İçeriğe geç
Devlet Üzerine

Cicero · Devlet Üzerine

III. Kitap

3.3…ve taşıtlarla yavaşlığa [çare buldu]. Aynı akıl, düzensiz seslerle yarım yamalak ve karışık bir şeyler çıkaran insanları bulunca bu sesleri kesip parçalara ayırdı, şeylerin üzerine âdeta birer işaret gibi kelimeler bastı ve daha önce birbirinden kopuk olan insanları konuşmanın pek tatlı bağıyla birbirine bağladı. Yine benzer bir zihinle, sonsuz görünen bütün ses tonları, bulunan birkaç harfle işaretlenip ifade edildi; bunlar sayesinde uzaktakilerle konuşmak, isteklerini bildirmek ve geçmiş olayların hatırasını korumak mümkün oldu. Buna sayı da eklendi: hem hayat için gerekli, hem de değişmeyen ve ebedî olan tek şey. İlk önce o bizi göğe bakmaya, yıldızların hareketlerini boş yere seyretmemeye, gecelerle günleri saymaya sevk etti…

3.3

et vehiculis tarditati, eademque cum accepisset homines inconditis vocibus inchoatum quiddam et confusum sonantes, incidit has et distinxit in partis et ut signa quaedam sic verba rebus inpressit hominesque antea dissociatos iucundissimo inter se sermonis vinclo conligavit. A simili etiam mente vocis, qui videbantur infiniti, soni paucis notis inventis sunt omnes signati et expressi, quibus et conloquia cum absentibus et indicia voluntatum et monumenta rerum praeteritarum tenerentur. Accessit eo numerus, res cum ad vitam necessaria, tum una inmutabilis et aeterna; quae prima inpulit etiam, ut suspiceremus in caelum nec frustra siderum motus intueremur dinumerationibusque noctium ac dierum

3.4…ruhları daha yükseğe çıkan ve daha önce dediğim gibi tanrıların armağanına layık bir şey yapabilen ya da düşünebilen kimseler. Bu yüzden yaşama yolu hakkında konuşan o kişiler bizim için büyük insanlar olsunlar —ki öyledirler—, bilgin olsunlar, hakikatin ve faziletin öğretmenleri olsunlar; yeter ki şunun da hiç küçümsenecek bir şey olmadığı kabul edilsin: Devlet işlerinin çeşitliliği içinde yaşamış adamların bulduğu, ya da o kişilerin sükûnu ve kitapları içinde işlenmiş olan siyaset bilgisi ve halkların terbiyesi. Bu, iyi yaradılışlarda —pek sık başardığı gibi— inanılmaz ve ilahî bir faziletin ortaya çıkmasını sağlar.

3.4

quorum animi altius se extulerunt et aliquid dignum dono, ut ante dixi, deorum aut efficere aut excogitare potuerunt. Quare sint nobis isti, qui de ratione vivendi disserunt, magni homines, ut sunt, sint eruditi, sint veritatis et virtutis magistri, dum modo sit haec quaedam, sive a viris in rerum publicarum varietate versatis inventa sive etiam in istorum otio ac litteris tractata res, sicut est, minime quidem contemnenda, ratio civilis et disciplina populorum, quae perficit in bonis ingeniis, id quod iam persaepe perfecit, ut incredibilis quaedam et divina virtus exsisteret.

3.5Eğer biri, tabiattan ve devlet kurumlarından edindiği bu ruh donanımlarına bir de öğrenim ve daha zengin bir bilgi eklemesi gerektiğini düşündüyse —bu kitaplardaki tartışmada yer alan kişilerin kendilerinin yaptığı gibi—, onu herkesten üstün tutmaması gereken kimse yoktur. Çünkü büyük işlerin yürütülmesi ve tecrübesi o sanatların incelenmesi ve bilgisiyle birleştiğinde bundan daha parlak ne olabilir? Ya da Publius Scipio'dan, Gaius Laelius'tan, Lucius Philus'tan daha mükemmel kim düşünülebilir? Onlar ünlü adamların en yüksek övgüsüne yakışan hiçbir şeyi eksik bırakmamak için, vatanlarının ve atalarının âdetine Sokrates'ten gelen bu yabancı öğretiyi de eklediler.

3.5

Quodsi quis ad ea instrumenta animi, quae natura quaeque civilibus institutis habuit, adiungendam sibi etiam doctrinam et uberiorem rerum cognitionem putavit, ut ii ipsi, qui in horum librorum disputatione versantur, nemo est, quin eos anteferre omnibus debeat. Quid enim potest esse praeclarius, quam cum rerum magnarum tractatio atque usus cum illarum artium studiis et cognitione coniungitur? aut quid P. Scipione, quid C. Laelio, quid L. Philo perfectius cogitari potest? qui, ne quid praetermitterent, quod ad summam laudem clarorum virorum pertineret, ad domesticum maiorumque morem etiam hanc a Socrate adventiciam doctrinam adhibuerunt.

3.6Bu yüzden ikisini birden isteyen ve yapabilen, yani hem atalarının kurumlarıyla hem de öğrenimle kendini donatan kişinin, övgü getiren her şeye ulaştığını düşünüyorum. Ama basiretin iki yolundan birini seçmek gerekirse, en iyi uğraşlar ve sanatlar içinde geçen o sakin hayat tarzı birine daha mesut görünse bile, bu siyasi hayat elbette daha övgüye değer ve daha parlaktır; en büyük adamlar bu hayatla öyle şereflenir ki, ister Manius Curius gibi,

kimsenin ne demirle ne altınla alt edemediği,

ister…

3.6

Quare qui utrumque voluit et potuit, id est ut cum maiorum institutis, tum doctrina se instrueret, ad laudem hunc omnia consecutum puto. Sin altera est utra via prudentiae deligenda, tamen, etiamsi cui videbitur illa in optimis studiis et artibus quieta vitae ratio beatior, haec civilis laudabilior est certe et inlustrior, ex qua vita sic summi viri ornantur, ut vel M’. Curius, Quem nemo ferro potuit superare nec auro, vel

3.7…bilgelik olmuştu; yine de iki türün yolu arasında şu fark vardı: Onlar tabiatın ilkelerini sözlerle ve sanatlarla beslediler, bunlar ise kurumlarla ve kanunlarla. Bu tek devlet, bilge olmasa bile —çünkü onlar bu adı pek dar tutarlar— hiç değilse en yüksek övgüye layık pek çok adam yetiştirdi; çünkü bu adamlar bilgelerin öğütlerini ve buluşlarını uyguladılar. Ayrıca övgüye değer olan ve olmuş olan devletleri düşünün: Kalıcı olabilecek bir devlet kurmak işlerin tabiatında açık ara en büyük akıl işi olduğuna göre, her devlete birer kişi saysak bile ne büyük bir seçkin adamlar kalabalığı bulunur! İtalya'da Latium'u, yine İtalya'nın Sabin ya da Volsk kavmini, Samnium'u, Etrurya'yı, o Büyük Yunanistan'ı zihnimizde gözden geçirmek istersek, sonra Asurluları, Persleri, Kartacalıları, bunları…

