Augustinus · Ruhun Büyüklüğü Üzerine
14. Bölüm
14Augustinus: Bu yüzden asıl şuna dikkat et, çünkü şimdi tartışılan şey, ruhun bir büyüklüğü ve deyim yerindeyse yer kaplayan bir boyutu olup olmadığıdır. Ruh elbette cisim olmadığına göre —çünkü yukarıdaki akıl yürütmenin gösterdiği gibi başka türlü cisimsiz hiçbir şeyi göremezdi—, cisimlerin ölçüldüğü boyuttan şüphesiz yoksundur; bu yüzden onun böyle bir büyüklüğü olduğuna doğru olarak ne inanılabilir, ne düşünülebilir, ne de anlaşılabilir. Ama hiçbir büyüklüğü olmadığı hâlde göğün, yerin ve denizin bu kadar büyük alanlarını hafızasında nasıl tuttuğu seni düşündürüyorsa, bu tuhaf bir güçtür; yine de zekânda ne kadar ışık varsa, bulduğumuz şeylerden yola çıkarak onu fark edebilirsin. Akıl artık gösterdiği üzere uzunluktan, genişlikten ve derinlikten yoksun hiçbir cisim yoksa ve bunlardan hiçbiri öteki ikisi olmadan bir cisimde bulunamıyorsa, ama ruha yalnız çizgiyi bile bir tür iç gözle, yani akılla görmek verilmişse, sanırım ruhun cisim olmadığını, hem de cisimden daha iyi olduğunu kabul ediyoruz. Bu kabul edilince, onun çizgiden de daha iyi olduğundan şüphe etmemek gerektiğini sanıyorum. Çünkü cisim, cisim olsun diye o üçünü içerdiğine göre, cisimden daha iyi olanın bunların hepsinden daha iyi olmaması gülünç olurdu. Ruhun kendisinden daha iyi olduğu kanıtlanan çizgi ise, öteki ikisinden daha az kesilebildiği için onlardan üstündür. O ikisi boyut olarak ne kadar yayılırlarsa çizgiden o kadar çok kesilirler; çizginin ise uzunluktan başka hiçbir boyutu yoktur; bu da kaldırılırsa hiçbir boyut kalmaz. Bu yüzden çizgiden daha iyi olan her şeyin hiçbir boyutta bulunmaması ve hiç bölünüp kesilememesi zorunludur. Demek ki, sanırım, çizgiden daha iyi olduğunu kabul ettiğimiz ruhun, olmayan bir büyüklüğünü bulmaya boşuna uğraşıyoruz. Bütün düzlem şekillerinin en iyisi daireyle çizilen şekilse ve akıl onda, kimsenin şüphe etmediği gibi parçasız olan noktadan daha iyi ve daha güçlü bir şey olmadığını öğrettiyse, ruh cisimsel değilse, ne bir uzunlukla uzanmış, ne bir genişlikle yayılmış, ne de bir derinlikle katılaşmışsa, ama yine de bedende bütün uzuvların yönetimi onun elinde olacak ve bütün bedensel hareketlerde adeta mihver olacak kadar güçlüyse, buna şaşılır mı?
Gözün gözbebeği denen merkezi gözün bir tür noktasından başka bir şey olmadığı hâlde, onda o kadar büyük bir güç vardır ki yüksek bir yerden, alanı tarif edilemeyecek kadar büyük olan göğün yarısı onunla görülüp taranabilir. Öyleyse ruhun, her türlü cisim büyüklüğünü tasavvur edebilse de, o üç boyutla tamamlanan bütün cisimsel büyüklükten yoksun olması hakikate aykırı değildir. Ama ruhu ruhla görmek, yani ruhun kendi kendini görmesi pek az kişiye verilmiştir; ruh kendini akılla görür. Çünkü yalnız akla, deyim yerindeyse şişkinlik olmaksızın var oldukları anlaşılan tabiatlardan daha güçlü ve daha görkemli bir şey olmadığını görmek verilmiştir. Cismin büyüklüğüne şişkinlik demek saçma değildir; büyüklük önemli olsaydı, filler elbette bizden daha akıllı olurdu. Fillerin akrabası olan biri fillerin akıllı olduğunu söylerse —çünkü şaşırarak da olsa, insanların bundan da sık sık şüphe ettiğini fark ettim—, hiç değilse küçük bir arının eşekten daha akıllı olduğunu kabul edecektir sanırım; bunların büyüklüklerini karşılaştırmaya kalkmak ise eşeklikten de öte bir şeydir. Ya da gözden söz ettiğimiz gibi, kartalın gözünün bizimkinden çok daha küçük olduğu kime açık değildir? Oysa kartalın o gözle, öyle yükseklerde uçarken ki biz onu bu kadar ışıkta bile zor görürüz, çalının altında saklanan küçük bir tavşanı ve dalgaların altındaki balığı gördüğü bilinmektedir. Yalnız cisimsel şeyleri hissetmeleri verilmiş olan hislerin kendisinde bile cismin büyüklüğü işe, yani hissetme gücüne hiçbir katkı yapmıyorsa, sorarım: En üstün ve neredeyse tek bakışı, kendisini bulmaya da çalıştığı aklın kendisi olan insan ruhu, eğer bu aynı akıl, yani ruhun kendisi, onun yer kaplayan her türlü büyüklükten yoksun olduğunu kanıtlarsa, hiçbir şey olur diye korkmak mı gerekir? Bana inan, ruh hakkında büyük, çok büyük, ama hiçbir hacmi olmayan şeyler düşünülmelidir. Bu, bu konulara iyi bir eğitimle, boş şan hevesiyle değil de hakikatin ilahî aşkıyla tutuşarak gelenler için ya da daha az eğitimli olarak bunları araştırmaya gelmiş olsalar da, iyilere sabırla uysal davranıp bu hayatta mümkün olduğu kadar cisimlere her türlü alışkanlıktan yüz çevirerek artık bu araştırmayla meşgul olanlar için daha kolaydır. İlahî bir takdirle, kendilerini ve Tanrılarını, yani hakikati dindarca, temiz bir kalple ve dikkatle arayan dindar ruhlarda bulma yeteneğinin eksik olması mümkün değildir.
