II. Kitap
2.1Herkes dinleme arzusuyla yanıp tutuşurken Scipio şöyle söze başladı: Bu, yaşlı Cato'nun sözüdür. Bildiğiniz gibi onu eşsiz biçimde sevdim, en çok ona hayran oldum; hem iki babamın da kanaatiyle hem de kendi gönül isteğimle gençliğimden beri kendimi bütünüyle ona verdim. Konuşmasına hiçbir zaman doyamadım: O adamda, barışta ve savaşta hem en iyi biçimde hem de en uzun süre yönettiği devlete dair ne büyük bir tecrübe vardı! Konuşurken ne ölçü, ağırbaşlılığa karışmış ne zarafet, öğrenmeye de öğretmeye de ne büyük bir şevk! Hayatı da sözlerine ne kadar uygundu!
Cum omnes flagrarent cupiditate audiendi, ingressus est sic loqui Scipio: Catonis hoc senis est, quem, ut scitis, unice dilexi maximeque sum admiratus cuique vel patris utriusque iudicio vel etiam meo studio me totum ab adulescentia dedidi; cuius me numquam satiare potuit oratio; tantus erat in homine usus rei publicae, quam et domi et militiae cum optime, tum etiam diutissime gesserat, et modus in dicendo et gravitate mixtus lepos et summum vel discendi studium vel docendi et orationi vita admodum congruens.
2.2Derdi ki bizim devletimizin düzeni şu sebeple öteki devletlerinkinden üstündür: Onlarda devleti kendi kanunları ve kurumlarıyla kuranlar çoğunlukla tek tek kişiler olmuştu: Giritlilerinkini Minos, Lakedaimonlularınkini Lykurgos; pek sık değişen Atinalılarınkini ise bir Theseus, bir Drakon, bir Solon, bir Kleisthenes ve daha birçokları kurmuş; sonunda kansız kalıp yere serilmişken onu bilgin bir adam, Phaleronlu Demetrios ayakta tutmuştu. Bizim devletimiz ise tek bir kişinin değil birçoklarının dehasıyla, tek bir insan ömründe değil birkaç yüzyıl ve nesil boyunca kurulmuştu. Çünkü, derdi, hiçbir şeyin gözünden kaçmayacağı kadar büyük bir deha hiçbir zaman çıkmamıştır; bütün dehalar bir araya getirilse de, işlerin tecrübesi ve zamanın birikimi olmadan, bir anda her şeyi kucaklayacak kadar ileriyi göremezler.
Is dicere solebat ob hanc causam praestare nostrae civitatis statum ceteris civitatibus, quod in illis singuli fuissent fere, qui suam quisque rem publicam constituissent legibus atque institutis suis, ut Cretum Minos, Lacedaemoniorum Lycurgus, Atheniensium, quae persaepe commutata esset, tum Theseus, tum Draco, tum Solo, tum Clisthenes, tum multi alii, postremo exsanguem iam et iacentem doctus vir Phalereus sustentasset Demetrius, nostra autem res publica non unius esset ingenio, sed multorum, nec una hominis vita, sed aliquot constituta saeculis et aetatibus. Nam neque ullum ingenium tantum extitisse dicebat, ut, quem res nulla fugeret, quisquam aliquando fuisset, neque cuncta ingenia conlata in unum tantum posse uno tempore providere, ut omnia complecterentur sine rerum usu ac vetustate.
2.3Bu yüzden, onun yaptığı gibi, şimdi benim konuşmam da halkın kökenine dönecek; Cato'nun kelimesini de seve seve kullanıyorum. Önüme koyduğum amaca da, Platon'da Sokrates'in yaptığı gibi kendim bir devlet uydurmaktansa size devletimizi doğarken, büyürken, erginleşirken ve artık sağlam, güçlü hâliyle gösterirsem daha kolay ulaşırım.
Quam ob rem, ut ille solebat, ita nunc mea repetet oratio populi originem; libenter enim etiam verbo utor Catonis. Facilius autem, quod est propositum, consequar, si nostram rem publicam vobis et nascentem et crescentem et adultam et iam firmam atque robustam ostendero, quam si mihi aliquam, ut apud Platonem Socrates, ipse finxero.
2.4Herkes bunu onaylayınca şöyle dedi: Kurulmuş bir devlet için, bu şehrin Romulus'la başlayan kuruluşu kadar parlak ve herkesçe bu kadar bilinen bir başlangıç var mı elimizde? Romulus Mars'tan doğmuştu (insanların rivayetine bu kadarını bağışlayalım; hele bu rivayet yalnız eski değil, atalarımızın bilgece aktardığı bir rivayetse: Topluma büyük iyilikler etmiş olanlar yalnız ilahî bir dehaya değil, ilahî bir soya da sahip sayılsınlar). Anlatıldığına göre o, doğar doğmaz kardeşi Remus'la birlikte, Alba kralı Amulius krallığının sarsılmasından korktuğu için, Tiber kıyısına bırakılsın diye buyruk verildi. Orada yabani bir hayvanın memeleriyle beslendi; çobanlar onu alıp kır hayatının emeği içinde büyüttüler. Serpilince de beden gücüyle ve ruhunun atılganlığıyla ötekilerden o kadar üstün olduğu söylenir ki bugün bu şehrin bulunduğu topraklarda o zaman yaşayanların hepsi ona gönül rızasıyla, seve seve itaat ettiler. Masallardan gerçek olaylara geçecek olursak, onların kuvvetlerinin başına geçip o çağda sağlam ve kudretli bir şehir olan Alba Longa'yı ezdiği ve kral Amulius'u öldürdüğü anlatılır.
Hoc cum omnes adprobavissent, Quod habemus, inquit, institutae rei publicae tam clarum ac tam omnibus notum exordium quam huius urbis condendae principium profectum a Romulo? qui patre Marte natus (concedamus enim famae hominum, praesertim non inveteratae solum, sed etiam sapienter a maioribus proditae, bene meriti de rebus communibus ut genere etiam putarentur, non solum ingenio esse divino)—is igitur, ut natus sit, cum Remo fratre dicitur ab Amulio, rege Albano, ob labefactandi regni timorem ad Tiberim exponi iussus esse; quo in loco cum esset silvestris beluae sustentatus uberibus pastoresque eum sustulissent et in agresti cultu laboreque aluissent, perhibetur, ut adoleverit, et corporis viribus et animi ferocitate tantum ceteris praestitisse, ut omnes, qui tum eos agros, ubi hodie est haec urbs, incolebant, aequo animo illi libenterque parerent. Quorum copiis cum se ducem praebuisset, ut iam a fabulis ad facta veniamus, oppressisse Longam Albam, validam urbem et potentem temporibus illis, Amuliumque regem interemisse fertur.
2.5Bu şanı kazandıktan sonra, söylendiğine göre, ilk iş kuşlara danışarak bir şehir kurmayı ve bir devleti sağlamlaştırmayı düşündü. Uzun ömürlü bir devlet ekmeye çalışan birinin en titizlikle önceden düşünmesi gereken şeyi, şehrin yerini de inanılmaz bir isabetle seçti. Şehri denize yaklaştırmadı; oysa o kuvvetle ve o adamlarla Rutulların ve Aboriginlerin topraklarına ilerlemek ya da şehri, yıllar sonra kral Ancus'un koloni kurduğu Tiber ağzında kurmak onun için pek kolaydı. Ama üstün bir öngörüye sahip bu adam şunu sezdi ve gördü: Kalıcılık ve hâkimiyet umuduyla kurulan şehirler için deniz kıyısı en elverişli yer değildir. Önce, deniz kıyısındaki şehirler yalnız birçok tehlikeye değil, görünmez tehlikelere de açıktır.
Qua gloria parta urbem auspicato condere et firmare dicitur primum cogitavisse rem publicam. Urbi autem locum, quod est ei, qui diuturnam rem publicam serere conatur, diligentissime providendum, incredibili oportunitate delegit. Neque enim ad mare admovit, quod ei fuit illa manu copiisque facillimum, ut in agrum Rutulorum Aboriginumque procederet, aut in ostio Tiberino, quem in locum multis post annis rex Ancus coloniam deduxit, urbem ipse conderet, sed hoc vir excellenti providentia sensit ac vidit, non esse oportunissimos situs maritimos urbibus eis, quae ad spem diuturnitatis conderentur atque imperii, primum quod essent urbes maritimae non solum multis periculis oppositae, sed etiam caecis.
2.6Çünkü kara, düşmanın gelişini, yalnız beklenenini değil ansızın olanını bile, birçok işaretle, âdeta bir gürültü ve uğultuyla önceden haber verir; hiçbir düşman karadan öyle uçarcasına gelemez ki yalnız varlığını değil, kim olduğunu ve nereden geldiğini de öğrenemeyelim. Oysa denizden, gemilerle gelen düşman, kimse geleceğinden şüphelenemeden kapıya dayanabilir; geldiğinde de kim olduğunu, nereden geldiğini, hatta ne istediğini belli etmez; dost mu düşman mı olduğu hiçbir işaretle ayırt edilip anlaşılamaz.
Nam terra continens adventus hostium non modo expectatos, sed etiam repentinos multis indiciis et quasi fragore quodam et sonitu ipso ante denuntiat; neque vero quisquam potest hostis advolare terra, quin eum non modo esse, sed etiam quis et unde sit, scire possimus. Maritimus vero ille et navalis hostis ante adesse potest, quam quisquam venturum esse suspicari queat, nec vero, cum venit, prae se fert, aut qui sit aut unde veniat aut etiam quid velit, denique ne nota quidem ulla, pacatus an hostis sit, discerni ac iudicari potest.
2.7Deniz kıyısındaki şehirlerde ahlâk da bozulur ve değişir; çünkü bu şehirler yeni dillerle ve yeni öğretilerle karışır, dışarıdan yalnız mallar değil ahlâk da getirilir; öyle ki atalardan kalma kurumlarda hiçbir şey olduğu gibi kalamaz. Üstelik bu şehirlerde oturanlar yurtlarına bağlı kalmaz, hep kanatlı bir umut ve düşünceyle evlerinden uzaklara sürüklenirler; bedenleriyle kalsalar bile ruhları sürgünde dolaşır. Uzun zamandır sarsılmış olan Kartaca'yı da Korinthos'u da sonunda hiçbir şey, vatandaşların bu başıboş dolaşmasından ve dağılmasından daha çok yıkmadı; çünkü ticaret ve deniz yolculuğu hevesiyle tarımı da silahı da bırakmışlardı.
Est autem maritimis urbibus etiam quaedam corruptela ac demutatio morum; admiscentur enim novis sermonibus ac disciplinis et inportantur non merces solum adventiciae, sed etiam mores, ut nihil possit in patriis institutis manere integrum. Iam qui incolunt eas urbes, non haerent in suis sedibus, sed volucri semper spe et cogitatione rapiuntur a domo longius, atque etiam cum manent corpore, animo tamen exulant et vagantur. Nec vero ulla res magis labefactatam diu et Carthaginem et Corinthum pervertit aliquando quam hic error ac dissipatio civium, quod mercandi cupiditate et navigandi et agrorum et armorum cultum reliquerant.
2.8Deniz, devletler için öldürücü olan birçok lüks ayartmasını da sağlar; bunlar ya denizden elde edilir ya denizden getirilir. Kıyının güzelliği de ya savurganlığa ya tembelliğe çeken birçok arzu yemi taşır. Korinthos için söylediğimi bütün Yunanistan için de pekâlâ söyleyebiliriz sanırım; çünkü Peloponnesos'un kendisi bile neredeyse tamamen denizin içindedir; Phleioslular dışında toprakları denize değmeyen kimse yoktur; Peloponnesos dışında da yalnız Ainianlar, Dorislular ve Dolopialılar denizden uzaktır. Yunanistan'ın adalarından ne söyleyeyim? Dalgalarla çevrili olarak, devletlerinin kurumları ve ahlâkıyla birlikte neredeyse kendileri de yüzüp dururlar.
Multa etiam ad luxuriam invitamenta perniciosa civitatibus subpeditantur mari, quae vel capiuntur vel inportantur; atque habet etiam amoenitas ipsa vel sumptuosas vel desidiosas inlecebras multas cupiditatum. Et, quod de Corintho dixi, id haud scio an liceat de cuncta Graecia verissime dicere; nam et ipsa Peloponnesus fere tota in mari est, nec praeter Phliuntios ulli sunt, quorum agri non contingant mare, et extra Peloponnesum Aenianes et Doris et Dolopes soli absunt a mari. Quid dicam insulas Graeciae? quae fluctibus cinctae natant paene ipsae simul cum civitatum institutis et moribus.