3.7

fuisse sapientiam, tamen hoc in ratione utriusque generis interfuit, quod illi verbis et artibus aluerunt naturae principia, hi autem institutis et legibus. Pluris vero haec tulit una civitas, si minus sapientis, quoniam id nomen illi tam restricte tenent, at certe summa laude dignos, quoniam sapientium praecepta et inventa coluerunt. Atque etiam, quot et sunt laudandae civitates et fuerunt, quoniam id est in rerum natura longe maximi consilii, constituere eam rem publicam, quae possit esse diuturna, si singulos numeremus in singulas, quanta iam reperiatur virorum excellentium multitudo! Quodsi aut Italiae Latium aut eiusdem Sabinam aut Volscam gentem, si Samnium, si Etruriam, si magnam illam Graeciam conlustrare animo voluerimus, si deinde Assyrios, si Persas, si Poenos, si haec

3.8…Philus da şöyle dedi: Bana pek parlak bir dava yüklüyorsunuz doğrusu: Ahlâksızlığın avukatlığını üstlenmemi istiyorsunuz. Ama, dedi Laelius, adalete karşı söylenegelen şeyleri söylersen, öyle düşünüyormuşsun gibi görünmekten korkman gerekir; çünkü sen kendin eski dürüstlüğün ve sadakatin neredeyse tek örneğisin; karşıt taraflardan tartışma alışkanlığın da bilinmez değil, çünkü hakikatin en kolay böyle bulunacağını düşünürsün. Philus da: Peki öyle olsun, dedi, size uyacağım ve bile bile kendimi çamura bulayacağım. Altın arayanlar bunu reddetmeleri gerektiğini düşünmediklerine göre, biz bütün altından çok daha değerli bir şey olan adaleti ararken hiçbir zahmetten kaçmamalıyız. Keşke başkasının sözlerini kullanacağım gibi başkasının ağzını da kullanabilseydim! Şimdi Lucius Furius Philus, işine geleni sözlerle savunmaya alışkın bir Yunan olan Karneades'in söylediklerini söylemek zorunda…

3.8

cati. Et Philus: Praeclaram vero causam ad me defertis, cum me improbitatis patrocinium suscipere voltis. Atqui id tibi, inquit Laelius, verendum est, si ea dixeris, quae contra iustitiam dici solent, ne sic etiam sentire videare, cum et ipse sis quasi unicum exemplum antiquae probitatis et fidei neque sit ignota consuetudo tua contrarias in partis disserendi, quod ita facillume verum inveniri putes. Et Philus: Heia vero, inquit, geram morem vobis et me oblinam sciens; quod quoniam, qui aurum quaerunt, non putant sibi recusandum, nos, cum iustitiam quaeramus, rem multo omni auro cariorem, nullam profecto molestiam fugere debemus. Atque utinam, quem ad modum oratione sum usurus aliena, sic mihi ore uti liceret alieno! Nunc ea dicenda sunt L. Furio Philo, quae Carneades, Graecus homo et consuetus, quod commodum esset, verbis

3.9…sık sık en iyi davaları zekâsının hileleriyle alaya alan Karneades'e cevap veresiniz diye.

3.9

ut Carneadi respondeatis, qui saepe optimas causas ingenii calumnia ludificari solet.

3.11Adalet dışarıya bakar, bütünüyle dışa uzanır ve öne çıkar.

Bu fazilet, ötekilerden farklı olarak, kendini bütünüyle başkalarının faydasına uzatır ve açar.

3.11

Iustitia foras spectat et proiecta tota est atque eminet. Quae virtus praeter ceteras totam se ad alienas porrigit utilitatis atque explicat.

3.12…bulsun ve korusun; öteki ise adaletin kendisi hakkında dört kalın kitap doldurdu. Khrysippos'tan büyük ve görkemli bir şey beklemedim; o kendine özgü tarzıyla konuşur, her şeyi işlerin ağırlığıyla değil kelimelerin inceliğiyle tartar. O kahramanlara düşen iş, yerde yatan bu faziletin elinden tutup kaldırmak ve onu o ilahî tahtta bilgeliğin pek yakınına oturtmaktı: Bu fazilet, eğer varsa, tek başına en cömert ve en eli açık olandır; herkesi kendinden çok sever, kendisi için değil başkaları için doğmuştur.

3.12

et reperiret et tueretur, alter autem de ipsa iustitia quattuor implevit sane grandis libros. Nam ab Chrysippo nihil magnum nec magnificum desideravi, qui suo quodam more loquitur, ut omnia verborum momentis, non rerum ponderibus examinet. Illorum fuit heroum eam virtutem, quae est una, si modo est, maxime munifica et liberalis, et quae omnis magis quam sepse diligit, aliis nata potius quam sibi, excitare iacentem et in illo divino solio non longe a sapientia conlocare.

3.13Onlarda ne istek eksikti (yoksa yazmak için başka ne sebepleri, ne amaçları olabilirdi?) ne de herkesi aştıkları deha; ama hem isteklerini hem de söz zenginliklerini davanın kendisi yendi. Çünkü araştırdığımız hukuk, her devletin kendi koyduğu bir şeydir; tabii bir hukuk yoktur. Olsaydı, sıcak ve soğuk, acı ve tatlı gibi adil ve adaletsiz de herkes için aynı olurdu.

3.13

Nec vero illis aut voluntas defuit (quae enim iis scribendi alia causa aut quod omnino consilium fuit?) aut ingenium, quo omnibus praestiterunt; sed eorum et voluntatem et copiam causa vicit. Ius enim, de quo quaerimus, civile est aliquod, naturale nullum; nam si esset, ut calida et frigida, ut amara et dulcia, sic essent iusta et iniusta eadem omnibus.

3.14Şimdi biri Pacuvius'un o kanatlı yılanların çektiği arabasına binip birçok çeşitli kavmi ve şehri yukarıdan görüp gözden geçirebilse, önce en bozulmamış millet olan ve pek çok yüzyılın, pek çok olayın hatırasını yazıyla saklayan Mısırlılarda, Apis dedikleri bir öküzün tanrı sayıldığını, onlarda daha birçok tuhaf şeyi, her türden hayvanın tanrılar arasına konup kutsandığını görür; sonra Yunanistan'da, bizde olduğu gibi, insan biçimli heykellere adanmış görkemli tapınaklar görür ki Persler bunları dine aykırı saymışlardı. Söylendiğine göre Kserkses de Atinalıların tapınaklarını yalnız şu sebeple yaktırdı: Evi bütün bu kâinat olan tanrıların duvarlar arasına kapatılmasını dine aykırı sayıyordu.

3.14

Nunc autem, si quis illo Pacuviano invehens alitum anguium curru multas et varias gentis et urbes despicere et oculis conlustrare possit, videat primum in illa incorrupta maxime gente Aegyptiorum, quae plurimorum saeculorum et eventorum memoriam litteris continet, bovem quendam putari deum, quem Apim Aegyptii nominant, multaque alia portenta apud eosdem et cuiusque generis beluas numero consecratas deorum; deinde Graeciae, sicut apud nos, delubra magnifica humanis consecrata simulacris, quae Persae nefaria putaverunt; eamque unam ob causam Xerses inflammari Atheniensium fana iussisse dicitur, quod deos, quorum domus esset omnis hic mundus, inclusos parietibus contineri nefas esse duceret.

