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi

Metinlerde işaretlendiği yerler

2 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.