2.9Bunlar, yukarıda dediğim gibi, eski Yunanistan'la ilgilidir. Yunanların Asya'ya, Trakya'ya, İtalya'ya, Sicilya'ya, Afrika'ya kurdukları kolonilerden Magnesia dışında hangisini dalga yıkamaz? Böylece Yunanistan barbarların topraklarına dokunmuş bir kenar şeridi gibi görünür; çünkü barbarların kendilerinden önceleri Etrüsklerle Kartacalılar dışında hiçbiri denizci değildi; onlar da biri ticaret, öteki korsanlık için. Yunanistan'ın felaketlerinin ve değişimlerinin açık sebebi, biraz önce kısaca değindiğim deniz şehirlerinin kusurlarıdır. Ama bu kusurların içinde şu büyük kolaylık da vardır: Dünyanın her yerinde üretilen şey oturduğun şehre yüzüp gelebilir; şehir halkı da kendi toprakları ne üretirse onu istedikleri her ülkeye taşıyıp gönderebilir.
Atque haec quidem, ut supra dixi, veteris sunt Graeciae. Coloniarum vero quae est deducta a Graiis in Asiam, Thracam, Italiam, Siciliam, Africam praeter unam Magnesiam, quam unda non adluat? Ita barbarorum agris quasi adtexta quaedam videtur ora esse Graeciae; nam e barbaris quidem ipsis nulli erant antea maritumi praeter Etruscos et Poenos, alteri mercandi causa, latrocinandi alteri. Quae causa perspicua est malorum commutationumque Graeciae propter ea vitia maritimarum urbium, quae ante paulo perbreviter adtigi. Sed tamen in his vitiis inest illa magna commoditas, et, quod ubique genitum est, ut ad eam urbem, quam incolas, possit adnare, et rursus ut id, quod agri efferant sui, quascumque velint in terras, portare possint ac mittere.
2.10Öyleyse Romulus denizin faydalarını kucaklayıp kusurlarından kaçınmayı, şehri yıl boyu kurumayan, düzenli akan ve geniş bir ağızla denize dökülen bir ırmağın kıyısına kurmaktan daha ilahî bir biçimde nasıl başarabilirdi? Böylece şehir eksiğini denizden alabilir, fazlasını denize verebilirdi; aynı ırmak sayesinde geçim ve yaşayış için en gerekli şeyleri yalnız denizden çekmekle kalmaz, karadan getirilenleri de alırdı. Bana öyle geliyor ki o daha o zaman bu şehrin bir gün en büyük hâkimiyete yurt ve ev olacağını sezmişti; çünkü İtalya'nın başka bir yerine kurulmuş bir şehir bu kadar büyük bir kudreti hemen hemen hiç bu kadar kolay elinde tutamazdı.
Qui potuit igitur divinius et utilitates conplecti maritimas Romulus et vitia vitare, quam quod urbem perennis amnis et aequabilis et in mare late influentis posuit in ripa? quo posset urbs et accipere a mari, quo egeret, et reddere, quo redundaret, eodemque ut flumine res ad victum cultumque maxime necessarias non solum mari †absorberet, sed etiam invectas acciperet ex terra, ut mihi iam tum divinasse ille videatur hanc urbem sedem aliquando et domum summo esse imperio praebituram; nam hanc rerum tantam potentiam non ferme facilius ulla in parte Italiae posita urbs tenere potuisset.
2.11Şehrin kendi tabii savunmalarını aklına yazıp iyice tanımamış olacak kadar ilgisiz kim var? Surun uzanışı ve gidişi Romulus'un ve öteki kralların bilgeliğiyle her yandan dik ve sarp tepelerle sınırlanmıştır; Esquilinus ile Quirinalis tepeleri arasındaki tek geçit, önüne çok büyük bir toprak set çekilerek pek geniş bir hendekle çevrilmiştir; kale de böyle tahkim edilmiş olarak çevresindeki dik ve âdeta yontulmuş kayaya öyle dayanır ki Galyalıların gelişindeki o korkunç fırtınada bile sağ salim, dokunulmamış kaldı. Romulus su kaynakları bol olan ve hastalıklı bir bölgede sağlıklı bir yer seçti; çünkü tepeler hem kendileri rüzgâr alır hem de vadilere gölge verir.
Urbis autem ipsius nativa praesidia quis est tam neglegens qui non habeat animo notata ac plane cognita? cuius is est tractus ductusque muri cum Romuli, tum etiam reliquorum regum sapientia definitus ex omni parte arduis praeruptisque montibus, ut unus aditus, qui esset inter Esquilinum Quirinalemque montem, maximo aggere obiecto fossa cingeretur vastissima, atque ut ita munita arx circumiectu arduo et quasi circumciso saxo niteretur, ut etiam in illa tempestate horribili Gallici adventus incolumis atque intacta permanserit. Locumque delegit et fontibus abundantem et in regione pestilenti salubrem; colles enim sunt, qui cum perflantur ipsi, tum adferunt umbram vallibus.
2.12Bütün bunları pek çabuk bitirdi: Kendi adından Roma diye anılmasını buyurduğu şehri kurdu; yeni devleti sağlamlaştırmak için de yeni ve biraz kaba, ama krallığının ve halkının gücünü pekiştirmek bakımından büyük ve daha o zamandan çok ileriyi gören bir adama yakışır bir yol tuttu: Sirkte o zaman ilk kez her yıl yapılmak üzere düzenlediği oyunları seyretmek için Roma'ya gelmiş iyi ailelerden Sabin kızlarını Consualia bayramında kaçırttı ve onları en seçkin ailelere gelin olarak yerleştirdi.
Atque haec quidem perceleriter confecit; nam et urbem constituit, quam e suo nomine Romam iussit nominari, et ad firmandam novam civitatem novum quoddam et subagreste consilium, sed ad muniendas opes regni ac populi sui magni hominis et iam tum longe providentis secutus est, cum Sabinas honesto ortas loco virgines, quae Romam ludorum gratia venissent, quos tum primum anniversarios in circo facere instituisset, Consualibus rapi iussit easque in familiarum amplissimarum matrimoniis collocavit.
2.13Bu yüzden Sabinler Romalılara savaş açınca ve çarpışmalar türlü dönemeçlerle belirsiz bir hâl alınca, kaçırılan kadınların kendi yalvarmalarıyla Sabinlerin kralı Titus Tatius ile antlaşma yaptı; bu antlaşmayla hem dinî törenleri ortaklaştırarak Sabinleri devlete kattı hem de krallığını onların kralıyla paylaştı.
Qua ex causa cum bellum Romanis Sabini intulissent proeliique certamen varium atque anceps fuisset, cum T. Tatio, rege Sabinorum, foedus icit matronis ipsis, quae raptae erant, orantibus; quo foedere et Sabinos in civitatem adscivit sacris conmunicatis et regnum suum cum illorum rege sociavit.
2.14Tatius'un ölümünden sonra bütün hâkimiyet ona kaldı. Gerçi Tatius'la birlikte önde gelenleri kraliyet meclisine seçmişti (bunlara sevgiden ötürü "babalar" denmişti); halkı da kendi adıyla, Tatius'un adıyla ve Sabin savaşında Romulus'un yoldaşı olarak düşen Lucumo'nun adıyla üç tribusa ve otuz curiaya ayırmıştı (bu curialara, kaçırıldıktan sonra barış ve antlaşma için yalvaran Sabin kızlarının adlarını vermişti). Ama bunlar Tatius sağken böyle düzenlenmiş olsa da, Tatius öldürüldükten sonra Romulus babaların otoritesine ve öğütlerine çok daha fazla dayanarak hüküm sürdü.
Post interitum autem Tatii cum ad eum dominatus omnis reccidisset, quamquam cum Tatio in regium consilium delegerat principes (qui appellati sunt propter caritatem patres) populumque et suo et Tatii nomine et Lucumonis, qui Romuli socius in Sabino proelio occiderat, in tribus tris curiasque triginta discripserat (quas curias earum nominibus nuncupavit, quae ex Sabinis virgines raptae postea fuerant oratrices pacis et foederis)—sed quamquam ea Tatio sic erant discripta vivo, tamen eo interfecto multo etiam magis Romulus patrum auctoritate consilioque regnavit.
2.15Bunu yaparken önce, Sparta'da Lykurgos'un biraz önce gördüğünü o da gördü ve şuna hükmetti: Devletler tek kişinin buyruğu ve krallık iktidarıyla yönetildiğinde, o hâkimiyet gücüne en iyilerin otoritesi de katılırsa daha iyi idare edilir. Böylece bu meclise, âdeta bir senatoya dayanıp onunla korunarak komşularla pek başarılı birçok savaş yaptı; ganimetten kendi evine hiçbir şey götürmediği hâlde vatandaşları zenginleştirmekten de geri durmadı.
Quo facto primum vidit iudicavitque idem, quod Spartae Lycurgus paulo ante viderat, singulari imperio et potestate regia tum melius gubernari et regi civitates, si esset optimi cuiusque ad illam vim dominationis adiuncta auctoritas. Itaque hoc consilio et quasi senatu fultus et munitus et bella cum finitimis felicissime multa gessit et, cum ipse nihil ex praeda domum suam reportaret, locupletare civis non destitit.
2.16Romulus, bugün de devletin büyük selametiyle koruduğumuz bir şeye, kuş kehanetlerine (auspicia) de son derece bağlı kaldı. Çünkü devletin başlangıcı olan şehri kendisi kuşlara danışarak kurdu; bütün kamu işlerini başlatırken kehanetlerde yanında bulunsunlar diye her tribustan birer augur seçti; plebsi önde gelenlerin himayesine dağıttı (bunun ne büyük faydası olduğunu sonra göreceğim); insanları zor ve işkenceyle değil, koyun ve sığır cezası buyurarak yola getirdi (çünkü o zaman servet hayvan sürüsünden ve toprak mülkünden ibaretti; zengin anlamındaki pecuniosi ve locupletes kelimeleri de buradan gelir).
Tum, id quo retinemus hodie magna cum salute rei publicae, auspiciis plurimum obsecutus est Romulus. Nam et ipse, quod principium rei publicae fuit, urbem condidit auspicato et omnibus publicis rebus instituendis, qui sibi essent in auspiciis, ex singulis tribubus singulos cooptavit augures et habuit plebem in clientelas principum discriptam (quod quantae fuerit utilitati, post videro) multaeque dictione ovium et bovum (quod tum erat res in pecore et locorum possessionibus, ex quo pecuniosi et locupletes vocabantur), non vi et suppliciis coercebat.
2.17Romulus otuz yedi yıl hüküm sürüp devletin bu iki seçkin dayanağını, kuş kehanetlerini ve senatoyu ortaya koyduktan sonra öyle bir şana ulaştı ki güneş birden kararıp ortadan kaybolunca tanrılar arasına katıldığı düşünüldü; hiçbir ölümlü olağanüstü bir fazilet şanı olmadan böyle bir kanaate ulaşamamıştır.
Ac Romulus cum septem et triginta regnavisset annos et haec egregia duo firmamenta rei publicae peperisset, auspicia et senatum, tantum est consecutus, ut, cum subito sole obscurato non conparuisset, deorum in numero conlocatus putaretur; quam opinionem nemo umquam mortalis adsequi potuit sine eximia virtutis gloria.
2.18Bu, Romulus'ta daha da hayranlık uyandırıcıdır; çünkü insanken tanrı olduğu söylenen ötekiler, insanların daha az eğitimli olduğu çağlarda yaşamışlardı: O zaman uydurmak kolaydı, bilgisizler kolayca inanmaya sürüklenirdi. Romulus'un çağının ise bundan altı yüz yıldan az önce, yazının ve ilimlerin artık yerleştiği, insanların eğitimsiz hayatından gelen o eski yanılgının ortadan kalktığı bir zamana denk geldiğini görüyoruz. Çünkü Yunanların yıllıklarından anlaşıldığına göre Roma yedinci Olimpiyat'ın ikinci yılında kurulduysa, Romulus'un ömrü Yunanistan'ın artık şairlerle ve müzisyenlerle dolu olduğu, masallara ancak eski olaylarla ilgiliyse inanıldığı çağa düşer. Çünkü Lykurgos'un kanun yazmaya başlamasından yüz sekiz yıl sonra ilk Olimpiyat düzenlendi; bazıları ad karışıklığıyla bunu da aynı Lykurgos'un kurduğunu sanır. Homeros'u ise en az yıl verenler bile Lykurgos'un çağından aşağı yukarı otuz yıl önceye koyar.
Atque hoc eo magis est in Romulo admirandum, quod ceteri, qui dii ex hominibus facti esse dicuntur, minus eruditis hominum saeculis fuerunt, ut fingendi proclivis esset ratio, cum imperiti facile ad credendum inpellerentur, Romuli autem aetatem minus his sescentis annis iam inveteratis litteris atque doctrinis omnique illo antiquo ex inculta hominum vita errore sublato fuisse cernimus. Nam si, id quod Graecorum investigatur annalibus, Roma condita est secundo anno Olympiadis septumae, in id saeculum Romuli cecidit aetas, cum iam plena Graecia poetarum et musicorum esset minorque fabulis nisi de veteribus rebus haberetur fides. Nam centum et octo annis postquam Lycurgus leges scribere instituit, prima posita est Olympias, quam quidam nominis errore ab eodem Lycurgo constitutam putant; Homerum autem, qui minimum dicunt, Lycurgi aetati triginta annis anteponunt fere.
