Kavram
instans
An, zamanın bölünmez sınırıdır: kendisi bir süre değildir, geçmiş ile geleceği birbirinden ayıran ve birleştiren noktadır.
- Yunanca
- to nyn (τὸ νῦν)
- Latince
- instans; nunc
- Almanca
- Augenblick; Jetzt
- Fransızca
- instant
- İngilizce
- instant; now
- Türkçe
- an; şimdi
An, zamanın bölünmez sınırıdır: kendisi bir süre değildir, geçmiş ile geleceği birbirinden ayıran ve birleştiren noktadır.
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde "an" çok kısa bir zaman parçası demektir: "bir an durdu" deriz. Felsefede ise an hiçbir süresi olmayan şeydir; çizgideki nokta nasıl uzunluk değil de çizginin sınırıysa, an da zaman değil, zamanın sınırıdır. Bu yüzden iki an hiçbir zaman yan yana gelmez; aralarında her zaman bir zaman vardır. Zaman anlardan oluşmaz, ama her anda bölünebilir. Bir değişmenin "anda" olduğunu söylemek, onun bir süre içinde yavaş yavaş değil, bir sınırda birdenbire gerçekleştiğini söylemektir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Antik | Platon | "Birdenbire" (to exaiphnēs): hareket ile durma arasında, hiçbir zamanda olmayan tuhaf tabiat | Parmenides 156d |
| Antik | Aristoteles | "Şimdi" (to nyn) zamanın parçası değil sınırıdır; zamanı hem sürdürür hem böler; hareket ve durma "şimdi"de olmaz | Fizik IV 10–13, VI 3 |
| Geç Antik | Augustinus | Yalnız şimdi vardır, ama şimdi süresizdir; geçmiş ve gelecek ruhun hatırlayışında ve bekleyişinde bulunur | İtiraflar XI 15–20 |
| Orta Çağ | Thomas Aquinas | Aydınlanma ve cevherî oluş anlık değişmelerdir, çünkü sürekli bir hareketin sonudurlar; meleğin hareketi ise anlık değil, ardışık anlardan oluşan, kimi zaman sürekli olmayan bir zamanda olur | Teoloji Özeti I, 53, 3; I, 10, 4 |
| Yeniçağ | Kierkegaard | An (Øieblikket), zamanın ebediyetle kesiştiği yer | Kaygı Kavramı III |
Dönüşüm: Aristoteles'te tabiat felsefesinin bir sınır kavramı olan an, Orta Çağ'da ebediyet, aevum ve zaman arasındaki ayrımlarla genişledi; meleklerin ve ruhların "zamanı" tartışılırken sürekli olmayan, yalnız art arda gelen anlardan oluşan bir süre düşünüldü. Modern düşüncede an, varoluşsal bir karar ve kesişme noktası anlamı da kazandı.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | to nyn (τὸ νῦν), to exaiphnēs | "Şimdi"; Platon'da "birdenbire" |
| Latince | instans, nunc | instare "üstüne gelmek, yakında olmak"tan; Skolastikte nunc da kullanılır, in instanti "anda" |
| Almanca | Augenblick, Jetzt | "Göz kırpışı"; Hegel ve Heidegger'de Jetzt |
| Fransızca | instant | Latinceden |
| İngilizce | instant, now | Latinceden |
Türkçe karşılığı
An. "Şimdi" de nunc için kullanılabilir ve Aristoteles'in to nyn'ını daha harfiyen verir; ama Türkçede "şimdi" zarf olarak işlediği için "iki şimdi arasında" gibi ifadeler çeviri kokar. "Lahza" eski ve ağır kalır; "ân" yazımı gereksizdir. "An" hem süresiz sınırı hem "anda olmak", "anlık değişme" gibi türevleri doğal biçimde taşır.
Çeviride kullanımı
Thomas Aquinas'ın Teoloji Özeti'nde instans ve nunc "an", in instanti "anda", mutatio instantanea "anlık değişme" diye çevrildi; tempus "zaman" ayrı tutuldu.
Açtığı problem
- Zaman anlardan oluşmuyorsa, an nasıl var olur?
- Bir değişme son anda mı olur, yoksa son anı olmayan bir zamanda mı?
- Bedensiz varlıkların (meleklerin, ruhun) hareketi hangi süreyle ölçülür?
- Geçmiş ile gelecek arasındaki süresiz şimdi, ebediyetin bir benzeri midir?