Kavram
fundamentum
- Yunanca
- ἀρχή (arkhē); αἰτία (aitia)
- Latince
- fundamentum; ratio (ratio sufficiens)
- Almanca
- Grund
- Fransızca
- fondement; raison
- İngilizce
- ground, foundation
- Türkçe
- temel
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte temel, bir yapının üzerinde durduğu şeydir; mecazen bir iddianın dayandığı gerekçe. Leibniz'in yeter sebep ilkesi, hiçbir şeyin neden başka türlü değil de böyle olduğuna dair yeterli bir temel olmaksızın var olmadığını söyler. Hegel (Mantık Bilimi, II. Kitap, 2. Bölüm C ve 3. Bölüm) temeli refleksiyon belirlenimlerinin sonucu olarak türetir: özdeşlik, fark, karşıtlık ve çelişki hareketinde bağımsız karşıtlar kendilerini aşar; böylece öz, kendini konmuş olarak koyan ve bu konmuş olmada kendisiyle bir araya gelen dışlayıcı refleksiyon birliği olarak, yani temel olarak yeniden kurulur. Temel, öz ile varoluş arasındaki dolayımdır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | ilke ve sebep (ἀρχή, αἰτία) | Metafizik V 1–2 |
| 1714 | Leibniz | yeter sebep ilkesi | Monadoloji 32 |
| 1813 | Schopenhauer | yeter sebep ilkesinin dört kökü | Yeter Sebep İlkesinin Dörtlü Kökü |
| 1813 | Hegel | çelişkinin çözüldüğü öz; refleksiyon belirlenimlerinin sonucu | Mantık Bilimi II. Kitap, 2. Bölüm C |
| 1929 | Heidegger | temel ve uçurum (Ab-grund) | Temelin Özü Üzerine |
Dönüşüm: Leibniz'te her şeyin yeterli temeli olduğunu söyleyen ilke, Hegel'de çelişkinin hakikati olan ve kendini koyan özün belirlenimine, Heidegger'de ise temelsizlikle (uçurum) iç içe düşünülen bir soruya dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀρχή, αἰτία | Aristoteles'te ilke ve sebep; ayrı bir "temel" terimi yoktur. |
| Latince | fundamentum; ratio | fundare "temel atmak"tan. Leibniz'in principium rationis sufficientis "yeter sebep ilkesi"nde ratio kullanılır; Almancada bu Satz vom zureichenden Grunde olur. ratio notu "akıl" için ayrıldığından bu not fundamentum adıyla tutulur (ratio ayrıdır). |
| Almanca / Fransızca | Grund / fondement, raison | Hegel: Grund, Grundlage "temel", Begründung "gerekçelendirme", zu Grunde gehen "batıp gitmek" (oyunla: "temeline geri dönmek"). |
| İngilizce | ground, foundation |
Türkçe karşılığı
temel. Rakipler: "zemin", "gerekçe", "sebep". "Sebep" çekirdek tabloda causa'ya ayrılmıştır (causa); "zemin" Boden için kullanıldı; "gerekçe" mantıksal-hukukî bir tını taşır. "Temel" hem varlıkta hem bilgide dayanak anlamını verir ve zu Grunde gehen oyununda "temele inmek / temelden çökmek" ile kısmen karşılanabilir.
"Sebep" deseydik Hegel'in Grund'u ile Ursache'yi (sebep, gerçeklik bölümünde) karıştırırdık. Hegel'de temel, çelişkinin çözüldüğü yerdir: karşıtlar "batıp gider" (zu Grunde gehen) ve aynı hareketle "temellerine geri döner". Türkçe bu oyunu tek kelimede taşıyamaz; çeviride Almanca parantezle verilir.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, Çelişki) açılmış nottur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: temel
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.