2.19Buradan Homeros'un Romulus'tan pek çok yıl önce yaşadığı anlaşılabilir; demek ki insanlar artık bilgili, çağın kendisi de eğitimli olduğundan uydurmaya hemen hiç yer kalmamıştı. Eski çağ uydurma masalları, bazen kabaca uydurulmuş olanları bile benimserdi; bu çağ ise artık işlenmiş olduğundan, olması imkânsız olan her şeyle alay edip onu reddeder.
Ex quo intellegi potest permultis annis ante Homerum fuisse quam Romulum, ut iam doctis hominibus ac temporibus ipsis eruditis ad fingendum vix quicquam esset loci. Antiquitas enim recepit fabulas fictas etiam non numquam incondite, haec aetas autem iam exculta praesertim eludens omne, quod fieri non potest, respuit.
2.20…onun torunu, bazılarının dediğine göre kızından torunu. O öldüğü yıl, elli altıncı Olimpiyat'ta Simonides doğdu; buradan, Romulus'un ölümsüzlüğüne insan hayatının artık eskiyip denenmiş ve bilinir olduğu bir zamanda inanıldığı daha kolay anlaşılabilir. Ama hiç kuşkusuz onda öyle büyük bir zekâ ve fazilet gücü vardı ki, insanların o zamana kadar yüzyıllardır başka hiçbir ölümlü için inanmadığı şeye, köylü bir adam olan Proculus Iulius'un sözüyle Romulus hakkında inanıldı. Söylendiğine göre Proculus, babaların teşvikiyle —onlar Romulus'un ölümünün kendilerine yüklenen suçunu üzerlerinden atmak istiyorlardı— halk toplantısında Romulus'u şimdi Quirinalis denen tepede gördüğünü; Romulus'un ona, o tepede kendisine bir tapınak yapılmasını halktan istemesini buyurduğunu; kendisinin tanrı olduğunu ve Quirinus diye anıldığını söylemiş.
us nepos eius, ut dixerunt quidam, ex filia. Quo autem ille mortuus, eodem est anno natus Simonides Olympiade sexta et quinquagesima, ut facilius intellegi possit tum de Romuli inmortalitate creditum, cum iam inveterata vita hominum ac tractata esset et cognita. Sed profecto tanta fuit in eo vis ingenii atque virtutis, ut id de Romulo Proculo Iulio, homini agresti, crederetur, quod multis iam ante saeculis nullo alio de mortali homines credidissent; qui inpulsu patrum, quo illi a se invidiam interitus Romuli pellerent, in contione dixisse fertur a se visum esse in eo colle Romulum, qui nunc Quirinalis vocatur; eum sibi mandasse, ut populum rogaret, ut sibi eo in colle delubrum fieret; se deum esse et Quirinum vocari.
2.21Görüyor musunuz: Bir tek adamın aklıyla yeni bir halk yalnız doğmakla kalmadı, beşikte ağlayan bir bebek gibi de bırakılmadı; artık yetişkin, neredeyse ergin bir hâle geldi. Bunun üzerine Laelius: Görüyoruz elbette, dedi; senin de Yunanların kitaplarında hiçbir yerde bulunmayan yeni bir yöntemle tartışmaya giriştiğini görüyoruz. Çünkü o önde gelen yazar —yazıda kimse ondan üstün olmamıştır— kendine boş bir arsa aldı ve orada kendi keyfince bir devlet kurdu; parlak bir devlet belki, ama insan hayatından ve ahlâkından uzak.
Videtisne igitur unius viri consilio non solum ortum novum populum neque ut in cunabulis vagientem relictum, sed adultum iam et paene puberem? Tum Laelius: Nos vero videmus, et te quidem ingressum ratione ad disputandum nova, quae nusquam est in Graecorum libris. Nam princeps ille, quo nemo in scribendo praestantior fuit, aream sibi sumsit, in qua civitatem extrueret arbitratu suo, praeclaram ille quidem fortasse, sed a vita hominum abhorrentem et moribus,
2.22Ötekiler ise hiçbir belirli örnek ve devlet modeli olmadan devlet türleri ve düzenleri hakkında konuştular. Sen bana kalırsa ikisini birden yapacaksın. Çünkü söze, Platon'da Sokrates'in yaptığı gibi kendin uydurmaktansa bulduklarını başkalarına mal etmeyi yeğleyerek giriştin; Romulus'un tesadüfen ya da zorunluluktan yaptıklarını, şehrin yeriyle ilgili o şeyleri akla dayandırıyorsun; konuşmanı da oradan oraya dolaştırmadan tek bir devlete sabitliyorsun. Bu yüzden başladığın gibi devam et; sen öteki kralları anlatırken tamamlanmış bir devleti şimdiden uzaktan görür gibiyim.
reliqui disseruerunt sine ullo certo exemplari formaque rei publicae de generibus et de rationibus civitatum; tu mihi videris utrumque facturus; es enim ita ingressus, ut, quae ipse reperias, tribuere aliis malis quam, ut facit apud Platonem Socrates, ipse fingere et illa de urbis situ revoces ad rationem, quae a Romulo casu aut necessitate facta sunt, et disputes non vaganti oratione, sed defixa in una re publica. Quare perge, ut instituisti; prospicere enim iam videor te reliquos reges persequente quasi perfectam rem publicam.
2.23Öyleyse, dedi Scipio: Romulus'un senatosu optimatlardan oluşuyordu; kral onlara o kadar değer vermişti ki onların "babalar", çocuklarının da "patrici" diye anılmasını istemişti. Romulus'un ölümünden sonra bu senato devleti kralsız olarak kendisi yönetmeye kalkışınca halk buna katlanmadı ve Romulus'u özlediği için bundan böyle bir kral istemekten geri durmadı. O zaman o önde gelenler basiretle, öteki milletlerde görülmemiş yeni bir yol düşündüler: krallar arası yönetim (interregnum). Böylece kesin olarak bir kral ilan edilinceye kadar devlet ne kralsız kalacak ne de uzun süre tek bir kralın elinde olacaktı; kimse de kökleşmiş bir iktidar yüzünden yetkisini bırakmakta ağırdan almayacak ya da onu elde tutmak için fazla güçlenmeyecekti.
Ergo, inquit Scipio, cum ille Romuli senatus, qui constabat ex optimatibus, quibus ipse rex tantum tribuisset, ut eos patres vellet nominari patriciosque eorum liberos, temptaret post Romuli excessum, ut ipse regeret sine rege rem publicam, populus id non tulit desiderioque Romuli postea regem flagitare non destitit; cum prudenter illi principes novam et inauditam ceteris gentibus interregni ineundi rationem excogitaverunt, ut, quoad certus rex declaratus esset, nec sine rege civitas nec diuturno rege esset uno nec committeretur, ut quisquam inveterata potestate aut ad deponendum imperium tardior esset aut ad optinendum munitior.
2.24O sırada bu yeni halk, Lakedaimonlu Lykurgos'un gözünden kaçan şeyi gördü. Lykurgos kralın seçilmemesi, Herakles soyundan geldiği sürece nasıl biri olursa olsun kabul edilmesi gerektiğini düşünmüştü —tabii bu Lykurgos'un elinde idiyse—; bizimkiler ise daha o zaman köylü oldukları hâlde bir kralda soyun değil, krala yakışır faziletin ve bilgeliğin aranması gerektiğini gördüler.
Quo quidem tempore novus ille populus vidit tamen id, quod fugit Lacedaemonium Lycurgum, qui regem non deligendum duxit, si modo hoc in Lycurgi potestate potuit esse, sed habendum, qualiscumque is foret, qui modo esset Herculis stirpe generatus; nostri illi etiam tum agrestes viderunt virtutem et sapientiam regalem, non progeniem quaeri oportere.
2.25Rivayet Numa Pompilius'un bu bakımdan üstün olduğunu söyleyince halk kendi vatandaşlarını bir yana bırakıp babaların onayıyla yabancı bir kralı kendisi benimsedi ve Sabin olan bu adamı hüküm sürmek üzere Cures'ten Roma'ya çağırdı. O buraya gelince, halk onu curia meclisinde kral tayin etmiş olsa da, kendi yetkisi hakkında bir curia kanununu kendisi önerdi; Romalıların, Romulus'un kurduğu düzen yüzünden savaş tutkusuyla yanıp tutuştuğunu görünce onları bu alışkanlıktan biraz geri çekmek gerektiğini düşündü.
Quibus cum esse praestantem Numam Pompilium fama ferret, praetermissis suis civibus regem alienigenam patribus auctoribus sibi ipse populus adscivit eumque ad regnandum Sabinum hominem Romam Curibus accivit. Qui ut huc venit, quamquam populus curiatis eum comitiis regem esse iusserat, tamen ipse de suo imperio curiatam legem tulit, hominesque Romanos instituto Romuli bellicis studiis ut vidit incensos, existimavit eos paulum ab illa consuetudine esse revocandos.
2.26İlk iş, Romulus'un savaşla ele geçirdiği toprakları vatandaşlara kişi başına dağıttı ve onlara, toprağı işleyerek yağma ve ganimet olmadan her türlü nimete bol bol kavuşabileceklerini öğretti; içlerine sükûn ve barış sevgisini aşıladı: Adalet ve sadakat en kolay bunlarla güçlenir, tarlaların işlenmesi ve ürünün toplanması da en çok bunların himayesinde korunur. Pompilius aynı zamanda büyük kehanet usullerini ortaya koyup eski sayıya iki augur ekledi; dinî törenlerin başına önde gelenler arasından beş pontifex koydu; anıtlarımızda bulunan şu kanunları koyarak savaş alışkanlığı ve arzusuyla yanan ruhları dinî ayinlerle yumuşattı; ayrıca flamenleri, Salius rahiplerini ve Vesta rahibelerini ekledi, dinin bütün bölümlerini de büyük bir kutsiyetle düzenledi.
Ac primum agros, quos bello Romulus ceperat, divisit viritim civibus docuitque sine depopulatione atque praeda posse eos colendis agris abundare commodis omnibus amoremque eis otii et pacis iniecit, quibus facillime iustitia et fides convalescit, et quorum patrocinio maxime cultus agrorum perceptioque frugum defenditur. Idemque Pompilius et auspiciis maioribus inventis ad pristinum numerum duo augures addidit et sacris e principum numero pontifices quinque praefecit et animos propositis legibus his, quas in monumentis habemus, ardentis consuetudine et cupiditate bellandi religionum caerimoniis mitigavit adiunxitque praeterea flamines, Salios virginesque Vestales omnisque partis religionis statuit sanctissime.
2.27Dinî törenlerin titizliğini zor, masrafını pek hafif tutmak istedi; çünkü öğrenilecek ve gözetilecek birçok şey koydu, ama bunlar masrafsızdı. Böylece ibadete emek ekledi, masrafı kaldırdı; pazarları, oyunları, insanların bir araya gelmesi için bütün vesileleri ve bayram kalabalıklarını da o icat etti. Bunları kurarak savaş tutkusuyla artık vahşileşmiş, yabanileşmiş insanların ruhlarını insanlığa ve yumuşaklığa geri çağırdı. Böylece otuz dokuz yıl en büyük barış ve uyum içinde hüküm sürdükten sonra (zamanları araştırmada kimsenin ondan titiz olmadığı dostumuz Polybios'u izleyelim) devletin kalıcılığı için pek parlak iki şeyi, dini ve merhameti pekiştirmiş olarak hayattan ayrıldı.
Sacrorum autem ipsorum diligentiam difficilem, apparatum perfacilem esse voluit; nam quae perdiscenda quaeque observanda essent, multa constituit, sed ea sine inpensa. Sic religionibus colendis operam addidit, sumtum removit, idemque mercatus, ludos omnesque conveniundi causas et celebritates invenit. Quibus rebus institutis ad humanitatem atque mansuetudinem revocavit animos hominum studiis bellandi iam immanis ac feros. Sic ille cum undequadraginta annos summa in pace concordiaque regnavisset (sequamur enim potissimum Polybium nostrum, quo nemo fuit in exquirendis temporibus diligentior), excessit e vita duabus praeclarissimis ad diuturnitatem rei publicae rebus confirmatis, religione atque clementia.
2.28Scipio bunları söyleyince Manilius: Africanus, dedi, bu kral Numa'nın bizzat Pythagoras'ın öğrencisi ya da hiç değilse bir Pythagorasçı olduğu doğru olarak mı aktarılmış? Bunu yaşça büyüklerimizden sık sık duyduk ve halkın böyle düşündüğünü biliyoruz; ama resmî yıllıkların otoritesiyle yeterince açıklandığını görmüyoruz. Scipio da şöyle dedi: Bunun hepsi yanlış, Manilius; yalnız uydurma da değil, bilgisizce ve saçma biçimde uydurulmuş. Çünkü bir yalanda asıl katlanılmaz olan, yalnız uydurulmuş değil, olmasının bile imkânsız olduğunu gördüğümüz şeylerdir. Pythagoras'ın, Lucius Tarquinius Superbus'un krallığının dördüncü yılında Sybaris'e, Kroton'a ve İtalya'nın o bölgelerine geldiği anlaşılıyor; çünkü altmış ikinci Olimpiyat hem Superbus'un krallığının başlangıcını hem de Pythagoras'ın gelişini gösterir.