3.15Sonra Perslere karşı hem bunu tasarlayan Philippos, hem de gerçekleştiren İskender şu savaş sebebini ileri sürdü: Yunanistan'ın tapınaklarının öcünü almak istiyorlardı. Yunanlar bu tapınakları onarmayı bile düşünmediler ki gelecek nesillerin gözü önünde Perslerin suçunun ebedî bir belgesi olsun. Ne kadar çok halk —Karadeniz'deki Taurlar, Mısır kralı Busiris, Galyalılar, Kartacalılar gibi— insan kurban etmeyi hem dindarca hem de ölümsüz tanrılara en hoş gelen şey saydı! Hayat düzenleri de o kadar farklıdır ki Giritliler ve Aitolialılar eşkıyalığı şerefli sayar; Lakedaimonlular mızrakla erişebilecekleri bütün toprakların kendilerinin olduğunu söyleyip dururlardı. Atinalılar zeytin ya da tahıl yetiştiren bütün toprakların kendilerinin olduğuna resmen yemin bile ederlerdi; Galyalılar tahılı el emeğiyle elde etmeyi utanç verici sayar, bu yüzden silahlanıp başkalarının tarlalarını biçerler.

3.15

Post autem cum Persis et Philippus, qui cogitavit, et Alexander, qui gessit, hanc bellandi causam inferebat, quod vellet Graeciae fana poenire; quae ne reficienda quidem Graii putaverunt, ut esset posteris ante os documentum Persarum sceleris sempiternum. Quam multi, ut Tauri in Axino, ut rex Aegypti Busiris, ut Galli, ut Poeni, homines immolare et pium et dis immortalibus gratissumum esse duxerunt! Vitae vero instituta sic distant, ut Cretes et Aetoli latrocinari honestum putent, Lacedaemonii suos omnes agros esse dictitarint, quos spiculo possent attingere. Athenienses iurare etiam publice solebant omnem suam esse terram, quae oleam frugesve ferret; Galli turpe esse ducunt frumentum manu quaerere, itaque armati alienos agros demetunt;

3.16Biz ise, pek adil insanlar olarak, zeytinliklerimiz ve bağlarımız daha değerli olsun diye Alplerin ötesindeki kavimlerin zeytin ve asma dikmesine izin vermiyoruz; bunu yaptığımızda basiretle davrandığımız söylenir, adilce davrandığımız söylenmez. Buradan bilgeliğin hakkaniyetten ayrıldığını anlayabilirsiniz. En iyi kanunların ve en hakkaniyetli hukukun mucidi Lykurgos da zenginlerin topraklarını köle gibi işlesinler diye plebse verdi.

3.16

nos vero iustissimi homines, qui Transalpinas gentis oleam et vitem serere non sinimus, quo pluris sint nostra oliveta nostraeque vineae; quod cum faciamus, prudenter facere dicimur, iuste non dicimur, ut intellegatis discrepare ab aequitate sapientiam. Lycurgus autem, ille legum optumarum et aequissumi iuris inventor, agros locupletium plebi ut servitio colendos dedit.

3.17Hukukun, kurumların, ahlâkın ve âdetlerin türlerini anlatmak istesem, bunların yalnız bu kadar kavimde farklı olduğunu değil, tek bir şehirde, hatta bu şehrin kendisinde bin kez değiştiğini gösterebilirim. Hukukumuzun bu yorumcusu Manilius, kadınlara yapılan vasiyetler ve miraslar hakkında şimdi başka bir hukuk olduğunu söylüyor; gençken, Voconius kanunu henüz çıkarılmamışken başka bir hukuk olduğunu söylerdi. Erkeklerin faydası için önerilen bu kanunun kendisi de kadınlara karşı haksızlıkla doludur. Bir kadın neden servet sahibi olmasın? Neden bir Vesta rahibesinin mirasçısı olunabilsin de kendi annesinin mirasçısı olunamasın? Kadınlar için bir servet sınırı koymak gerekiyorduysa, neden Publius Crassus'un kızı, babasının tek çocuğuysa kanunu çiğnemeden yüz milyon sestertius'a sahip olabilsin de benim kızım üç milyona sahip olamasın…

3.17

Genera vero si velim iuris, institutorum, morum consuetudinumque describere, non modo in tot gentibus varia, sed in una urbe, vel in hac ipsa, milliens mutata demonstrem, ut hic iuris noster interpres alia nunc Manilius iura dicat esse de mulierum legatis et hereditatibus, alia solitus sit adulescens dicere nondum Voconia lege lata; quae quidem ipsa lex utilitatis virorum gratia rogata in mulieres plena est iniuriae. Cur enim pecuniam non habeat mulier? cur virgini Vestali sit heres, non sit matri suae? cur autem, si pecuniae modus statuendus fuit feminis, P. Crassi filia posset habere, si unica patri esset, aeris milliens salva lege, mea triciens non posset

3.18…bize hukuku koymuş olsaydı, herkes aynı hukuku kullanır, aynı kişiler farklı zamanlarda farklı hukuk kullanmazdı. Soruyorum: Kanunlara itaat etmek adil bir insanın ve iyi bir adamın işiyse, hangi kanunlara? Hangisi olursa olsun mu? Ama fazilet tutarsızlığı kabul etmez, tabiat da çeşitliliğe katlanmaz; kanunlar ise bize adaletimizle değil cezayla kabul ettirilir. Öyleyse hukukun tabiattan gelen hiçbir yanı yoktur; buradan da insanların tabiatça adil olmadığı sonucu çıkar. Yoksa kanunlarda çeşitlilik bulunduğunu, ama iyi insanların tabiatça, var sanılan adaleti değil, gerçekte var olan adaleti izlediklerini mi söylüyorlar? Çünkü, derler, iyi ve adil bir adamın işi herkese layık olduğunu vermektir.

3.18

sanxisset iura nobis, et omnes isdem et iidem non alias aliis uterentur. Quaero autem, si iusti hominis et si boni est viri parere legibus, quibus? an quaecumque erunt? At nec inconstantiam virtus recipit, nec varietatem natura patitur, legesque poena, non iustitia nostra comprobantur; nihil habet igitur naturale ius; ex quo illud efficitur, ne iustos quidem esse natura. An vero in legibus varietatem esse dicunt, natura autem viros bonos eam iustitiam sequi, quae sit, non eam, quae putetur? esse enim hoc boni viri et iusti, tribuere id cuique, quod sit quoque dignum.