- Itaque illud potius attende, unde ambigitur nunc, utrum quantitas et quasi, ut ita dicam, locale spatium animo ullum sit. Nam profecto quia corpus non est; neque enim aliter incorporea ulla cernere valeret, ut superior ratio demonstrabat; procul dubio caret spatio quo corpora metiuntur: et ob hoc recte credi, aut cogitari, aut intelligi talis ejus quantitas non potest. Si autem te movet, cur tanta caeli, terræ, marisque spatia memoria contineat, cum sit ipse nullius quantitatis; mira quaedam vis est, quam tamen ex iis quæ a nobis comperta sunt, quantum inest ingenio tuo luminis, animadvertere potes. Si enim corpus nullum est, ut ratio jam ostendit, quod longitudine, latitudine, altitudine careat, nihilque horum nisi cum aliis duobus esse in corpore potest; animo tamen etiam solam lineam interiore quodam oculo, id est intelligentia, videre concessum est: arbitror nos concedere sic animum corpus non esse, ut sit corpore melior. Quo concesso, non opinor dubitandum esse, eum etiam linea esse meliorem: ridiculum est enim cum tria illa insint corpori ut corpus sit, non his omnibus esse meliorem, qui corpore est melior. At ipsa linea, qua melior esse convincitur animus, ideo cæteris duobus præstat, quia minus quam illa duo secari potest. Porro illa duo eo magis secantur quam linea, quo magis se in spatium distendunt: linea vero spatium nisi longitudinis nullum habet, quo sublato nihil omnino remanet spatii. Quapropter quidquid linea melius est, necesse est nullo spatio sit, et omnino dividi secarique non possit. Frustra igitur, ut opinor, quantitatem animi, quæ nulla est, invenire laboramus, cum eum linea concedamus esse meliorem. Et si figurarum omnium planarum illa optima est quæ circulo effingitur, in qua ratio docuit nihil melius esse puncto atque potentius, quod nullo dubitante partibus caret; quid mirum si anima neque corporea sit, neque ulla aut longitudine porrecta, aut latitudine diffusa, aut altitudine solidata; et tamen tantum valeat in corpore, ut penes eam sit regimen omnium membrorum, et quasi cardo quidam in agendo, cunctarum corporalium motionum? 24. Cum autem oculi medium, quæ pupilla dicitur, nihil aliud sit quam quoddam punctum oculi, in quo tamen tanta vis est, ut eo dimidium cœlum, cujus ineffabile spatium est, ex aliquo eminenti loco cerni collustrarique possit; non abhorret a vero animum carere omni corporea magnitudine, quæ tribus illis differentiis consummatur, quamvis corporum magnitudines quaslibet imaginari queat. Sed paucis licet ipso animo animum cernere, id est ut ipse se animus videat; videt autem per intelligentiam. Huic soli enim licet videre nihil esse in rebus potentius et magnificentius iis naturis, quæ, ut ita dicam, sine tumoribus esse intelliguntur: tumor enim non absurde appellatur corporis magnitudo, quæ si magnipendenda esset, plus nobis profecto elephanti saperent. Quod si quisquam eorum cognatus dicet elephantos esse sapientes; sensi enim quamvis admirans, sensi tamen etiam hinc homines sæpe ambigere; illud, quantum opinor, saltem concedet, plus asino sapere apiculam; quorum comparare magnitudines plus profecto est quam asininum: vel quod etiam de oculo dicebamus, cui non liqueat aquilæ oculum multo quam noster est, esse breviorem? quo tamen illa sublime ita volans, ut a nobis in tanta ⟦luce⟧ difficile cernatur, latentem sub frutice lepusculum, et sub fluctibus piscem videre comperta est. Quod si in ipsis sensibus, quibus nisi corporea sentire non datum est, nihil ad rem, id est ad vim sentiendi, valet corporis magnitudo; metuendumne est, quaeso, ne animus humanus, cujus excellentior et pene solus aspectus est ipsa ratio qua etiam se invenire molitur, nihil sit, si illum eadem ratio, id est se ipse, omni magnitudine, qua obtinetur locus, carere convicerit? Magna quædam, crede mihi, magna, sed sine ulla mole de animo cogitanda sunt. Quod facilius contingit iis, qui aut bene eruditi ad hæc accedunt, non studio inanis gloriae, sed divino amore veritatis accensi; aut qui jam in his quærendis versantur, quamvis minus eruditi ad investiganda ea venerint, si patienter bonis se dociles praebent, atque ab omni corporum consuetudine, quantum in hac vita permittitur, semet avertunt. Fieri autem non potest quadam divina providentia, ut religiosis animis seipsos et Deum suum, id est veritatem pie, caste ac diligenter quærentibus, inveniendi facultas desit.