Quae cum Scipio dixisset, Verene, inquit Manilius, hoc memoriae proditum est, Africane, regem istum Numam Pythagorae ipsius discipulum aut certe Pythagoreum fuisse? saepe enim hoc de maioribus natu audivimus et ita intellegimus vulgo existimari; neque vero satis id annalium publicorum auctoritate declaratum videmus. Tum Scipio: Falsum est enim, Manili, inquit, id totum, neque solum fictum, sed etiam imperite absurdeque fictum; ea sunt enim demum non ferenda in mendacio, quae non solum ficta esse, sed ne fieri quidem potuisse cernimus. Nam quartum iam annum regnante Lucio Tarquinio Superbo Sybarim et Crotonem et in eas Italiae partis Pythagoras venisse reperitur; Olympias enim secunda et sexagesima eadem Superbi regni initium et Pythagorae declarat adventum.
2.29Buradan, kralların yılları sayılınca, Pythagoras'ın İtalya'ya Numa'nın ölümünden aşağı yukarı yüz kırk yıl sonra ilk kez ayak bastığı anlaşılır; zamanın yıllıklarını en titizlikle inceleyenler arasında bu hiçbir zaman şüpheye düşmemiştir. Ölümsüz tanrılar! dedi Manilius; insanların bu yanılgısı ne büyük, ne kadar da kökleşmiş! Yine de denizaşırı ve dışarıdan getirilmiş sanatlarla değil, yerli, bize ait faziletlerle yetişmiş olmamıza seve seve razıyım.
Ex quo intellegi regiis annis dinumeratis potest anno fere centesimo et quadragesimo post mortem Numae primum Italiam Pythagoram attigisse; neque hoc inter eos, qui diligentissime persecuti sunt temporum annales, ulla est umquam in dubitatione versatum. Di inmortales, inquit Manilius, quantus iste est hominum et quam inveteratus error! Ac tamen facile patior non esse nos transmarinis nec inportatis artibus eruditos, sed genuinis domesticisque virtutibus.
2.30Ama bunu, dedi Africanus, devletin ilerleyişini ve âdeta tabii bir yol ve seyirle en iyi düzene varışını görürsen çok daha kolay anlarsın. Hatta tam da bu yüzden atalarımızın bilgeliğinin övülmesi gerektiğine hükmedeceksin; çünkü başka yerlerden alınmış birçok şeyin bizde, buraya getirildikleri ve ilk ortaya çıktıkları yerde olduğundan çok daha iyi hâle getirildiğini anlayacaksın; Roma halkının tesadüfle değil, akıl ve terbiyeyle güçlendiğini, gerçi talihin de ona karşı olmadığını anlayacaksın.
Atqui multo id facilius cognosces, inquit Africanus, si progredientem rem publicam atque in optimum statum naturali quodam itinere et cursu venientem videris; quin hoc ipso sapientiam maiorum statues esse laudandam, quod multa intelleges etiam aliunde sumta meliora apud nos multo esse facta, quam ibi fuissent, unde huc translata essent atque ubi primum extitissent, intellegesque non fortuito populum Romanum, sed consilio et disciplina confirmatum esse nec tamen adversante fortuna.
2.31Kral Pompilius ölünce halk, interrex'in önerisiyle, curia meclisinde Tullus Hostilius'u kral seçti; o da Pompilius'un örneğine uyarak kendi yetkisi konusunda halka curialar hâlinde danıştı. Askerlikteki şanı parlaktı, büyük savaş başarıları oldu; savaş ganimetiyle comitium'u ve curia'yı yaptırıp çevirtti; savaş ilan etmenin hukukunu da koydu: Kendi bulduğu bu pek adil hukuku fetial rahiplerin töreniyle kutsadı; böylece önceden bildirilmemiş ve ilan edilmemiş her savaş adaletsiz ve dine aykırı sayılacaktı. Krallarımızın halka bazı şeyler tanımak gerektiğini daha o zaman ne kadar bilgece gördüklerine dikkatinizi çekmek isterim (çünkü bu konuda söyleyeceğimiz çok şey var): Tullus halkın buyruğu olmadan kraliyet nişanlarını bile kullanmaya cesaret etmedi. Çünkü önünde fasces taşıyan on iki liktorun yürüyebilmesi için…
Mortuo rege Pompilio Tullum Hostilium populus regem interrege rogante comitiis curiatis creavit, isque de imperio suo exemplo Pompilii populum consuluit curiatim. Cuius excellens in re militari gloria magnaeque extiterunt res bellicae, fecitque idem et saepsit de manubiis comitium et curiam constituitque ius, quo bella indicerentur, quod per se iustissime inventum sanxit fetiali religione, ut omne bellum, quod denuntiatum indictumque non esset, id iniustum esse atque inpium iudicaretur. Et ut advertatis animum, quam sapienter iam reges hoc nostri viderint, tribuenda quaedam esse populo (multa enim nobis de eo genere dicenda sunt), ne insignibus quidem regiis Tullus nisi iussu populi est ausus uti. Nam ut sibi duodecim lictores cum fascibus anteire liceret
2.33…çünkü senin başlattığın konuşmayla devlet en iyi düzene doğru sürünmüyor, uçuyor.
Scipio: Ondan sonra halk, Numa Pompilius'un kızından torunu Ancus Marcius'u kral yaptı; o da kendi yetkisi hakkında bir curia kanunu çıkardı. Latinleri savaşta yenince onları devlete kattı; Aventinus ve Caelius tepelerini şehre ekledi; ele geçirdiği toprakları dağıttı, ele geçirdiği bütün kıyı ormanlarını kamu malı yaptı; Tiber'in ağzında bir şehir kurup onu kolonistlerle sağlamlaştırdı. Böylece yirmi üç yıl hüküm sürdükten sonra öldü. Bunun üzerine Laelius: Bu kral da övülmeye değer, dedi; ama Roma tarihi karanlıktır: Bu kralın annesini biliyoruz da babasını bilmiyoruz.
Scipio: Öyle, dedi; o zamanlardan neredeyse yalnız kralların adları aydınlığa çıkmıştır.
neque enim serpit, sed volat in optimum statum instituto tuo sermone res publica. S. Post eum Numae Pompilii nepos ex filia rex a populo est Ancus Marcius constitutus, itemque de imperio suo legem curiatam tulit. Qui cum Latinos bello devicisset, adscivit eos in civitatem, atque idem Aventinum et Caelium montem adiunxit urbi, quosque agros ceperat, divisit et silvas maritimas omnis publicavit, quas ceperat, et ad ostium Tiberis urbem condidit colonisque firmavit. Atque ita cum tres et viginti regnavisset annos, est mortuus. Tum Laelius: Laudandus etiam iste rex; sed obscura est historia Romana, siquidem istius regis matrem habemus, ignoramus patrem. S. Ita est, inquit; sed temporum illorum tantum fere regum inlustrata sunt nomina.
2.34Ama devlet ilk kez bu noktada dışarıdan aşılanmış bir terbiyeyle daha bilgili hâle gelmiş görünüyor. Çünkü bu şehre Yunanistan'dan ince bir dere değil, o ilimlerin ve sanatların pek bol bir ırmağı aktı. Anlatıldığına göre Korinthoslu Demaratos adında biri varmış; şerefi, itibarı ve serveti bakımından şehrinin açık ara önde geleni. Korinthosluların tiranı Kypselos'a katlanamayınca büyük bir serveti alıp kaçtığı ve Etrurya'nın en zengin şehri Tarquinii'ye sığındığı söylenir. Kypselos'un hâkimiyetinin sağlamlaştığını duyunca bu hür ve yiğit adam vatanından kaçtı, Tarquinii halkı onu vatandaşlığa kabul etti, o da bu şehirde evini ve yurdunu kurdu. Orada Tarquiniili bir ev hanımından iki oğlu oldu; onları bütün sanatlarda Yunanların terbiyesine göre yetiştirdi…
Sed hoc loco primum videtur insitiva quadam disciplina doctior facta esse civitas. Influxit enim non tenuis quidam e Graecia rivulus in hanc urbem, sed abundantissimus amnis illarum disciplinarum et artium. Fuisse enim quendam ferunt Demaratum Corinthium et honore et auctoritate et fortunis facile civitatis suae principem; qui cum Corinthiorum tyrannum Cypselum ferre non potuisset, fugisse cum magna pecunia dicitur ac se contulisse Tarquinios, in urbem Etruriae florentissimam. Cumque audiret dominationem Cypseli confirmari, defugit patriam vir liber ac fortis et adscitus est civis a Tarquiniensibus atque in ea civitate domicilium et sedes collocavit. Ubi cum de matre familias Tarquiniensi duo filios procreavisset, omnibus eos artibus ad Graecorum disciplinam erudiit
2.35…devlete kolayca kabul edilmişti; insanlığı ve bilgisi sayesinde kral Ancus'la öylesine yakın dost oldu ki bütün kararlarına ortak, neredeyse krallığa ortak sayılırdı. Ayrıca onda pek büyük bir nezaket, bütün vatandaşlara karşı yardım, destek, koruma, hatta bağış konusunda pek büyük bir cömertlik vardı. Bu yüzden Marcius ölünce halkın bütün oylarıyla Lucius Tarquinius kral seçildi; adını Yunanca adından böyle çevirmişti ki her bakımdan bu halkın âdetlerini benimsemiş görünsün. Kendi yetkisi hakkında kanunu çıkarınca ilk iş babaların eski sayısını iki katına çıkardı; oylarını önce sorduğu eski babalara "büyük soyların babaları", kendi kattıklarına "küçük soyların babaları" adını verdi.
facile in civitatem receptus esset, propter humanitatem atque doctrinam Anco regi familiaris est factus usque eo, ut consiliorum omnium particeps et socius paene regni putaretur. Erat in eo praeterea summa comitas, summa in omnis civis opis, auxilii, defensionis, largiendi etiam benignitas. Itaque mortuo Marcio cunctis populi suffragiis rex est creatus L. Tarquinius; sic enim suum nomen ex Graeco nomine inflexerat, ut in omni genere huius populi consuetudinem videretur imitatus. Isque ut de suo imperio legem tulit, principio duplicavit illum pristinum patrum numerum et antiquos patres maiorum gentium appellavit, quos priores sententiam rogabat, a se adscitos minorum.
2.36Sonra atlı birliğini bugüne kadar korunan düzene göre kurdu; Titienses, Ramnes ve Luceres adlarını istese de değiştiremedi, çünkü şanı pek büyük olan augur Attus Navius buna onay vermiyordu. Korinthosluların da bir zamanlar kamu atlarını tahsis etmekte ve onları yetimlerden ve dullardan alınan vergilerle beslemekte titiz olduklarını görüyorum. Yine de atlıların ilk bölüklerine ikinci bölükler ekleyerek onları bin sekiz yüze çıkardı, yani sayılarını iki katına çıkardı. Sonra Aequi'lerin, Roma halkının işlerini tehdit eden büyük ve yabani kavmini savaşta boyunduruk altına aldı; Sabinleri de şehrin surlarından püskürttükten sonra atlılarıyla bozguna uğratıp savaşta yendi. Büyük Oyunları —Roma Oyunları denenleri— ilk düzenleyenin, Sabin savaşında çarpışmanın tam ortasında Capitolium'da en iyi ve en büyük Iuppiter'e bir tapınak yapmayı adayanın da o olduğunu ve otuz sekiz yıl hüküm sürdükten sonra öldüğünü biliyoruz.
Deinde equitatum ad hunc morem constituit, qui usque adhuc est retentus, nec potuit Titiensium et Rhamnensium et Lucerum mutare, cum cuperet, nomina, quod auctor ei summa augur gloria Attus Navius non erat. Atque etiam Corinthios video publicis equis adsignandis et alendis orborum et viduarum tributis fuisse quondam diligentis. Sed tamen prioribus equitum partibus secundis additis MDCCC fecit equites numerumque duplicavit. Postea bello subegit Aequorum magnam gentem et ferocem et rebus populi Romani imminentem, idemque Sabinos cum a moenibus urbis reppulisset, equitatu fudit belloque devicit. Atque eundem primum ludos maximos, qui Romani dicti sunt, fecisse accepimus aedemque in Capitolio Iovi optimo maximo bello Sabino in ipsa pugna vovisse faciendam mortuumque esse, cum duodequadraginta regnavisset annos.