3.19Öyleyse önce dilsiz hayvanlara ne vereceğiz? Çünkü sıradan adamlar değil, pek büyük ve bilgin kişiler, Pythagoras ve Empedokles, bütün canlılar için tek bir hukuk durumu olduğunu ilan eder ve bir canlıya kıyanları kefareti olmayan cezaların beklediğini haykırırlar. Demek bir hayvana zarar vermek suçtur; bu suçu işlemek isteyen…

3.19

Ecquid ergo primum mutis tribuemus beluis? non enim mediocres viri, sed maxumi et docti, Pythagoras et Empedocles, unam omnium animantium condicionem iuris esse denuntiant clamantque inexpiabilis poenas impendere iis, a quibus violatum sit animal. Scelus est igitur nocere bestiae, quod scelus qui velit

3.23Halk üzerinde ölüm kalım yetkisine sahip olanların hepsi tirandır; ama en iyi Iuppiter'in adını takınıp kral diye anılmayı tercih ederler. Belli kişiler zenginlikleri, soyları ya da başka bir güçleri sayesinde devleti ellerinde tuttuklarında bu bir hiziptir, ama onlara optimat denir. Halk en çok güce sahip olur ve her şey onun keyfine göre yönetilirse buna özgürlük denir, oysa bu başıboşluktur. Ama biri ötekinden, insan insandan, sınıf sınıftan korktuğunda, kimse kendine güvenmediği için halkla güçlüler arasında âdeta bir sözleşme yapılır; Scipio'nun övdüğü karma devlet türü buradan doğar. Çünkü adaletin anası tabiat da irade de değil, zayıflıktır. Üç şeyden birini seçmek gerektiğinde —ya haksızlık yapıp haksızlığa uğramamak, ya hem yapıp hem uğramak, ya da ikisini de yapmamak—, en iyisi, cezasız kalabilirsen haksızlık yapmaktır; ikincisi ne yapmak ne katlanmak; en zavallısı da hem haksızlık yaparak hem haksızlığa uğrayarak durmadan birbiriyle kılıç kılıca dövüşmektir. Böylece o birinciye ulaşabilen…

3.23

Sunt enim omnes, qui in populum vitae necisque potestatem habent, tyranni, sed se Iovis optimi nomine malunt reges vocari. Cum autem certi propter divitias aut genus aut aliquas opes rem publicam tenent, est factio, sed vocantur illi optimates. Si vero populus plurimum potest omniaque eius arbitrio reguntur, dicitur illa libertas, est vero licentia. Sed cum alius alium timet, et homo hominem et ordo ordinem, tum quia sibi nemo confidit, quasi pactio fit inter populum et potentis; ex quo existit id, quod Scipio laudabat, coniunctum civitatis genus; etenim iustitiae non natura nec voluntas, sed inbecillitas mater est. Nam cum de tribus unum est optandum, aut facere iniuriam nec accipere aut et facere et accipere aut neutrum, optimum est facere, impune si possis, secundum nec facere nec pati, miserrimum digladiari semper tum faciendis, tum accipiendis iniuriis. Ita qui primum illud adsequi

3.24frÇünkü [İskender] ona hangi suça sürüklenerek tek bir korsan gemisiyle denizi tehlikeli hâle getirdiğini sorunca: "Senin bütün dünyayı tehlikeli hâle getirdiğin suça," dedi.

3.24fr

Nam cum quaereretur ex eo, quo scelere inpulsus mare haberet infestum uno myoparone, Eodem, inquit, quo tu orbem terrae.

3.24…bütünüyle. Bilgelik güç kazanmayı, servetleri büyütmeyi, sınırları genişletmeyi emreder (yoksa başkasına ait bir şey eklenmemiş olsaydı, en büyük komutanların anıtlarına kazınan "hükümranlığın sınırlarını genişletti" övgüsü nereden çıkardı?); mümkün olduğunca çok kişiye hükmetmeyi, hazların tadını çıkarmayı, güçlü olmayı, hüküm sürmeyi, efendilik etmeyi emreder. Adalet ise herkesi esirgemeyi, insan soyunu gözetmeyi, herkese kendi hakkını vermeyi, kutsal olana, kamuya ait olana, başkasına ait olana dokunmamayı öğütler. Öyleyse bilgeliğe itaat edersen ne elde edilir? Servetler, iktidarlar, güçler, şerefler, hükümranlıklar, krallıklar; ister tek tek kişiler için, ister halklar için. Ama devlet hakkında konuştuğumuza göre, kamu eliyle yapılanlar daha göz önündedir; hukukun ilkesi ikisinde de aynı olduğundan, halkın bilgeliğinden söz etmem gerektiğini düşünüyorum. Başkalarını bırakayım: Africanus'un dünkü konuşmasında köklerinden ele aldığı, hükümranlığı artık bütün dünyayı tutan bu halkımız, en küçükten en büyük hâline adaletle mi geldi, bilgelikle mi?

3.24

omni tote. Sapientia iubet augere opes, amplificare divitias, proferre finis (unde enim esset illa laus in summorum imperatorum incisa monimentis: finis imperii propagavit, nisi aliquid de alieno accessisset?), imperare quam plurimis, frui voluptatibus, pollere, regnare, dominari; iustitia autem praecipit parcere omnibus, consulere generi hominum, suum cuique reddere, sacra, publica, aliena non tangere. Quid igitur efficitur, si sapientiae pareas? divitiae, potestates, opes, honores, imperia, regna vel privatis vel populis. Sed quoniam de re publica loquimur, sunt inlustriora, quae publice fiunt, quoniamque eadem est ratio iuris in utroque, de populi sapientia dicendum puto. Ut iam omittam alios, noster hic populus, quem Africanus hesterno sermone a stirpe repetivit, cuius imperio iam orbis terrae tenetur, iustitia an sapientia est e minimo omnium maximus factus?

3.25…Arkadyalılar ve Atinalılar dışında; sanırım onlar adaletin bu yasağı bir gün ortaya çıkar diye korktukları için, şu tarla fareleri gibi kendilerinin de topraktan çıktıklarını uydurdular.

3.25

praeter Arcadas et Atheniensis, qui, credo, timentes hoc interdictum iustitiae ne quando existeret, commenti sunt se de terra tamquam hos ex arvis musculos extitisse.

3.26Buna karşı önce tartışmada hiç de kötü olmayan kimseler şunları söylemeye alışkındır; bu davada onların otoritesi daha da büyüktür, çünkü açık ve saf olmasını istediğimiz iyi adam söz konusu olduğunda tartışmada kurnaz, hilekâr, kötü niyetli değillerdir. Onlar bilgenin iyi bir adam olmasının sebebinin iyiliğin ve adaletin kendiliğinden ve kendi başına onu sevindirmesi olmadığını söylerler; sebep, iyi adamların hayatının korkudan, endişeden, kaygıdan, tehlikeden uzak olmasıdır. Buna karşılık kötülerin ruhlarına hep bir kuşku takılır, gözlerinin önünde hep mahkemeler ve cezalar döner; adaletsizlikle elde edilen hiçbir kazanç, hiçbir ödül, hep korkmaya, bir cezanın hep yakında olduğunu, hep tepende asılı durduğunu düşünmeye değecek kadar büyük değildir; zararlar…

