Kavram
Mathesis universalis
- Yunanca
- μάθησις (mathesis)
- Latince
- Mathesis universalis
- Almanca
- Universalmathematik
- Fransızca
- mathématique universelle
- İngilizce
- universal mathematics
- Türkçe
- küllî matematik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Okullarda Mathematica aritmetik, geometri, astronomi, musiki, optik ve mekaniği kapsayan disiplinler topluluğudur. Descartes bu disiplinleri ortak kılanın "içinde düzen ya da ölçü incelenen her şey" olduğunu söyler ve "hiçbir özel maddeye bağlı olmayan düzen ve ölçü hakkında aranabilecek her şeyi açıklayan genel bir ilim" ister: küllî matematik. Öteki matematik ilimleri ona bağlıdır; onların güçlükleri bunda da vardır, ama onlarda özel nesnelerinden gelen ek güçlükler bulunur. Descartes kendini bu ilmi işlemeye adadığını ve yöntemin (Kural V–VI: yalından karışığa düzen) onun bir uygulaması olduğunu ima eder.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MS 3–4. yy | Pappos, Diophantos | Descartes'a göre "gerçek matematiğin" izlerini taşıyan analiz | Regulae IV |
| 16. yy | A. van Roomen, Proclus yorumcuları | mathesis universalis adı okul geleneğinde | — |
| y. 1628 | Descartes | Düzen ve ölçünün genel ilmi | Zihnin Yönetimi İçin Kurallar IV |
| 17. yy sonu | Leibniz | Nicelik ve düzenin genel ilmi; characteristica universalis ile birlikte | — |
Dönüşüm: Bir disiplinler topluluğunun adı, Descartes'ta bütün ilimlerin yöntemsel çekirdeğine dönüşür.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | μάθησις (mathesis) | "Öğrenme, öğrenilen şey". Descartes kelimenin kökenine bakmanın yetmediğini, mathesis'in yalnızca "öğrenim" demek olduğunu söyler (Regulae IV). |
| Latince | Mathesis universalis | Descartes'a göre "dışarıdan alınma değil, çoktandır yerleşmiş" bir ad. |
| Almanca / Fransızca | Universalmathematik / mathématique universelle | |
| İngilizce | universal mathematics |
Türkçe karşılığı
küllî matematik. "Evrensel matematik" de denebilirdi; universale çekirdek terim olarak "küllî" karşılandığı için "küllî matematik" seçildi. Yalın Mathesis "matematik" diye çevrilir ve bağlanmaz.
"Küllî matematik" bir sayı ve şekil ilmi değil, nesnesi ne olursa olsun yalnız düzen ve ölçüyle ilgilenen genel bir ilimdir. "Matematik" kelimesi okuru aritmetik ve geometriye götürür; Descartes ise bunları onun yalnız kısımları sayar.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Regulae IV) açılmış nottur. Van Roomen ve Leibniz atıfları metinle karşılaştırılmadan verilmiştir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: küllî matematik
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.