2.37Bunun üzerine Laelius: Şimdi Cato'nun o sözü daha da kesinleşiyor, dedi: Devletin kuruluşu tek bir zamanın da tek bir insanın da işi değildir; çünkü her kral döneminde iyi ve faydalı şeylere ne kadar ekleme yapıldığı apaçık. Ama şimdi sıra, bana kalırsa devlet konusunda hepsinden çok şey görmüş olana geliyor. Öyle, dedi Scipio. Çünkü ondan sonra Servius Tullius'un, halkın buyruğu olmadan hüküm süren ilk kral olduğu aktarılır. Onun, kralın himayesindeki bir adamdan gebe kalan Tarquiniili bir köle kadından doğduğunu söylerler. Hizmetkârlar arasında yetişip kralın sofrasında hizmet ederken, daha çocukken parlayan zekâ kıvılcımı gözden kaçmadı; her vazifede, her konuşmada öyle becerikliydi. Bu yüzden çocukları o zaman pek küçük olan Tarquinius Servius'u öyle severdi ki halk onu kralın oğlu sanırdı; kendisinin öğrendiği bütün sanatlarda onu büyük bir özenle, Yunanların en incelikli usulüne göre yetiştirdi.
Tum Laelius: Nunc fit illud Catonis certius, nec temporis unius nec hominis esse constitutionem rei publicae; perspicuum est enim, quanta in singulos reges rerum bonarum et utilium fiat accessio. Sed sequitur is, qui mihi videtur ex omnibus in re publica vidisse plurimum. Ita est, inquit Scipio. Nam post eum Servius Tullius primus iniussu populi regnavisse traditur, quem ferunt ex serva Tarquiniense natum, cum esset ex quodam regis cliente conceptus. Qui cum famulorum in numero educatus ad epulas regis adsisteret, non latuit scintilla ingenii, quae iam tum elucebat in puero; sic erat in omni vel officio vel sermone sollers. Itaque Tarquinius, qui admodum parvos tum haberet liberos, sic Servium diligebat, ut is eius vulgo haberetur filius, atque eum summo studio omnibus iis artibus, quas ipse didicerat, ad exquisitissimam consuetudinem Graecorum erudiit.
2.38Ama Tarquinius, Ancus'un oğullarının kurduğu bir tuzakla öldü ve Servius, daha önce dediğim gibi, halkın buyruğuyla değil, vatandaşların isteği ve rızasıyla hüküm sürmeye başladı: Tarquinius'un yarasından hasta yattığı ve yaşadığı yalan yere söylenirken Servius kraliyet giysileriyle yargıçlık etmiş, borçluları kendi parasıyla kurtarmış ve büyük bir nezaketle davranarak Tarquinius'un buyruğuyla yargıçlık ettiğine insanları inandırmıştı. Kendini babalara emanet etmedi; Tarquinius gömüldükten sonra kendisi hakkında halka kendisi danıştı ve hüküm sürmesi buyrulunca kendi yetkisi hakkında curia kanununu çıkardı. İlk iş Etrüsklerin haksızlıklarının öcünü savaşla aldı; bundan…
Sed cum Tarquinius insidiis Anci filiorum interisset Serviusque, ut ante dixi, regnare coepisset non iussu, sed voluntate atque concessu civium, quod, cum Tarquinius ex vulnere aeger fuisse et vivere falso diceretur, ille regio ornatu ius dixisset obaeratosque pecunia sua liberavisset multaque comitate usus iussu Tarquinii se ius dicere probavisset, non commisit se patribus, sed Tarquinio sepulto populum de se ipse consuluit iussusque regnare legem de imperio suo curiatam tulit. Et primum Etruscorum iniurias bello est ultus; ex quo cum ma
2.39…en yüksek servet sınıfından on sekiz. Sonra halkın bütününden büyük sayıda atlıyı ayırdıktan sonra geri kalan halkı beş sınıfa böldü, yaşlıları gençlerden ayırdı ve onları öyle düzenledi ki oylar kalabalığın değil zenginlerin elinde olsun; devlette her zaman gözetilmesi gereken şeye, en kalabalığın en çok güce sahip olmamasına dikkat etti. Bu düzenlemeyi bilmeseydiniz size açıklardım; şimdi yöntemin şöyle olduğunu görüyorsunuz: Atlıların centuriaları altı oyla birlikte, birinci sınıf ve buna şehrin en büyük ihtiyacı için marangozlara verilen bir centuria da eklenince seksen dokuz centuriaya sahip olur; geri kalan yüz dört centuriadan (geri kalan o kadardır) yalnız sekizi onlara katılırsa halkın bütün gücü tamamlanmış olur. Geri kalan doksan altı centuriadaki çok daha büyük kalabalık ise ne oydan dışlanırdı, kibirli bir şey olmasın diye; ne de fazla güç sahibi olurdu, tehlikeli olmasın diye.
duodeviginti censu maximo. Deinde equitum magno numero ex omni populi summa separato relicuum populum distribuit in quinque classis senioresque a iunioribus divisit easque ita disparavit, ut suffragia non in multitudinis, sed in locupletium potestate essent, curavitque, quod semper in re publica tenendum est, ne plurimum valeant plurimi. Quae discriptio si esset ignota vobis, explicaretur a me; nunc rationem videtis esse talem, ut †equitum centuriae cum sex suffragiis et prima classis addita centuria, quae ad summum usum urbis fabris tignariis est data, lxxxviiii centurias habeat; quibus ex centum quattuor centuriis (tot enim reliquae sunt) octo solae si accesserunt, confecta est vis populi universa, relicuaque multo maior multitudo sex et nonaginta centuriarum neque excluderetur suffragiis, ne superbum esset, nec valeret nimis, ne esset periculosum.
2.40Bunda kelimelere ve adlara da titizlik gösterdi: Zenginlere as vermekten (ab asse dando) türeterek assidui adını verdikten sonra, servet beyanına bin beş yüz bakır astan fazlasını getirmeyenlere ya da kendi canından başka hiçbir şey getirmeyenlere proletarii adını verdi; böylece onlardan âdeta bir proles, yani devletin nesli beklenir göründü. O doksan altı centuriadan birinde o zaman neredeyse bütün birinci sınıftakinden daha çok kişi sayılırdı. Böylece kimse oy hakkından yoksun bırakılmıyordu; oylamada ise devletin en iyi düzende olmasında en çok çıkarı bulunan kişi en çok söz sahibiydi. Hatta yedek askerlere, boru ve borazan çalanlara, proleterlere…
In quo etiam verbis ac nominibus ipsis fuit diligens; qui cum locupletis assiduos appellasset ab asse dando, eos, qui aut non plus mille quingentos aeris aut omnino nihil in suum censum praeter caput attulissent, proletarios nominavit, ut ex iis quasi proles, id est quasi progenies civitatis, expectari videretur. Illarum autem sex et nonaginta centuriarum in una centuria tum quidem plures censebantur quam paene in prima classe tota. Ita nec prohibebatur quisquam iure suffragii, et is valebat in suffragio plurimum, cuius plurimum intererat esse in optimo statu civitatem. Quin etiam accensis velatis, liticinibus, cornicinibus, proletariis
2.41…devletin en iyi düzende kurulmuş olduğunu; o üç türden, yani krallık, optimat ve halk yönetiminden ölçülüce karışmış olan ve cezalandırarak vahşi, yabani bir ruhu kışkırtmayan…
Statu esse optimo constitutam rem publicam, quae ex tribus generibus illis, regali et optumati et populari, confusa modice nec puniendo inritet animum inmanem ac ferum.
2.42…altmış beş yıl daha eski, çünkü ilk Olimpiyat'tan otuz dokuz yıl önce kurulmuştu. En eski olan Lykurgos da aşağı yukarı aynı şeyleri gördü. Bu yüzden bu eşitlik ve bu üç katlı devlet türü bana bizimle o halklar arasında ortakmış gibi görünüyor. Ama bizim devletimize özgü olanı —ondan daha parlak bir şey olamaz— elimden gelirse daha ince bir biçimde ele alacağım; o öyle bir şey olacak ki hiçbir devlette benzeri bulunmaz. Çünkü şimdiye kadar anlattığım bu unsurlar hem bizim devletimizde hem Lakedaimonlularınkinde hem de Kartacalılarınkinde karışmıştı, ama hiçbir biçimde dengelenmemişti.
quinque et sexaginta annis antiquior, quod erat xxxviiii ante primam Olympiadem condita. Et antiquissimus ille Lycurgus eadem vidit fere. Itaque ista aequabilitas atque hoc triplex rerum publicarum genus videtur mihi commune nobis cum illis populis fuisse. Sed, quod proprium est in nostra re publica, quo nihil possit esse praeclarius, id persequar, si potero, subtilius; quod erit eius modi, nihil ut tale ulla in re publica reperiatur. Haec enim, quae adhuc exposui, ita mixta fuerunt et in hac civitate et in Lacedaemoniorum et in Karthaginiensium, ut temperata nullo fuerint modo.
2.43Çünkü bir devlette biri sürekli bir iktidara, hele krallık iktidarına sahipse, orada bir senato da bulunsa —Roma'da krallar varken, Lykurgos'un kanunlarıyla Sparta'da olduğu gibi—, halkın da bir hakkı bulunsa —krallarımız zamanında olduğu gibi—, yine de kral adı ağır basar ve böyle bir devlet krallık olmaktan da krallık diye anılmaktan da kurtulamaz. Bu devlet biçimi en çok şu sebeple değişkendir: Tek bir kişinin kusuruyla baş aşağı düşüp en yıkıcı uca pek kolay yuvarlanır. Yoksa krallık türünden devlet yalnız kınanacak bir şey olmamakla kalmaz; herhangi bir yalın devlet türünü onaylasaydım, öteki yalın türlere açık ara tercih edilmesi gerekirdi sanırım; ama ancak kendi düzenini koruduğu sürece. O düzen de şudur: Vatandaşların selameti, eşitliği ve sükûnu tek bir kişinin sürekli iktidarıyla, adaletiyle ve her türlü bilgeliğiyle yönetilir. Ama bir kral altındaki halktan pek çok şey eksiktir, özellikle de özgürlük; özgürlük adil bir efendiye sahip olmakta değil, hiç efendiye sahip olmamaktadır…
Nam in qua re publica est unus aliquis perpetua potestate, praesertim regia, quamvis in ea sit et senatus, ut tum fuit Romae, cum erant reges, ut Spartae Lycurgi legibus, et ut sit aliquod etiam populi ius, ut fuit apud nostros reges, tamen illud excellit regium nomen, neque potest eius modi res publica non regnum et esse et vocari. Ea autem forma civitatis mutabilis maxime est hanc ob causam, quod unius vitio praecipitata in perniciosissimam partem facillime decidit. Nam ipsum regale genus civitatis non modo non est reprehendendum, sed haud scio an reliquis simplicibus longe anteponendum, si ullum probarem simplex rei publicae genus, sed ita, quoad statum suum retinet. Is est autem status, ut unius perpetua potestate et iustitia omnique sapientia regatur salus et aequabilitas et otium civium. Desunt omnino ei populo multa, qui sub rege est, in primisque libertas, quae non in eo est, ut iusto utamur domino, sed ut nullo
2.44…taşıyorlardı. Gerçekten de o adaletsiz ve acımasız efendiye bir süre işlerinde talih yâr oldu. Bütün Latium'u savaşta yendi, zengin ve bolluk içindeki Suessa Pometia şehrini aldı; büyük bir altın ve gümüş ganimetiyle zenginleşip Capitolium'u yaptırarak babasının adağını yerine getirdi; koloniler kurdu ve soyunun geldiği halkın âdetlerine uyarak ganimetin turfandası gibi görkemli hediyeleri Delphoi'ye, Apollon'a gönderdi.
ferebant. Etenim illi iniusto domino atque acerbo aliquam diu in rebus gerundis prospera fortuna comitata est. Nam et omne Latium bello devicit et Suessam Pometiam, urbem opulentam refertamque, cepit et maxima auri argentique praeda locupletatus votum patris Capitolii aedificatione persolvit et colonias deduxit et institutis eorum, a quibus ortus erat, dona magnifica quasi libamenta praedarum Delphos ad Apollinem misit.
2.45İşte şimdi o çark dönmeye başlayacak; onun tabii hareketini ve dönüşünü en baştan tanımayı öğrenin. Çünkü bütün bu konuşmamızın etrafında döndüğü siyasi basiretin başı şudur: Devletlerin yollarını ve dönemeçlerini görmek; böylece her işin ne yöne eğildiğini bilerek onu tutabilir ya da önceden önüne geçebilirsiniz. Sözünü ettiğim kral, önce en iyi bir kralın kanına bulandığı için aklı yerinde değildi; suçunun en ağır cezasından kendisi korktuğu için kendisinden korkulmasını istiyordu; sonra zaferlerine ve servetine dayanarak küstahça şımarıyordu; ne kendi ahlâkını ne de yakınlarının şehvetlerini dizginleyebiliyordu.