3.26

Ad haec illa dici solent primum ab iis, qui minime sunt in disserendo mali, qui in ea causa eo plus auctoritatis habent, quia, cum de viro bono quaeritur, quem apertum et simplicem volumus esse, non sunt in disputando vafri, non veteratores, non malitiosi; negant enim sapientem idcirco virum bonum esse, quod eum sua sponte ac per se bonitas et iustitia delectet, sed quod vacua metu, cura, sollicitudine, periculo vita bonorum virorum sit, contra autem improbis semper aliqui scrupus in animis haereat, semper iis ante oculos iudicia et supplicia versentur; nullum autem emolumentum esse, nullum iniustitia partum praemium tantum, semper ut timeas, semper ut adesse, semper ut impendere aliquam poenam putes, damna

3.27frSoruyorum: İki kişi olsa; biri en iyi adam, en hakkaniyetli, en yüksek adalet ve eşsiz bir sadakat sahibi; öteki göze batan bir suç ve cüret sahibi. Devlet de öyle bir yanılgı içinde olsa ki o iyi adamı suçlu, cani, alçak sansa; buna karşılık en ahlâksız olanı en yüksek dürüstlük ve sadakat sahibi sansa. Bütün vatandaşların bu kanaati yüzünden o iyi adam hırpalansa, sürüklense, sonunda ona el kaldırılsa, gözleri oyulsa, mahkûm edilse, zincire vurulsa, dağlansa, sürülse, yoksulluk çekse…

3.27fr

Quaero, si duo sint, quorum alter optimus vir, aequissimus, summa iustitia, singulari fide, alter insigni scelere et audacia, et si in eo sit errore civitas, ut bonum illum virum sceleratum, facinorosum, nefarium putet, contra autem, qui sit improbissimus, existimet esse summa probitate ac fide, proque hac opinione omnium civium bonus ille vir vexetur, rapiatur, manus ei denique adferantur, effodiantur oculi, damnetur, vinciatur, uratur, exterminetur egeat,

3.27…sonunda herkese pek haklı olarak en zavallı insan gibi görünse; buna karşılık o kötü adam övülse, el üstünde tutulsa, herkesçe sevilse; bütün şerefler, bütün komutanlıklar, bütün servetler, her yandan bütün imkânlar ona verilse; sonunda herkesin kanaatine göre en iyi adam ve en iyi talihin her türlüsüne en layık kişi sayılsa, hangisi olmayı tercih edeceğinde tereddüt edecek kadar deli kim çıkar?

3.27

postremo iure etiam optimo omnibus miserrimus esse videatur, contra autem ille improbus laudetur, colatur, ab omnibus diligatur, omnes ad eum honores, omnia imperia, omnes opes, omnes undique copiae conferantur, vir denique optimus omnium existimatione et dignissimus omni fortuna optima iudicetur, quis tandem erit tam demens, qui dubitet, utrum se esse malit?

3.28Tek tek kişilerde olan halklarda da vardır: Adilce köle olmaktansa adaletsizce hükmetmeyi tercih etmeyecek kadar akılsız bir devlet yoktur. Uzağa gitmeyeceğim. Konsülken, siz de danışma kurulumdayken, Numantia antlaşmasını soruşturdum. Quintus Pompeius'un bir antlaşma yaptığını, Mancinus'un da aynı durumda olduğunu kim bilmiyordu? Biri, iyi bir adam, senato kararıyla benim sunduğum öneriyi bizzat destekledi; öteki kendini pek şiddetle savundu. Utanma, dürüstlük, sadakat aranıyorsa bunları Mancinus gösterdi; akıl, tedbir, basiret aranıyorsa Pompeius öndedir. Hangisi…

3.28

Quod in singulis, idem est in populis: nulla est tam stulta civitas, quae non iniuste imperare malit quam servire iuste. Nec vero longius abibo. Consul ego quaesivi, cum vos mihi essetis in consilio, de Numantino foedere. Quis ignorabat Q. Pompeium fecisse foedus, eadem in causa esse Mancinum? alter, vir optimus, etiam suasit rogationem me ex senatus consulto ferente, alter acerrime se defendit. Si pudor quaeritur, si probitas, si fides, Mancinus haec attulit, si ratio, consilium, prudentia, Pompeius antistat. Utrum

3.32Laelius, bunların da istediğini düşünmeseydim ve ben de senin bu konuşmamızın bir kısmını üstlenmeni arzulamasaydım, [bunu] dert etmezdim; hele dün sen kendin bize fazlasıyla yeteceğini söylemişken. Ama bu olamaz; eksik kalma, hepimiz rica ediyoruz.

…ama gençliğimizin asla dinlememesi gereken biri; çünkü söylediği gibi düşünüyorsa kirli bir adamdır; başka türlü düşünüyorsa —ki ben bunu tercih ederim— konuşması yine de korkunçtur.

3.32

Non gravarer, Laeli, nisi et hos velle putarem et ipse cuperem te quoque aliquam partem huius nostri sermonis attingere, praesertim cum heri ipse dixeris te nobis etiam superfuturum. Verum id quidem fieri non potest; ne desis, omnes te rogamus. sed iuventuti nostrae minime audiendus; quippe, si ita sensit, ut loquitur, est homo impurus; sin aliter, quod malo, oratio est tamen immanis.

3.33Gerçek kanun, tabiata uygun doğru akıldır; herkese yayılmıştır, sabittir, ebedîdir; emrederek vazifeye çağırır, yasaklayarak hileden alıkoyar; ama iyilere boş yere emretmez ya da yasaklamaz, kötüleri de emrederek ya da yasaklayarak etkilemez. Bu kanunun yerine başka bir kanun koymak dine aykırıdır, ondan bir şey eksiltmek caiz değildir, bütünüyle kaldırılamaz da; ne senato ne halk eliyle bu kanundan kurtulabiliriz; başka bir açıklayıcısı ya da yorumcusu aranmaz. Roma'da bir kanun, Atina'da başka bir kanun, şimdi bir kanun, sonra başka bir kanun olmayacak; bütün milletleri ve bütün zamanları tek, ebedî ve değişmez bir kanun kuşatacak; herkesin âdeta ortak tek bir öğretmeni ve komutanı olacak: Tanrı; bu kanunun mucidi, yargıcı ve koyucusu. Ona itaat etmeyen kendinden kaçacak, insanın tabiatını hor görmüş olacak ve ceza sanılan öteki şeylerden kaçsa bile sırf bu yüzden en büyük cezaları çekecektir.

3.33

Est quidem vera lex recta ratio naturae congruens, diffusa in omnes, constans, sempiterna, quae vocet ad officium iubendo, vetando a fraude deterreat; quae tamen neque probos frustra iubet aut vetat nec improbos iubendo aut vetando movet. Huic legi nec obrogari fas est neque derogari ex hac aliquid licet neque tota abrogari potest, nec vero aut per senatum aut per populum solvi hac lege possumus, neque est quaerendus explanator aut interpres eius alius, nec erit alia lex Romae, alia Athenis, alia nunc, alia posthac, sed et omnes gentes et omni tempore una lex et sempiterna et immutabilis continebit, unusque erit communis quasi magister et imperator omnium deus, ille legis huius inventor, disceptator, lator; cui qui non parebit, ipse se fugiet ac naturam hominis aspernatus hoc ipso luet maximas poenas, etiamsi cetera supplicia, quae putantur, effugerit.

