İçeriğe geç

Kavram

Paiderastia (παιδεραστία)

Yunanca
παιδεραστία (paiderastia)
Latince
paederastia
Almanca
die Knabenliebe
Fransızca
la pédérastie
İngilizce
pederasty
Türkçe
paiderastia

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Atina dilinde paiderastia, gymnasion ve şölen çevresinde görünür olan, belli toplumsal kurallara bağlanmış bir ilişkidir: âşık peşinden koşar (diōkein), sevilen kaçar (pheugein); sevilenin âşığa "lütfetmesi" (kharizesthai) onurlu mu yoksa utanç verici mi olduğu tartışma konusudur (Şölen 182a–183d). Platon bu kurumu felsefi bir sorunun malzemesine dönüştürür: Pausanias'ta iki Erōs ayrımı (Göksel/Halkın) ile beden–psykhē karşıtlığına bağlanır ve "aretē uğruna lütfetmek" formülüyle eğitim ilişkisine çevrilir (184c–185b); Diotima'nın konuşmasında ise tek bir güzel bedene duyulan erōs, güzelin kendisine uzanan bir yükselişin ilk basamağı olur (210a–212a). Phaidros'ta aynı kurum, psykhē'nin kanatlanması ve tanrısal çılgınlık (mania) öğretisinin sahnesidir.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 6. yy Theognis, Solon, Anakreon aristokratik şiirde âşık–sevilen ilişkisi; eğitim ve öğüt bağlamı Theognidea; Solon fr. 25 West
MÖ 5.–4. yy Aiskhylos, Aiskhines Akhilleus–Patroklos ilişkisinin paiderastia olarak yorumlanması; Timarkhos davasında yasal sınırlar Aiskhylos, Myrmidonlar (fr.); Aiskhines, Timarkhos'a Karşı
MÖ 4. yy Platon Şölen'de Pausanias'ın yasa ve aretē merkezli savunusu, Aristophanes'in mythos'unda doğal açıklama, Diotima'da yükselişin ilk basamağı; Phaidros'ta psykhē'nin kanatlanması; Yasalar'da bedensel yanın kınanması Şölen 181c–185c, 191e–192c, 210a–212a; Phaidros 249d–256e; Yasalar 636b–c, 836a–841d
MÖ 4. yy Ksenophon Sokrates'in bedensel erōs'u reddettiği, psykhē'ye yönelik dostluğu övdüğü Şölen'i Ksenophon, Şölen 8
MS 2. yy Plutarkhos, Pseudo-Lukianos evlilik sevgisi ile paiderastia'nın karşılaştırılması (Erōtikos, Erōtes) Plutarkhos, Erōtikos; Pseudo-Lukianos, Erōtes
15. yy Marsilio Ficino Şölen yorumunda "Platonik aşk" (amor Platonicus) kavramı; paiderastia'nın ruhsal dostluğa çevrilmesi Ficino, De amore

Dönüşüm: Arkaik aristokrasinin eğitim ve toplumsal yükselme kurumundan Platon'da felsefi bir yükselişin (güzel bedenden güzelin kendisine) başlangıç noktasına; oradan Rönesans'ta bedensel yanı silinmiş "Platonik aşk"a. Değer işareti de kayar: Pausanias'ta koşullu olarak "güzel", Yasalar'da bedensel yönüyle "doğaya aykırı", Ficino'da tümüyle ruhsallaştırılmış bir ideal.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca παιδεραστία (paiderastia); παιδεραστής (paiderastēs), παιδεραστεῖν; ilgili terimler ἐραστής (erastēs, âşık), ἐρώμενος (erōmenos, sevilen), παιδικά (paidika, sevgili), χαρίζεσθαι (kharizesthai, lütfetmek) pais ("çocuk, oğlan, genç") + erastēs ("âşık", eran "tutkuyla sevmek" fiilinden). Klasik Atina'da yetişkin bir erkek (âşık) ile sakalı yeni çıkmakta olan bir genç (sevilen) arasındaki, eğitim ve toplumsal yetiştirme ile iç içe geçmiş erōs ilişkisi. Platon'da ilk yoğun kullanım: Şölen 181c ("paiderastia'nın kendisinde bile"), 184c ("paiderastia'ya ilişkin yasa"), 192b (paiderastēs).
Latince paederastia; amor puerorum Ficino amor puerorum; Latince paederastia Yunancadan ödünçtür ve Roma'da çoğunlukla yabancı bir âdet olarak anılır.
Almanca / Fransızca die Knabenliebe / la pédérastie Schleiermacher Knabenliebe; Robin l'amour des jeunes garçons, Brisson pédérastie. İng. pederasty ya da "the love of boys".
İngilizce pederasty