Hic ille iam vertetur orbis, cuius naturalem motum atque circuitum a primo discite adgnoscere. Id enim est caput civilis prudentiae, in qua omnis haec nostra versatur oratio, videre itinera flexusque rerum publicarum, ut, cum sciatis, quo quaeque res inclinet, retinere aut ante possitis occurrere. Nam rex ille, de quo loquor, primum optimi regis caede maculatus integra mente non erat, et cum metueret ipse poenam sceleris sui summam, metui se volebat; deinde victoriis divitiisque subnixus exultabat insolentia neque suos mores regere poterat neque suorum libidines.
2.46Bu yüzden büyük oğlu, Tricipitinus'un kızı ve Collatinus'un karısı Lucretia'ya zor kullanınca ve bu iffetli, soylu kadın o haksızlık yüzünden kendini ölümle cezalandırınca, zekâsı ve faziletiyle öne çıkan bir adam, Lucius Brutus, vatandaşlarının üzerinden o adaletsiz, ağır kölelik boyunduruğunu attı. Hiçbir resmî görevi olmayan sıradan bir vatandaşken bütün devleti omuzladı ve vatandaşların özgürlüğünü korumak söz konusu olduğunda bu devlette kimsenin sıradan vatandaş olmadığını ilk o öğretti. Onun önderliğiyle ayağa kalkan devlet, Lucretia'nın babasının ve yakınlarının taze şikâyetiyle, Tarquinius'un kibrinin, onun ve oğullarının sayısız haksızlıklarının hatırasıyla hem kralın kendisinin hem çocuklarının hem de bütün Tarquinius soyunun sürgün edilmesini buyurdu.
Itaque cum maior eius filius Lucretiae, Tricipitini filiae, Conlatini uxori, vim attulisset mulierque pudens et nobilis ob illam iniuriam sese ipsa morte multavisset, tum vir ingenio et virtute praestans, L. Brutus, depulit a civibus suis iniustum illud durae servitutis iugum. Qui cum privatus esset, totam rem publicam sustinuit primusque in hac civitate docuit in conservanda civium libertate esse privatum neminem. Quo auctore et principe concitata civitas et hac recenti querella Lucretiae patris ac propinquorum et recordatione superbiae Tarquinii multarumque iniuriarum et ipsius et filiorum exulem et regem ipsum et liberos eius et gentem Tarquiniorum esse iussit.
2.47Görüyor musunuz, kraldan nasıl bir efendi çıktı ve tek bir kişinin kusuruyla devlet türü iyiden en kötüye nasıl döndü? Yunanların tiran dediği, halkın efendisi işte budur. Çünkü onlar kral diye, halkı bir baba gibi gözeten ve başına getirildiği insanları mümkün olan en iyi yaşama şartları içinde koruyan kişiyi kastederler. Bu, dediğim gibi, gerçekten iyi bir devlet türüdür; ama yine de en yıkıcı düzene eğilimlidir, âdeta o yana yatkındır.
Videtisne igitur, ut de rege dominus extiterit uniusque vitio genus rei publicae ex bono in deterrumum conversum sit? Hic est enim dominus populi, quem Graeci tyrannum vocant; nam regem illum volunt esse, qui consulit ut parens populo conservatque eos, quibus est praepositus, quam optima in condicione vivendi, sane bonum, ut dixi, rei publicae genus, sed tamen inclinatum et quasi pronum ad perniciosissimum statum.
2.48Çünkü bu kral daha adaletsiz bir hâkimiyete saptığı anda hemen tiran olur; ondan daha iğrenç, daha çirkin, tanrılara ve insanlara daha nefret verici bir canlı düşünülemez. Görünüşte insan olsa da ahlâkının vahşiliğiyle en korkunç canavarları geçer. Kendi vatandaşlarıyla, hatta bütün insan soyuyla hiçbir hukuk ortaklığı, hiçbir insanlık bağı istemeyen birine kim haklı olarak insan diyebilir? Ama bu konuda konuşmak için daha uygun bir yerimiz olacak: Konunun kendisi bize, devlet özgürlüğüne kavuştuktan sonra bile hâkimiyete göz dikenlere karşı konuşmamızı hatırlattığında.
Simul atque enim se inflexit hic rex in dominatum iniustiorem, fit continuo tyrannus, quo neque taetrius neque foedius nec dis hominibusque invisius animal ullum cogitari potest; qui quamquam figura est hominis, morum tamen inmanitate vastissimas vincit beluas. Quis enim hunc hominem rite dixerit, qui sibi cum suis civibus, qui denique cum omni hominum genere nullam iuris communionem, nullam humanitatis societatem velit? Sed erit hoc de genere nobis alius aptior dicendi locus, cum res ipsa admonuerit, ut in eos dicamus, qui etiam liberata iam civitate dominationes adpetiverunt.
2.49İşte tiranın ilk doğuşu budur; çünkü Yunanlar bu adı adaletsiz kral için kullanmak istediler; bizimkiler ise halklar üzerinde tek başına sürekli iktidara sahip olan herkese kral dediler. Bu yüzden Spurius Cassius'un, Marcus Manlius'un ve Spurius Maelius'un krallığı ele geçirmek istedikleri söylendi; daha geçenlerde de Tiberius Gracchus…
Habetis igitur primum ortum tyranni; nam hoc nomen Graeci regis iniusti esse voluerunt; nostri quidem omnes reges vocitaverunt, qui soli in populos perpetuam potestatem haberent. Itaque et Spurius Cassius et M. Manlius et Spurius Maelius regnum occupare voluisse dicti sunt, et modo Tib. Gracchus
2.50…Lykurgos Lakedaimon'da "yaşlılar" (gerontes) adını verdi; bunlar pek azdı, yirmi sekiz kişi; meclisin en yüksek yetkisinin onlarda olmasını istedi, hükümranlığın en yüksek yetkisini ise kral elinde tutuyordu. Bizimkiler de bunu izleyip onun "yaşlılar" dediklerini kendi dillerine çevirerek senato adını verdiler; Romulus'un da babaları seçerek bunu yaptığını söylemiştik. Yine de kralın gücü, iktidarı ve adı üstün gelir, öne çıkar. Lykurgos ve Romulus gibi halka da iktidardan biraz pay ver: Onu özgürlükle doyurmuş olmazsın; ona yalnız tatma imkânı vermekle özgürlük arzusunu alevlendirirsin. Üstelik kralın —çoğu zaman olduğu gibi— adaletsiz çıkması korkusu hep tepende asılı durur. Öyleyse, daha önce dediğim gibi, tek bir kişinin iradesine ya da ahlâkına bağlı olan halk talihi kırılgandır.
Lycurgus γέροντας Lacedaemone appellavit, nimis is quidem paucos, xxviii, quos penes summam consilii voluit esse, cum imperii summam rex teneret; ex quo nostri idem illud secuti atque interpretati, quos senes ille appellavit, nominaverunt senatum, ut iam Romulum patribus lectis fecisse diximus; tamen excellit atque eminet vis, potestas nomenque regium. Inperti etiam populo potestatis aliquid, ut et Lycurgus et Romulus; non satiaris eum libertate, sed incenderis cupiditate libertatis, cum tantum modo potestatem gustandi feceris; ille quidem semper inpendebit timor, ne rex, quod plerumque evenit, exsistat iniustus. Est igitur fragilis ea fortuna populi, quae posita est in unius, ut dixi antea, vel voluntate vel moribus.
2.51Bu yüzden tiranın bu ilk suretini, türünü ve kökenini, Platon'un yazdığına göre Sokrates'in o üç kısımlı konuşmasında kendisi için çizdiği devlette değil, Romulus'un kuşlara danışarak kurduğu devlette bulmuş olalım: Tarquinius yeni bir iktidar elde ederek değil, sahip olduğu iktidarı adaletsizce kullanarak bu krallık devletinin bütün türünü alt üst etti. Bunun karşısına öteki konsun: iyi, bilge, devletin faydasını ve itibarını bilen, devletin âdeta vasisi ve vekili; çünkü devletin yöneticisi ve dümencisi kim olursa olsun böyle anılsın. Bu adamı tanımaya bakın; çünkü devleti aklıyla ve emeğiyle koruyabilecek olan odur. Bu ad henüz dilimizde pek yerleşmemiş olduğundan ve konuşmamızın geri kalanında bu tür insanı sık sık ele almamız gerekeceğinden…
Quare prima sit haec forma et species et origo tyranni inventa nobis in ea re publica, quam auspicato Romulus condiderit, non in illa, quam, ut perscripsit Plato, sibi ipse Socrates tripertito illo in sermone depinxerit, ut, quem ad modum Tarquinius, non novam potestatem nactus, sed, quam habebat, usus iniuste totum genus hoc regiae civitatis everterit; sit huic oppositus alter, bonus et sapiens et peritus utilitatis dignitatisque civilis quasi tutor et procurator rei publicae; sic enim appelletur, quicumque erit rector et gubernator civitatis. Quem virum facite ut agnoscatis; is est enim, qui consilio et opera civitatem tueri potest. Quod quoniam nomen minus est adhuc tritum sermone nostro saepiusque genus eius hominis erit in reliqua nobis oratione tractandum
2.52…aradı ve umulmaktan çok dilenecek bir devlet kurdu; olabildiğince küçük, var olabilecek bir devlet değil, siyasi işlerin düzeninin içinde görülebileceği bir devlet. Ben ise, başarabilirsem, onun gördüğü ilkelerin aynısıyla, ama bir devletin gölgesinde ve hayalinde değil, pek büyük bir devlette çalışacağım ki her kamu iyiliğinin ve kötülüğünün sebebine âdeta bir değnekle dokunuyormuşum gibi görüneyim. Krallar arası dönemlerle birlikte iki yüz kırk yıldan biraz fazla süren o krallık yılları geçip Tarquinius kovulunca, Roma halkını kral adına karşı, Romulus'un ölümünden, daha doğrusu aramızdan ayrılışından sonra duyduğu özlem kadar büyük bir nefret kapladı. Bu yüzden o zaman kralsız kalmaya nasıl dayanamadıysa, Tarquinius kovulunca da kral adını duymaya dayanamıyordu. Burada imkânı…
sas requisivit civitatemque optandam magis quam sperandam, quam minimam potuit, non quae posset esse, sed in qua ratio rerum civilium perspici posset, effecit. Ego autem, si modo consequi potuero, rationibus eisdem, quas ille vidit, non in umbra et imagine civitatis, sed in amplissima re publica enitar, ut cuiusque et boni publici et mali causam tamquam virgula videar attingere. Iis enim regiis quadraginta annis et ducentis paulo cum interregnis fere amplius praeteritis expulsoque Tarquinio tantum odium populum Romanum regalis nominis tenuit, quantum tenuerat post obitum vel potius excessum Romuli desiderium. Itaque ut tum carere rege, sic pulso Tarquinio nomen regis audire non poterat. Hic facultatem cum
2.53frBöylece Romulus'un o parlak düzeni aşağı yukarı iki yüz yirmi yıl sağlam kaldıktan sonra…
Itaque illa praeclara constitutio Romuli cum ducentos annos et viginti fere firma mansisset
2.53…o kanun bütünüyle kaldırıldı. Atalarımız o zaman bu düşünceyle hem suçsuz Collatinus'u akrabalık şüphesiyle, hem de öteki Tarquiniusları adlarının uyandırdığı tiksinti yüzünden sürgün ettiler. Yine aynı düşünceyle Publius Valerius, halk toplantısında konuşmaya başlarken fasces'in eğilmesini buyuran ilk kişi oldu; Velia tepesinin daha yüksek bir yerinde, tam da kral Tullus'un oturduğu yerde ev yapmaya başlayınca halkın şüphesinin kıpırdadığını sezdiğinden evini Velia'nın eteğine taşıdı. Publicola ("halk dostu") adını en çok hak ettiği iş de buydu: Centuria meclisinde çıkarılan ilk kanunu halka sundu; hiçbir devlet görevlisi bir Roma vatandaşını, halka başvurma hakkını çiğneyerek öldürmesin ya da dövdürmesin diye.
lex illa tota sublata est. Hac mente tum nostri maiores et Conlatinum innocentem suspicione cognationis expulerunt et reliquos Tarquinios offensione nominis; eademque mente P. Valerius et fasces primus demitti iussit, cum dicere in contione coepisset, et aedis suas detulit sub Veliam, posteaquam, quod in excelsiore loco Veliae coepisset aedificare eo ipso, ubi rex Tullus habitaverat, suspicionem populi sensit moveri; idemque, in quo fuit Publicola maxime, legem ad populum tulit eam, quae centuriatis comitiis prima lata est, ne quis magistratus civem Romanum adversus provocationem necaret neve verberaret.