3.34fr…en iyi devlet ya verdiği söz ya da varlığını korumak uğruna olmadıkça hiçbir savaşa girişmez.

3.34fr

nullum bellum suscipi a civitate optima nisi aut pro fide aut pro salute.

3.34Ama en akılsızların bile hissettiği bu cezalardan —yoksulluktan, sürgünden, zincirden, dayaktan— tek tek kişiler çoğu zaman çabucak gelen ölüme sığınarak kurtulur; devletler için ise tek tek kişileri cezadan kurtarır görünen ölümün kendisi cezadır; çünkü devlet ebedî olacak biçimde kurulmalıdır. Bu yüzden devlet için, insan için olduğu gibi tabii bir ölüm yoktur; insanda ölüm yalnız zorunlu değil, çoğu zaman dilenecek bir şeydir de. Bir devlet ortadan kaldırıldığında, silindiğinde, söndürüldüğünde ise, küçük şeyleri büyüklerle kıyaslarsak, bu âdeta bütün bu kâinatın yok olup çökmesine benzer.

3.34

Sed his poenis quas etiam stultissimi sentiunt, egestate, exilio, vinculis, verberibus, elabuntur saepe privati oblata mortis celeritate, civitatibus autem mors ipsa poena est, quae videtur a poena singulos vindicare; debet enim constituta sic esse civitas, ut aeterna sit. Itaque nullus interitus est rei publicae naturalis ut hominis, in quo mors non modo necessaria est, verum etiam optanda persaepe. Civitas autem cum tollitur, deletur, extinguitur, simile est quodam modo, ut parva magnis conferamus, ac si omnis hic mundus intereat et concidat.

3.35afrSebepsiz girişilen savaşlar adaletsizdir. Çünkü öç almak ya da düşmanı püskürtmek dışında hiçbir savaş adilce yürütülemez.

Bildirilmedikçe, ilan edilmedikçe, gasp edilen şeyler geri istenmedikçe hiçbir savaş adil sayılmaz.

3.35afr

Illa iniusta bella sunt, quae sunt sine causa suscepta. Nam extra ulciscendi aut propulsandorum hostium causam bellum geri iustum nullum potest. Nullum bellum iustum habetur nisi denuntiatum, nisi indictum, nisi repetitis rebus.

3.35bfrBizim halkımız ise müttefiklerini savunarak artık bütün dünyanın hâkimi oldu.

3.35bfr

Noster autem populus sociis defendendis terrarum iam omnium potitus est.

3.36Öyleyse neden Tanrı insana, ruh bedene, akıl şehvete ve ruhun öteki kusurlu parçalarına hükmeder?

3.36

Cur igitur deus homini, animus imperat corpori, ratio libidini ceterisque vitiosis animi partibus?

3.37Yoksa en iyilere hâkimiyetin, zayıfların en büyük faydası için tabiatın kendisi tarafından verildiğini görmüyor muyuz? Öyleyse neden Tanrı insana, ruh bedene, akıl şehvete, öfkeye ve aynı ruhun öteki kusurlu parçalarına hükmeder?

Ama hükmetmenin ve hizmet etmenin farklarını da tanımak gerekir. Ruhun bedene hükmettiği söylendiği gibi şehvete de hükmettiği söylenir; ama bedene, bir kralın vatandaşlarına ya da bir babanın çocuklarına hükmettiği gibi hükmeder; şehvete ise bir efendinin kölelerine hükmettiği gibi, çünkü onu zapteder ve kırar. Kralların, komutanların, devlet görevlilerinin, babaların, halkların hükümranlıkları da vatandaşları ve müttefikleri, ruhun bedenleri yönettiği gibi yönetir; efendiler ise kölelerini, ruhun en iyi parçası olan bilgeliğin aynı ruhun kusurlu ve zayıf parçalarını, yani şehvetleri, öfkeleri ve öteki hâlleri hırpaladığı gibi hırpalar.

…çocuklara, itaat kolaylığı yüzünden beden uzuvlarına hükmedilir gibi hükmedildiğini, ruhun kusurlu parçalarının ise köleler gibi daha sert bir buyrukla zaptedildiğini…?

Haksız bir kölelik türü vardır: Kendi kendilerinin efendisi olabilecek kişiler başkasına ait olduğunda; ama hizmet edenler…

3.37

An non cernimus optimo cuique dominatum ab ipsa natura cum summa utilitate infirmorum datum? Cur igitur deus homini, animus imperat corpori, ratio libidini iracundiaeque et ceteris vitiosis eiusdem animi partibus? Sed et imperandi et serviendi sunt dissimilitudines cognoscendae. Nam ut animus corpori dicitur imperare, dicitur etiam libidini, sed corpori ut rex civibus suis aut parens liberis, libidini autem ut servis dominus, quod eam coercet et frangit, sic regum, sic imperatorum, sic magistratuum, sic patrum, sic populorum imperia civibus sociisque praesunt ut corporibus animus, domini autem servos ita fatigant, ut optima pars animi, id est sapientia, eiusdem animi vitiosas imbecillasque partes, ut libidines, ut iracundias, ut perturbationes ceteras. ut filiis imperari corporis membris propter oboediendi facilitatem, vitiosas vero animi partes ut servos asperiore imperio coerceri? Est enim genus iniustae servitutis, cum ii sunt alterius, qui sui possunt esse; cum autem ii famulantur

3.39…bunlarda, kaygılı ve tehlikeli bir adaletin bilgeye yakışmadığına katılıyorum.

3.39

in quibus adsentior sollicitam et periculosam iustitiam non esse sapientis.

3.40Fazilet şeref ister elbette, faziletin başka hiçbir ödülü de yoktur. Yine de onu kolayca kabul eder, sertçe talep etmez. Böyle bir adamın önüne hangi servetleri atacaksın? Hangi komutanlıkları? Hangi krallıkları? O bunları insanca şeyler sayar, kendi iyiliklerini ilahî sayar. Ama ya bütün insanlar nankörlük eder, ya birçokları kıskanır, ya da güçlü düşmanlar faziletin ödüllerini elinden alırsa, o yine birçok teselliyle sevinç bulur ve en çok kendi güzelliğiyle kendini ayakta tutar.

…onların bedenleri göğe yükseltilmedi; çünkü tabiat topraktan olanın toprakta kalmamasına izin vermezdi.

…en yiğit adamlar hiçbir zaman cesaretin, çalışkanlığın, sabrın…

…elbette Pyrrhos'un cömert teklifleri Fabricius'tan, Samnitlerin servetleri Curius'tan esirgenmedi.

…bizim o Cato, Sabin toprağındaki evine gittiğinde —kendisinden duyduğumuz gibi— onun ocağını ziyaret ederdi; Curius orada otururken, bir zamanlar düşmanı, o sırada artık himayesinde olan Samnitlerin hediyelerini geri çevirmişti.