Türkçe karşılığı

paiderastia (transliterasyon); "oğlan sevgisi", "oğlancılık" reddedildi. oğlan sevgisi: sözcüğü birebir karşılar ama Pausanias'ın "Göksel Erōs" ile ayırdığı eğitsel-ahlaki kurumu yalnızca bir yönelime indirger. oğlancılık: Osmanlıca-Türkçede aşağılayıcı, bir kurumu değil bir kusuru adlandırır. pederasti: Batı dillerinden gelen modern biçim tıbbi-hukuki bir yük taşır. Seçim: metinde paiderastia ve bu nota bağ; ilişkinin tarafları Türkçeleştirilir: erastēs = âşık, erōmenos = sevilen, paidika = sevgili, kharizesthai = lütfetmek.

"Oğlan sevgisi" dersen ilişkiyi bir cinsel yönelim olarak okursun; bu Aristophanes'in mythos'unda (191e–192b) kısmen yerindedir, ama Pausanias'ın konuşmasında (181c–185c) paiderastia bir yönelimden çok bir kurumdur: yasalarla (nomos) düzenlenmiş, kentten kente farklı biçimlerde onaylanan ya da kınanan, aretē ve eğitim alışverişine bağlanan bir toplumsal ilişki. Modern "pederasti" dersen bu kuruma bugünün hukuki ve ahlaki kategorilerini peşinen uygularsın; transliterasyon ise okuru metnin kendi tarif ettiği çerçeveyi (âşık/sevilen asimetrisi, yaş sınırı, "lütfetme"nin koşulları) önce Platon'dan öğrenmeye zorlar. Bu seçim bir aklama değildir: Platon'un kendisi de Yasalar'da (636b–c, 836a–841d) bu ilişkinin bedensel yanını "doğaya aykırı" sayarak kınar.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde παιδεραστία = paiderastia (transliterasyon, ilk geçişte bu nota bağ); παιδεραστής = "oğlan âşığı (paiderastēs)"; ἐραστής = âşık; ἐρώμενος = sevilen; παιδικά = sevgili; χαρίζεσθαι (erōs bağlamında) = lütfetmek.

Atıf ve kaynak notu

Şölen'deki paiderastia savunuları konuşmacılara (Phaidros, Pausanias, Aristophanes) aittir ve Platon'un kendi görüşü olarak okunamaz; Pausanias'ın konuşması, Sokrates–Diotima konuşmasının aşacağı bir basamak olarak da yorumlanır. "Platonik aşk" kavramı Ficino'nun geriye yansıtmasıdır. Modern cinsel kimlik kategorilerinin (eşcinsellik vb.) Yunan âşık/sevilen ilişkisine doğrudan uygulanması da tartışmalıdır (Dover, Greek Homosexuality; Foucault, Cinselliğin Tarihi II; Halperin).

İlgili kavramlar

  • eros: iki Erōs ayrımı (Göksel/Halkın) ve erōs'un güzelin kendisine yükselişi
  • arete: "aretē uğruna lütfetmek" (Şölen 184c–185b) ve eğitim ilişkisi
  • nomos: kentten kente değişen yasalar ve paiderastia'nın onaylanması/kınanması (Şölen 182a–d)
  • psyche: beden mi psykhē mi sevilmeli — "halka özgü âşık" ile kalıcı huyun âşığı (Şölen 183d–e)
  • physis: Aristophanes'in mythos'unda erkeğin kesiği olanların "doğa gereği" yönelimi (191e–192b); Yasalar'da "doğaya aykırı"lık

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: paiderastia

Metinlerde işaretlendiği yerler

3 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.