2.54Halka başvurma hakkının krallara karşı bile bulunduğunu pontifexlerin kitapları açıklar, bizim augurluk kitaplarımız da işaret eder; On İki Levha da birçok kanunla her yargıya ve cezaya karşı başvurulabileceğini gösterir. Kanunları yazan on kişilik kurulun başvuru hakkına tabi olmaksızın seçildiğine dair aktarılan bilgi de öteki devlet görevlilerinin başvuru hakkına tabi olduğunu yeterince gösterir. Uyum uğruna bilgece halktan yana olan Lucius Valerius Potitus ile Marcus Horatius Barbatus'un konsüllük kanunu, hiçbir devlet görevlisinin başvuru hakkına tabi olmaksızın seçilmemesini hükme bağladı. Bildiğiniz gibi üç Porcius'un üç kanunu olan Porcius kanunları da yaptırım dışında yeni bir şey getirmedi.
Provocationem autem etiam a regibus fuisse declarant pontificii libri, significant nostri etiam augurales, itemque ab omni iudicio poenaque provocari licere indicant xii tabulae conpluribus legibus; et quod proditum memoriae est, xviros, qui leges scripserint, sine provocatione creatos, satis ostenderit reliquos sine provocatione magistratus non fuisse; Luciique Valerii Potiti et M. Horatii Barbati, hominum concordiae causa sapienter popularium, consularis lex sanxit, ne qui magistratus sine provocatione crearetur; neque vero leges Porciae, quae tres sunt trium Porciorum, ut scitis, quicquam praeter sanctionem attulerunt novi.
2.55Bu yüzden Publicola başvuru hakkına dair o kanunu çıkarınca hemen fasces'ten baltaların çıkarılmasını buyurdu; ertesi gün kendine meslektaş olarak Spurius Lucretius'u seçtirdi ve kendi liktorlarının, Lucretius daha yaşlı olduğu için ona geçmesini buyurdu. Konsüllerin önünde liktorların ayda bir dönüşümlü olarak yalnız birinin önünde yürümesi usulünü de ilk o koydu; özgür bir halkta hükümranlık nişanları krallıkta olduğundan fazla olmasın diye. Bana kalırsa bu, sıradan bir adam değildi: Halka ölçülü bir özgürlük vererek önde gelenlerin otoritesini daha kolay korudu. Bu kadar eski ve unutulmuş şeyleri size şimdi sebepsiz yere tekrarlamıyorum; konuşmamın geri kalanını yönelteceğim insan ve olay örneklerini ünlü kişiler ve zamanlar üzerinden belirliyorum.
Itaque Publicola lege illa de provocatione perlata statim securis de fascibus demi iussit postridieque sibi collegam Sp. Lucretium subrogavit suosque ad eum, quod erat maior natu, lictores transire iussit instituitque primus, ut singulis consulibus alternis mensibus lictores praeirent, ne plura insignia essent inperii in libero populo quam in regno fuissent. Haud mediocris hic, ut ego quidem intellego, vir fuit, qui modica libertate populo data facilius tenuit auctoritatem principum. Neque ego haec nunc sine causa tam vetera vobis et tam obsoleta decanto, sed inlustribus in personis temporibusque exempla hominum rerumque definio, ad quae reliqua oratio derigatur mea.
2.56Böylece senato o zamanlarda devleti şu düzende tuttu: Özgür bir halkta az şey halk eliyle, çoğu şey senatonun otoritesiyle, düzeniyle ve âdetiyle yapılıyordu; konsüller de süresi bakımından yalnız bir yıllık, ama türü ve hukuku bakımından krallık türünden bir iktidara sahipti. Soyluların gücünü korumak için belki de en önemli olan şey de sıkıca muhafaza ediliyordu: Halk meclislerinin kararları babaların otoritesi onaylamadıkça geçerli olmuyordu. Tam bu zamanlarda, ilk konsüllerden aşağı yukarı on yıl sonra, Titus Larcius'la diktatörlük de kuruldu; bu yeni bir hükümranlık türü gibi göründü ve krallığa pek yakındı. Yine de her şey, halk boyun eğdiği için, önde gelenlerin elinde en büyük otoriteyle tutuluyordu; o zamanlarda en yüksek yetkilerle donatılmış pek yiğit adamlar, diktatörler ve konsüller savaşta büyük işler başarıyordu.
Tenuit igitur hoc in statu senatus rem publicam temporibus illis, ut in populo libero pauca per populum, pleraque senatus auctoritate et instituto ac more gererentur, atque uti consules potestatem haberent tempore dumtaxat annuam, genere ipso ac iure regiam. Quodque erat ad optinendam potentiam nobilium vel maximum, vehementer id retinebatur, populi comitia ne essent rata, nisi ea patrum adprobavisset auctoritas. Atque his ipsis temporibus dictator etiam est institutus decem fere annis post primos consules, T. Larcius, novumque id genus imperii visum est et proximum similitudini regiae. Sed tamen omnia summa cum auctoritate a principibus cedente populo tenebantur, magnaeque res temporibus illis a fortissimis viris summo imperio praeditis, dictatoribus atque consulibus, belli gerebantur.
2.57Ama işlerin tabiatının kendisinin zorla getirdiği şey, yani krallardan kurtulan halkın kendine biraz daha fazla hak edinmesi, çok geçmeden, aşağı yukarı on altıncı yılda, Postumus Cominius ile Spurius Cassius'un konsüllüğünde gerçekleşti. Bunda belki akıl eksikti; ama devletlerin tabiatı çoğu zaman aklı yener. Başta söylediğimi aklınızda tutun: Devlette hak, vazife ve görev arasında dengeli bir karşılıklılık olmazsa —devlet görevlilerinde yeterince iktidar, önde gelenlerin meclisinde yeterince otorite, halkta yeterince özgürlük bulunmazsa— devletin bu düzeni değişmeden korunamaz.
Sed id, quod fieri natura rerum ipsa cogebat, ut plusculum sibi iuris populus adscisceret liberatus a regibus, non longo intervallo, sexto decimo fere anno, Postumo Cominio Sp. Cassio consulibus consecutus est; in quo defuit fortasse ratio, sed tamen vincit ipsa rerum publicarum natura saepe rationem. Id enim tenetote, quod initio dixi, nisi aequabilis haec in civitate conpensatio sit et iuris et officii et muneris, ut et potestatis satis in magistratibus et auctoritatis in principum consilio et libertatis in populo sit, non posse hunc incommutabilem rei publicae conservari statum.
2.58Çünkü devlet borç yüzünden çalkalanınca plebs önce Kutsal Dağ'ı, sonra Aventinus'u tuttu. Lykurgos'un terbiyesi bile Yunan insanlarında o dizginleri elde tutamadı; çünkü Sparta'da da Theopompos'un krallığı zamanında onların eforos dediği beş kişi, Girit'te de kosmoi denen on kişi vardır; bizde plebs tribunları konsüllük hükümranlığına karşı nasıl kurulduysa, onlar da krallık gücüne karşı kurulmuştur.
Nam cum esset ex aere alieno commota civitas, plebs montem sacrum prius, deinde Aventinum occupavit. Ac ne Lycurgi quidem disciplina tenuit illos in hominibus Graecis frenos; nam etiam Spartae regnante Theopompo sunt item quinque, quos illi ephoros appellant, in Creta autem decem, qui cosmoe vocantur, ut contra consulare imperium tribuni pl., sic illi contra vim regiam constituti.
2.59Atalarımızın o borç meselesine çare bulmak için belki bir yolu vardı. Bu yol, kendilerinden pek uzun olmayan bir zaman önce Atinalı Solon'un gözünden kaçmamıştı; bir süre sonra bizim senatomuzun gözünden de kaçmadı: Tek bir kişinin şehveti yüzünden vatandaşların bütün borç esaretleri kaldırılmış, bundan sonra da kimse borç yüzünden esarete bağlanmamıştı. Plebs kamu felaketiyle ve harcamalarla takatten düşüp çöktüğünde, herkesin selameti için bu sınıfa her zaman bir rahatlatma ve çare arandı. O zaman bu yol ihmal edilince halka bir bahane doğdu ve bir isyanla iki plebs tribunu seçildi ki senatonun gücü ve otoritesi azalsın. Yine de bu otorite ağır ve büyük olarak kaldı; çünkü devleti silahla ve akılla koruyan pek bilge ve pek yiğit adamlar vardı. Otoriteleri en çok şundan ötürü parlıyordu: Şerefte ötekilerden çok üstün oldukları hâlde hazlarda onlardan geri, servette de hemen hemen onlardan üstün değillerdi. Her birinin fazileti devlette bu yüzden daha çok takdir görüyordu: Özel işlerde tek tek vatandaşları emekleriyle, öğütleriyle, mallarıyla büyük bir özenle koruyorlardı.
†Fuerat fortasse aliqua ratio maioribus nostris in illo aere alieno medendi, quae neque Solonem Atheniensem non longis temporibus ante fugerat neque post aliquanto nostrum senatum, cum sunt propter unius libidinem omnia nexa civium liberata nectierque postea desitum; semperque huic generi, cum plebes publica calamitate inpendiis debilitata deficeret, salutis omnium causa aliqua sublevatio et medicina quaesita est. Quo tum consilio praetermisso causa populo nata est, duobus tribunis plebis per seditionem creatis ut potentia senatus atque auctoritas minueretur; quae tamen gravis et magna remanebat sapientissimis et fortissimis et armis et consilio civitatem tuentibus, quorum auctoritas maxime florebat, quod, cum honore longe antecellerent ceteris, voluptatibus erant inferiores nec pecuniis ferme superiores; eoque erat cuiusque gratior in re publica virtus, quod in rebus privatis diligentissime singulos cives opera, consilio, re tuebantur.
2.60Devletin bu düzeninde, krallığı ele geçirmeye uğraşan ve halk arasında büyük bir sevgi gören Spurius Cassius'u bir kuaestor suçladı; duyduğunuz gibi, babası onun bu suçu işlediğini öğrendiğini söyleyince, halk da boyun eğince onu ölüme gönderdi. İlk konsüllerden aşağı yukarı elli dört yıl sonra konsüller Spurius Tarpeius ile Aulus Aternius, para cezası ve dava teminatı (sacramentum) hakkındaki o hoş karşılanan kanunu centuria meclisinde çıkardılar. Bundan yirmi yıl sonra, sansörler Lucius Papirius ile Publius Pinarius para cezaları vererek büyük miktarda sürüyü özel kişilerden kamuya geçirdikleri için, konsüller Gaius Iulius ile Publius Papirius'un kanunuyla cezalarda hayvanlara düşük bir değer biçildi.
Quo in statu rei publicae Sp. Cassium de occupando regno molientem, summa apud populum gratia florentem, quaestor accusavit, eumque, ut audistis, cum pater in ea culpa esse conperisse se dixisset, cedente populo morte mactavit. Gratamque etiam illam legem quarto circiter et quinquagesimo anno post primos consules de multa et sacramento Sp. Tarpeius et A. Aternius consules comitiis centuriatis tulerunt. Annis postea xx ex eo, quod L. Papirius P. Pinarius censores multis dicendis vim armentorum a privatis in publicum averterant, levis aestumatio pecudum in multa lege C. Iulii P. Papirii consulum constituta est.
2.61Ama bundan birkaç yıl önce, halk sabırla katlanıp itaat ederken ve senatonun otoritesi en yüksekteyken şöyle bir yol tutuldu: Hem konsüller hem plebs tribunları görevden çekilecek, başvuru hakkına tabi olmayan en büyük iktidarla on kişilik bir kurul seçilecek; bunlar hem en yüksek yetkiye sahip olacak hem de kanunları yazacaktı. Onlar on levhayı kanunların pek büyük bir hakkaniyeti ve basiretiyle yazdıktan sonra ertesi yıl için yerlerine başka on kişi seçtirdiler; bunların sadakati ve adaleti aynı biçimde övülmedi. Yine de o kuruldan Gaius Iulius'un şu seçkin övgüsü kalmıştır: Soylu bir adam olan Lucius Sestius'un yatak odasında, kendi gözü önünde bir ölünün topraktan kazılıp çıkarıldığını söylediği hâlde, kendisi on kişilik kurulun bir üyesi olarak başvuru hakkına tabi olmayan en yüksek iktidara sahipken bile ondan kefil istedi; çünkü bir Roma vatandaşının hayatı hakkında centuria meclisi dışında karar verilmesini yasaklayan o parlak kanunu çiğnemeyeceğini söylüyordu.
Sed aliquot ante annis, cum summa esset auctoritas in senatu populo patiente atque parente, inita ratio est, ut et consules et tribuni pl. magistratu se abdicarent, atque ut xviri maxima potestate sine provocatione crearentur, qui et summum imperium haberent et leges scriberent. Qui cum x tabulas summa legum aequitate prudentiaque conscripsissent, in annum posterum decemviros alios subrogaverunt, quorum non similiter fides nec iustitia laudata. Quo tamen e collegio laus est illa eximia C. Iulii, qui hominem nobilem, L. Sestium, cuius in cubiculo ecfossum esse se praesente mortuum diceret, cum ipse potestatem summam haberet, quod decemvirum sine provocatione esset, vades tamen poposcit, quod se legem illam praeclaram neglecturum negaret, quae de capite civis Romani nisi comitiis centuriatis statui vetaret.