3.40

Vult plane virtus honorem, nec est virtutis ulla alia merces . Quam tamen illa accipit facile, exigit non acerbe . Huic tu viro quas divitias obicies? quae imperia? quae regna? qui ista putat humana, sua bona divina iudicat . Sed si aut ingrati universi aut invidi multi aut inimici potentes suis virtutem praemiis spoliant, ne illa se multis solaciis oblectat maximeque suo decore se ipsa sustentat. Quorum non corpora sunt in caelum elata; neque enim natura pateretur, ut id, quod esset e terra, nisi in terra maneret. Numquam viri fortissimi fortitudinis, inpigritatis, patientiae Pyrrhi videlicet largitas Fabricio aut Samnitium copiae Curio defuerunt. Cuius etiam focum Cato ille noster, cum venerat ad se in Sabinos, ut ex ipso audiebamus, visere solebat, apud quem sedens ille Samnitium, quondam hostium, tum iam clientium suorum, dona repudiaverat.

3.41…Asya'da Tiberius Gracchus vatandaşlara karşı ayak diredi, müttefiklerin ve Latin hukukuna sahip olanların haklarını ve antlaşmaları hiçe saydı. Bu alışkanlık ve başıboşluk daha geniş yayılmaya başlar da hükümranlığımızı hukuktan zora doğru çekerse, şimdiye kadar bize gönüllü itaat edenler korkuyla tutulmaya başlarsa, bizim yaşımızdakiler için nöbet aşağı yukarı bitmiş olsa da torunlarımız için ve devletin o ölümsüzlüğü için kaygılanıyorum: Atalarımızın kurumlarına ve ahlâkına göre yaşansaydı o ölümsüzlük sonsuza dek sürebilirdi.

3.41

Asia Ti. Gracchus, perseveravit in civibus, sociorum nominisque Latini iura neglexit ac foedera. Quae si consuetudo ac licentia manare coeperit latius imperiumque nostrum ad vim a iure traduxerit, ut, qui adhuc voluntate nobis oboediunt, terrore teneantur, etsi nobis, qui id aetatis sumus, evigilatum fere est, tamen de posteris nostris et de illa immortalitate rei publicae sollicitor, quae poterat esse perpetua, si patriis viveretur institutis et moribus.

3.42Laelius bunları söyleyince orada bulunanların hepsi ondan pek hoşlandıklarını belli ettiler; ama Scipio ötekilerden de fazla, âdeta bir sevinçle coşarak şöyle dedi: Laelius, sen birçok davayı sık sık öyle savundun ki seninle ne meslektaşımız Servius Galba'yı —sen o yaşadıkça onu herkesten üstün tutardın—, hatta Attikalı hatiplerin hiçbirini ne tatlılıkta…

…halk önünde ve forumda konuşmasına engel olan iki şeyin, kendine güvenin ve sesin onda eksik olduğunu…

…içine kapatılan insanların iniltisiyle boğa böğürüyordu.

3.42

Quae cum dixisset Laelius, etsi omnes, qui aderant, significabant ab eo se esse admodum delectatos, tamen praeter ceteros Scipio quasi quodam gaudio elatus: Multas tu quidem, inquit, Laeli, saepe causas ita defendisti, ut ego non modo tecum Servium Galbam, collegam nostrum, quem tu, quoad vixit, omnibus anteponebas, verum ne Atticorum quidem oratorum quemquam aut suavitate . duas sibi res, quo minus in vulgus et in foro diceret, confidentiam et vocem, defuisse inclusorum hominum gemitu mugiebat taurus.

3.43…geri getirmek. Öyleyse herkes tek bir kişinin zulmüyle ezilmişken, ortada tek bir hukuk bağı, halkı oluşturan topluluğun ne uzlaşması ne ortaklığı varken, o "halkın işi"ne, yani devlete kim devlet derdi? Aynı şey Syrakusai'de de vardı. Timaios'un Yunan şehirlerinin en büyüğü, hepsinin de en güzeli dediği o parlak şehir; görülmeye değer kalesi, şehrin koylarına ve kıyı rıhtımlarına kadar sokulan limanları, geniş yolları, revakları, tapınakları, surları, Dionysios orayı elinde tutarken onu devlet yapmaya hiç yetmiyordu; çünkü hiçbir şey halkın değildi, halkın kendisi de tek bir kişinindi. Öyleyse tiranın olduğu yerde, dün söylediğim gibi kusurlu bir devlet bulunduğunu değil, şimdi aklın zorunlu kıldığı gibi hiç devlet bulunmadığını söylemek gerekir.

3.43

reportare. Ergo illam rem populi, id est rem publicam, quis diceret tum, cum crudelitate unius oppressi essent universi, neque esset unum vinculum iuris nec consensus ac societas coetus, quod est populus? Atque hoc idem Syracusis. Urbs illa praeclara, quam ait Timaeus Graecarum maxumam, omnium autem esse pulcherrimam, arx visenda, portus usque in sinus oppidi et ad urbis crepidines infusi, viae latae, porticus, templa, muri nihilo magis efficiebant, Dionysio tenente ut esset illa res publica; nihil enim populi et unius erat populus ipse. Ergo ubi tyrannus est, ibi non vitiosam, ut heri dicebam, sed, ut nunc ratio cogit, dicendum est plane nullam esse rem publicam.

3.44Pek güzel söylüyorsun, dedi Laelius; çünkü konuşmanın nereye gittiğini artık görüyorum.

Scipio: Öyleyse bütünüyle bir hizbin elinde olan devlete de gerçekten devlet denemeyeceğini görüyorsun.

Laelius: Kesinlikle öyle düşünüyorum.

Scipio: Hem de pek doğru düşünüyorsun. Çünkü o büyük Peloponnesos Savaşı'ndan sonra o Otuzlar şehri pek adaletsizce yönettiğinde Atinalıların devleti neydi? Şehrin eski şanı, parlak görünüşü, tiyatrosu, gymnasionları, revakları, ünlü Propylaia'sı, kalesi, Pheidias'ın hayranlık uyandıran eserleri, o görkemli Peiraieus onu devlet yapıyor muydu? Hiç de değil, dedi Laelius, çünkü ortada halkın işi yoktu.

Scipio: Ya on kişilik kurul o üçüncü yılında, başvuru hakkına tabi olmadan Roma'yı yönettiğinde, özgürlüğün kendisi hukukî güvencesini yitirmişken?

Laelius: Halkın hiçbir işi yoktu; tersine, halk kendi işini geri almak için uğraştı.

3.44

Praeclare quidem dicis, Laelius; etenim video iam, quo pergat oratio. S. Vides igitur ne illam quidem, quae tota sit in factionis potestate, posse vere dici rem publicam. L. Sic plane iudico. S. Et rectissime quidem iudicas; quae enim fuit tum Atheniensium res, cum post magnum illud Peloponnesiacum bellum triginta viri illi urbi iniustissime praefuerunt? num aut vetus gloria civitatis aut species praeclara oppidi aut theatrum, gymnasia, porticus aut propylaea nobilia aut arx aut admiranda opera Phidiae aut Piraeus ille magnificus rem publicam efficiebat? Minime vero, Laelius, quoniam quidem populi res non erat. S. Quid? cum decemviri Romae sine provocatione fuerunt tertio illo anno, cum vindicias amisisset ipsa libertas? L. Populi nulla res erat, immo vero id populus egit, ut rem suam recuperaret.

