Kavram
actio reciproca
- Latince
- actio reciproca; commercium
- Almanca
- Wechselwirkung
- Fransızca
- action réciproque
- İngilizce
- reciprocal action, interaction
- Türkçe
- karşılıklı etki
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte karşılıklı etki, iki şeyin birbirini etkilemesidir. Kant'ta (Saf Aklın Eleştirisi) ilişki kategorilerinin üçüncüsüdür: topluluk (Gemeinschaft), cevherlerin eşzamanlı olarak birbirini belirlemesi; Üçüncü Analoji bunu deneyimin şartı olarak ispatlar. Hegel (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, 3. Kısım, 3. Bölüm C) karşılıklı etkiyi sonlu nedenselliğin kötü sonsuz ilerleyişinin geri bükülmesi olarak türetir: Her cevher hem etkin hem edilgindir, aralarındaki fark saydam bir görüntüye iner; nedensellik böylece mutlak kavramına döner ve küllî, tikel, cüzî momentleriyle kavram, "öznelliğin ya da hürriyetin âlemi" ortaya çıkar. Hegel karşılıklı etkiyi açıklama ilkesi olarak yetersiz de bulur: İki yanı yalnızca yan yana koyar, onları bir üçüncüde, kavramda kavramaz.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1781 | Kant | topluluk kategorisi; eşzamanlı cevherlerin karşılıklı belirlenmesi | Saf Aklın Eleştirisi, Üçüncü Analoji |
| 1813 | Hegel | kendi içine dönen nedensellik; zorunluluktan hürriyete, cevherden kavrama geçiş | Mantık Bilimi II. Kitap, 3. Kısım, 3. Bölüm C |
Dönüşüm: Kant'ta deneyimin birliğini sağlayan bir kategori olan karşılıklı etki, Hegel'de nedenselliğin kendini aşarak kavrama geçtiği eşik olur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | — | Klasik felsefede ayrı terim olarak yoktur. |
| Latince | actio reciproca; commercium | actio "etki, eylem" ve reciprocus "geri dönen, karşılıklı"; Kant'ın commercium'u ("topluluk") aynı ilişkiyi adlandırır. |
| Almanca / Fransızca | Wechselwirkung; action réciproque | Wechsel "değişim, karşılıklılık" ve Wirkung "etki"; Wechselbestimmung "karşılıklı belirleme" ayrıdır. |
| İngilizce | reciprocal action, interaction |
Türkçe karşılığı
karşılıklı etki. Wirkung her yerde "etki" olduğu için Wechselwirkung "karşılıklı etki", Gegenwirkung "karşı etki", Rückwirkung / zurückwirken "geri etki / geri etki göstermek" diye verilir; "etkileşim" gündelik ve teknik anlamı daralttığı için kullanılmaz.
Hegel'de karşılıklı etki, iki şeyin birbirini itip kakması değil, nedenselliğin kendi içine dönmesidir: sebep etkide kendisiyle ilişki kurar. Bu yüzden karşılıklı etki öz mantığının son durağıdır; zorunluluğun örtüsü kalkar, zorunluluk hürriyete, cevher kavrama geçer.
Atıf ve kaynak notu
Çeviri sırasında (Mantık Bilimi, Öz Öğretisi, Mutlak İlişki) açılmış nottur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: Karşılıklı etkide
Metinlerde işaretlendiği yerler
1 yer · 1 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.