2.62On kişilik kurulun üçüncü yılı geldi; aynı kişiler yerindeydi, yerlerine başkalarını seçtirmek istememişlerdi. Devletin bu düzeninde —devletin bütün sınıflarına karşı dengeli olmadığı için uzun sürmeyeceğini sık sık söyledim— bütün devlet önde gelenlerin elindeydi: Başta en soylu on kişi vardı; karşılarına plebs tribunları çıkarılmamıştı, yanlarına başka hiçbir devlet görevlisi katılmamıştı; ölüme ve dayağa karşı halka başvurma hakkı da bırakılmamıştı.
Tertius est annus xviralis consecutus, cum iidem essent nec alios subrogare voluissent. In hoc statu rei publicae, quem dixi iam saepe non posse esse diuturnum, quod non esset in omnis ordines civitatis aequabilis, erat penes principes tota res publica praepositis xviris nobilissimis, non oppositis tribunis pl., nullis aliis adiunctis magistratibus, non provocatione ad populum contra necem et verbera relicta.
2.63Böylece bunların adaletsizliği yüzünden birden en büyük bir karışıklık ve devletin bütünüyle değişimi baş gösterdi. Haksız kanunlarla dolu iki levha eklediler; bunlarla, ayrı halklara bile tanınan evlenme hakkını plebslerle patriciler arasında yasakladılar —pek insanlık dışı bir kanundu bu; sonradan Canuleius'un plebs kararıyla kaldırıldı—; her türlü yetkiyi keyiflerince kullanarak halkı acımasızca ve açgözlülükle yönettiler. Pek çok yazılı anıtta anlatılan o olay elbette bilinir: Decimus Verginius adında biri, o on kişiden birinin ölçüsüz şehveti yüzünden genç kızını forumda kendi eliyle öldürmüş ve yas içinde o sırada Algidus'ta bulunan orduya sığınmıştı. Askerler ellerindeki savaşı bıraktılar ve benzer bir durumda daha önce de yapıldığı gibi önce Kutsal Dağ'ı, sonra Aventinus'u silahlı olarak tuttular…
Ergo horum ex iniustitia subito exorta est maxima perturbatio et totius commutatio rei publicae; qui duabus tabulis iniquarum legum additis, quibus, etiam quae diiunctis populis tribui solent conubia, haec illi ut ne plebei cum patribus essent, inhumanissima lege sanxerunt, quae postea plebei scito Canuleio abrogata est, libidinoseque omni imperio et acerbe et avare populo praefuerunt. Nota scilicet illa res et celebrata monumentis plurimis litterarum, cum Decimus quidam Verginius virginem filiam propter unius ex illis xviris intemperiem in foro sua manu interemisset ac maerens ad exercitum, qui tum erat in Algido, confugisset, milites bellum illud, quod erat in manibus, reliquisse et primum montem sacrum, sicut erat in simili causa antea factum, deinde Aventinum armatos insedisse
2.63fr…Lucius Quinctius diktatör tayin edilince.
…atalarımızın en çok onayladıklarına ve pek bilgece koruduklarına hükmediyorum.
dictatore L. Quinctio dicto. maiores nostros et probavisse maxime et retinuisse sapientissime iudico.
2.64Scipio bunları söyleyince ve herkes susarak konuşmasının devamını beklerken Tubero şöyle dedi: Africanus, bu yaşça büyükler senden bir şey sormadıklarına göre, konuşmanda neyi eksik bulduğumu benden duyacaksın. Elbette, dedi Scipio, hem de seve seve. O da şöyle dedi: Bana kalırsa bizim devletimizi övdün; oysa Laelius senden bizimkini değil, genel olarak devleti sormuştu. Üstelik konuşmandan, övdüğün bu devleti hangi terbiyeyle, hangi ahlâkla ya da kanunlarla kurabileceğimizi ya da koruyabileceğimizi de öğrenemedim.
Cum ea Scipio dixisset silentioque omnium reliqua eius expectaretur oratio, tum Tubero: Quoniam nihil ex te, Africane, hi maiores natu requirunt, ex me audies, quid in oratione tua desiderem. Sane, inquit Scipio, et libenter quidem. Tum ille: Laudavisse mihi videris nostram rem publicam, cum ex te non de nostra, sed de omni re publica quaesisset Laelius. Nec tamen didici ex oratione tua, istam ipsam rem publicam, quam laudas, qua disciplina, quibus moribus aut legibus constituere vel conservare possimus.
2.65Bunun üzerine Africanus: Sanırım devletlerin kurulması ve korunması hakkında tartışmak için birazdan daha uygun bir yerimiz olacak, Tubero. En iyi düzen konusunda ise Laelius'un sorusuna yeterince cevap verdiğimi düşünüyordum. Çünkü önce onaylanabilir üç devlet türünü ve onların zıddı olan aynı sayıda yıkıcı türü sayarak tarif etmiştim; bunların hiçbirinin tek başına en iyisi olmadığını, ilk üçünden ölçülüce karıştırılmış olanın tek tek her birinden üstün olduğunu söylemiştim.
Hic Africanus: Puto nobis mox de instituendis et conservandis civitatibus aptiorem, Tubero, fore disserundi locum; de optimo autem statu equidem arbitrabar me satis respondisse ad id, quod quaesierat Laelius. Primum enim numero definieram genera civitatum tria probabilia, perniciosa autem tribus illis totidem contraria, nullumque ex eis unum esse optimum, sed id praestare singulis, quod e tribus primis esset modice temperatum.
2.66Devletimizi örnek olarak kullanmama gelince, bu en iyi düzeni tarif etmeye yaramadı (çünkü bu örneksiz de yapılabilirdi); amacım, akıl yürütmenin ve sözün tasvir ettiği şeyin nasıl bir şey olduğunun en büyük devlette gerçekten görülmesiydi. Ama hiçbir halkın örneği olmadan en iyi düzenin türünün kendisini araştırıyorsan, tabiatın bir görüntüsünden yararlanmamız gerekir; çünkü sen bu şehrin ve halkın görüntüsünü…
Quod autem exemplo nostrae civitatis usus sum, non ad definiendum optimum statum valuit (nam id fieri potuit sine exemplo), sed ut civitate maxima reapse cerneretur quale esset id, quod ratio oratioque describeret. Sin autem sine ullius populi exemplo genus ipsum exquiris optimi status, naturae imagine utendum est nobis, quoniam tu hanc imaginem urbis et populi ni
2.67…çoktandır aradığım ve ulaşmak istediğim kişi.
Laelius: Basiretli birini mi arıyorsun belki?
Scipio: Tam da onu.
Laelius: Burada bulunanlar arasında bol bol var; mesela kendinden başlayabilirsin.
Bunun üzerine Scipio: Keşke bütün senatoda da aynı oranda bulunsaydı! Yine de basiretli olan şudur: Afrika'da sık sık gördüğümüz gibi, korkunç, iri bir hayvanın üzerine oturup onu zapteden ve yöneten, o vahşi hayvanı hafif bir uyarıyla, zorlamadan istediği yere çeviren kişi.
Laelius: Bilirim; senin yanında elçi yardımcısıyken sık sık gördüm.
Scipio: O Hintli ya da Kartacalı tek bir hayvanı zapteder, hem de uysal ve insan âdetlerine alışkın bir hayvanı; oysa insanların ruhlarında gizlenen ve ruhun zihin denen o parçası, tek olmayan ve boyun eğdirmesi kolay olmayan bir hayvanı dizginler ve evcilleştirir; tabii bunu başarabilirse, ki pek nadiren başarabilir. Çünkü o yabani olan da zapt edilmelidir…
quem iam dudum quaero et ad quem cupio pervenire. L. Prudentem fortasse quaeris? Tum ille: Istum ipsum. L. Est tibi ex eis ipsis, qui adsunt, bella copia, vel ut a te ipso ordiare. Tum Scipio: Atque utinam ex omni senatu pro rata parte esset! Sed tamen est ille prudens, qui, ut saepe in Africa vidimus, immani et vastae insidens beluae coercet et regit beluam, quocumque vult, levi admonitu †non actu inflectit illam feram. L. Novi et, tibi cum essem legatus, saepe vidi. S. Ergo ille Indus aut Poenus unam coercet beluam, et eam docilem et humanis moribus adsuetam; at vero ea, quae latet in animis hominum quaeque pars animi mens vocatur, non unam aut facilem ad subigendum frenat et domat, si quando id efficit, quod perraro potest. Namque et illa tenenda est ferox
2.68…kanla beslenen, her türlü zulümde öyle coşan ki insanların acı ölümleriyle bile güçbela doyan…
…arzulu, her şeye göz diken, şehvetli ve hazlar içinde yuvarlanan [parçaya] ise…
…dördüncüsü de yasa yatkın, kederli ve kendini hep kendisi tedirgin eden kaygı…
…ama sıkıntıyla, sefaletle sarsılmış ya da korkaklık ve tembellikle yere serilmiş olmak…
Tıpkı beceriksiz bir arabacının arabadan sürüklenip çiğnenmesi, parçalanması, ezilmesi gibi.
quae sanguine alitur, quae in omni crudelitate sic exultat, ut vix hominum acerbis funeribus satietur. cupido autem et expetenti et lubidinoso et volutabundo in voluptatibus. quartaque anxitudo prona ad luctum et maerens semperque ipsa se sollicitans. esse autem angore, esse miseria adflictas aut abiectas timiditate et ignavia. Ut auriga indoctus e curru trahitur, opteritur, laniatur, eliditur.
2.69…denebilir. Bunun üzerine Laelius: Beklediğim adamı artık görüyorum, dedi; onu hangi vazifenin ve görevin başına koyduğunu da. Elbette, dedi Africanus, neredeyse yalnız şu vazifenin (çünkü öteki her şey neredeyse buna bağlıdır): Kendini incelemekten ve seyretmekten hiç ayrılmasın, başkalarını kendisini taklit etmeye çağırsın, ruhunun ve hayatının parlaklığıyla kendini vatandaşlarına bir ayna gibi sunsun. Lirde, flütte, şarkıda ve seslerde ayrı ayrı seslerden oluşan bir uyum korunmalıdır; eğitimli kulaklar onun bozulmasına ya da akortsuzluğuna katlanamaz; bu uyum da birbirine hiç benzemeyen seslerin ölçülü ayarıyla ahenkli ve tutarlı hâle gelir. Devlet de tıpkı böyle, en yüksek, en alt ve aradaki orta sınıflardan, seslerden olduğu gibi, ölçülü bir akılla, birbirine hiç benzemeyenlerin uzlaşmasıyla ahenkle ses verir. Müzisyenlerin şarkıda armoni dediği şey devlette uyumdur; her devlette selametin en sıkı ve en iyi bağıdır ve adalet olmadan hiçbir şekilde var olamaz.
dici possit. Tum Laelius: Video iam, illum, quem expectabam, virum cui praeficias officio et muneri. Huic scilicet, Africanus, uni paene (nam in hoc fere uno sunt cetera), ut numquam a se ipso intuendo contemplandoque discedat, ut ad imitationem sui vocet alios, ut sese splendore animi et vitae suae sicut speculum praebeat civibus. Ut enim in fidibus aut tibiis atque ut in cantu ipso ac vocibus concentus est quidam tenendus ex distinctis sonis, quem inmutatum aut discrepantem aures eruditae ferre non possunt, isque concentus ex dissimillimarum vocum moderatione concors tamen efficitur et congruens, sic ex summis et infimis et mediis interiectis ordinibus ut sonis moderata ratione civitas consensu dissimillimorum concinit; et quae harmonia a musicis dicitur in cantu, ea est in civitate concordia, artissimum atque optimum omni in re publica vinculum incolumitatis, eaque sine iustitia nullo pacto esse potest.
2.70…adaletle dolu olduğunu. Bunun üzerine Scipio: Katılıyorum, dedi; size şunu da bildireyim: Yalnız devletin haksızlık yapılmadan yönetilemeyeceği yolundaki o sözün yanlış olduğu değil, devletin en yüksek adalet olmadan hiçbir şekilde yönetilemeyeceğinin en doğru söz olduğu da sağlam biçimde ortaya konmadıkça, devlet hakkında şimdiye kadar bir şey söylemiş sayılmayız, daha ileri de gidemeyiz. Ama izin verirseniz bugünlük bu kadar yeter; geri kalanı (çünkü geriye epey şey kalıyor) yarına bırakalım. Böyle kararlaştırılınca o günkü tartışmaya son verildi.
plenam esse iustitiae. Tum Scipio: Adsentior vero renuntioque vobis nihil esse, quod adhuc de re publica dictum putemus aut quo possimus longius progredi, nisi erit confirmatum non modo falsum illud esse, sine iniuria non posse, sed hoc verissimum esse, sine summa iustitia rem publicam geri nullo modo posse. Sed, si placet, in hunc diem hactenus; reliqua (satis enim multa restant) differamus in crastinum. Cum ita placuisset, finis disputandi in eum diem factus est.