3.45Scipio: Şimdi, belki darboğazların görüneceği o üçüncü türe geliyorum. Her şeyin halk eliyle yürütüldüğü ve halkın yetkisinde olduğu söylendiğinde, kalabalık dilediği kişiyi cezalandırdığında, istediklerini sürükleyip götürdüklerinde, gasp ettiklerinde, ellerinde tuttuklarında, saçıp savurduklarında, o zaman bunun devlet olduğunu inkâr edebilir misin, Laelius? Çünkü her şey halkın olmuştur, biz de devletin "halkın işi" olmasını istiyoruz. Bunun üzerine Laelius: Hiçbir devletin devlet olduğunu bütünüyle [kalabalığın elindeki] bu devletten daha çabuk inkâr etmem… Syrakusai'de, Agrigentum'da, Atina'da tiranlar varken, burada da on kişilik kurul varken devlet bulunmadığına karar verdik; kalabalığın hâkimiyetinde devlet adının nasıl daha çok görüneceğini anlamıyorum. Çünkü önce, Scipio, senin pek güzel tarif ettiğin gibi, bana göre halk ancak hukuk uzlaşmasıyla bir arada tutulan topluluktur; oysa bu toplantı, tek bir kişi olsaydı ne kadar tiransa o kadar tirandır; hatta daha da iğrençtir, çünkü halkın görünüşünü ve adını taklit eden bu canavardan daha vahşi bir canavar yoktur. Delilerin malları kanunlarla baba tarafından akrabalarının yetkisine verildiğine göre, onların artık…

3.45

S. Venio nunc ad tertium genus illud, in quo esse videbuntur fortasse angustiae. Cum per populum agi dicuntur et esse in populi potestate omnia, cum, de quocumque volt, supplicium sumit multitudo, cum agunt, rapiunt, tenent, dissipant, quae volunt, potesne tum, Laeli, negare rem esse illam publicam? cum populi sint omnia, quoniam quidem populi esse rem volumus rem publicam. Tum Laelius: Ac nullam quidem citius negaverim esse rem publicam, quam istam, quae tota ....... p.pu......... ni.s.ls.. ..... mo.....obis non placuit Syracusis fuisse rem publicam neque Agrigenti neque Athenis, cum essent tyranni, nec hic, cum decemviri; nec video, qui magis in multitudinis dominatu rei publicae nomen appareat, quia primum mihi populus non est, ut tu optime definisti, Scipio, nisi qui consensu iuris continetur, sed est tam tyrannus iste conventus, quam si esset unus, hoc etiam taetrior, quia nihil ista, quae populi speciem et nomen imitatur, immanius belua est. Nec vero convenit, cum furiosorum bona legibus in adgnatorum potestate sint, quod eorum iam

3.46…krallık hakkında söylenenlerin, bunun neden devlet ve halkın işi olduğu konusunda da söylenebileceği… Hatta çok daha fazlası, dedi Mummius; çünkü efendiye benzerlik daha çok krala yakışır, çünkü o tektir; birçok iyi insanın yönetimi elinde tuttuğu devletten ise daha mesut bir şey olamaz. Ama yine de özgür bir halktansa krallığı tercih ederim; çünkü sana en kusurlu devletin üçüncü türü olarak geriye kalan budur.

3.46

dici possint, cur illa sit res publica resque populi, quae sunt dicta de regno. Et multo etiam magis, inquit Mummius; nam in regem potius cadit domini similitudo, quod est unus; plures vero boni in qua re publica rerum potientur, nihil poterit esse illa beatius. Sed tamen vel regnum malo quam liberum populum; id enim tibi restat genus vitiosissumae rei publicae tertium.

3.47Bunun üzerine Scipio: Spurius, dedi, halk yönetimine karşı bu tavrını tanırım; bu tavır senin taşıdığından daha yumuşak biçimde taşınabilirse de, bu üç tür içinde daha az onaylanacak bir tür olmadığına katılıyorum. Ama optimatların kraldan üstün olduğu konusunda sana katılmıyorum; çünkü devleti yöneten bilgelikse, bunun tek kişide ya da birçok kişide bulunması ne fark eder? Ama böyle tartışırken bir yanılgıya düşüyoruz: "Optimatlar", yani en iyiler dendiğinde hiçbir şey daha üstün görünemez; çünkü en iyiden daha iyi ne düşünülebilir? Kral anıldığında ise akla adaletsiz bir kral da gelir. Oysa biz şimdi krallık devletinin kendisini araştırırken adaletsiz kral hakkında hiçbir şey söylemiyoruz. Bu yüzden kral olarak Romulus'u, Pompilius'u ya da Tullius'u düşün; belki o devletten bu kadar hoşnutsuz olmazsın.

3.47

Hic Scipio: Adgnosco, inquit, tuum morem istum, Spuri, aversum a ratione populi; et quamquam potest id lenius ferri, quam tu soles ferre, tamen adsentior nullum esse de tribus his generibus, quod sit probandum minus. Illud tamen non adsentior tibi, praestare regi optimates; si enim sapientia est, quae gubernet rem publicam, quid tandem interest, haec in unone sit an in pluribus? Sed errore quodam fallimur ita disputando; cum enim optumates appellantur, nihil potest videri praestabilius; quid enim optumo melius cogitari potest? cum autem regis est facta mentio, occurrit animis rex etiam iniustus. Nos autem de iniusto rege nihil loquimur nunc, cum de ipsa regali re publica quaerimus. Quare cogitato Romulum aut Pompilium aut Tullium regem, fortasse non tam illius te rei publicae paenitebit.

3.48Mummius: Öyleyse halk devletine hangi övgüyü bırakıyorsun?

O da şöyle dedi: Ne o, Spurius, geçenlerde birlikte yanlarında bulunduğumuz Rodosluların hiç devleti yok mu sence?

Mummius: Bence var, hem de hiç kınanacak bir devlet değil.

Scipio: Doğru söylüyorsun; ama hatırlarsan hepsi hem plebsten hem de senatördü; hangi aylarda halk görevini, hangi aylarda senato görevini yapacaklarını sırayla belirlerlerdi; ikisinde de toplantıya katılma ücreti alırlardı; hem tiyatroda hem de senato binasında ölüm cezası gerektiren davalara ve öteki bütün davalara aynı kişiler bakardı; senato da kalabalık kadar güçlü ve değerliydi…

3.48

M. Quam igitur relinquis populari rei publicae laudem? S. Tum ille: Quid? tibi tandem, Spuri, Rhodiorum, apud quos nuper fuimus una, nullane videtur esse res publica? M. Mihi vero videtur, et minime quidem vituperanda. S. Recte dicis; sed, si meministi, omnes erant iidem tum de plebe, tum senatores vicissitudinesque habebant, quibus mensibus populari munere fungerentur, quibus senatorio; utrobique autem conventicium accipiebant, et in theatro et in curia res capitalis et reliquas omnis iudicabant iidem; tantum poterat tantique erat, quanti multitudo, senatus

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…