XXI. Kitap
21.11. Tartışmanın sırası: Önce şeytanla birlikte hüküm giyenlerin sürekli azabı, sonra azizlerin ebedî mutluluğu ele alınacaktır
Dirilerin ve ölülerin yargıcı Rabbimiz Mesih aracılığıyla iki şehir de, ki biri Tanrı'nın, öteki şeytanın şehridir, kendilerine borçlu olunan gayelere varınca, şeytanın ve ona ait olanların hepsinin azabının nasıl olacağını, Tanrı'nın yardımıyla gücümüz yettiğince bu kitapta dikkatle tartışmalıyız. Azizlerin mutluluğunu sonra ele almak için bu sırayı tutmayı tercih ettim, çünkü ikisi de bedenlerle olacaktır. Oysa bedenlerin ebedî işkencelerde dayanması, hiç acısız olarak ebedî saadette kalmalarından daha inanılmaz görünür. Dolayısıyla o cezanın inanılmaz olmaması gerektiğini gösterdiğimde, bu bana çok yardım edecek; azizlerde her türlü sıkıntıdan uzak bir beden ölümsüzlüğü olacağına çok daha kolay inanılacaktır.
Bu sıra kutsal sözlere de aykırı değildir. Orada bazen iyilerin saadeti önce konur: "İyilik yapanlar hayat dirilişine, kötülük yapanlar yargı dirilişine." Bazen de sonra: "İnsanoğlu meleklerini gönderecek, krallığından bütün tuzakları toplayıp yanan ateş fırınına atacaklar; orada ağlama ve diş gıcırtısı olacak. O zaman adiller Babalarının krallığında güneş gibi parlayacak." "Böylece bunlar ebedî azaba, adiller ise ebedî hayata gidecek." Peygamberlerde de, anması uzun sürecek şekilde, bakan biri kâh bu sırayı kâh ötekini bulur. Ama ben bu sırayı neden seçtiğimi söyledim.
De ordine disputationis, qua prius disserendum est de perpetuo supplicio damnatorum cum diabolo quam de aeterna felicitate sanctorum. Cum per Christum Dominum nostrum, iudicem uiuorum adque mortuorum, ad debitos fines ambae peruenerint ciuitates, quarum est una Dei, altera diaboli, cuius modi supplicium sit futurum diaboli et omnium ad eum pertinentium. in hoc libro nobis, quantum ope diuina ualebimus, diligentius disputandum est. Ideo autem hunc tenere ordinem malui, ut postea disseram de felicitate sanctorum, quoniam utrumque cum corporibus erit et incredibilius uidetur esse in aeternis corpora durare cruciatibus quam sine dolore ullo in aeterna beatitudine permanere; ac per hoc cum illam poenam non debere esse incredibilem demonstrauero, adiuuabit me - u mum, ut multo facilius omni carens molestia inmortalitas corporum in sanctis futura credatur. Nec a diuinis ordo iste abhorret eloquiis, ubi aliquando quidem bonorum beatitudo prius ponitur, ut est illud: Qui bona fecerunt, in resurrectionem uitae; qui autem mala egerunt, in resurrectionem iudicii; sed aliquando et posterius, ut est: Mittet filius hominis angelos suos, et colligent de regno eius omnia scandala et mittent in caminum ignis ardentem; illic erit fletus et stridor dentium; tunc iusti fulgebunt sicut sol in regno Patris sui, et illud: Sic ibunt isti in supplicium aeternum, iusti autem in uitam ' aeternam; et in prophetis, quod commemorare longum est, nunc ille, nunc iste ordo, si quis inspiciat, inuenitur. Sed ego istum qua causa elegerim, dixi.
21.22. Bedenler ateşin yakışı içinde sürekli kalabilir mi
İnanmayanları ikna etmek için, canlı ve diri insan bedenlerinin yalnız ölümle hiç dağılmamakla kalmayıp ebedî ateşlerin işkenceleri içinde de dayanabileceğini neyle göstereyim? Çünkü bu konuyu Her Şeye Kadir Olan'ın kudretine götürmemize razı değiller, bir örnekle ikna edilmek istiyorlar. Onlara şöyle cevap verelim: Ölümlü oldukları için elbette bozulabilir olan bazı hayvanlar vardır, yine de ateşlerin ortasında yaşarlar; sıcak su kaynaklarında, kimsenin zarar görmeden dokunamayacağı kaynar suda bir tür kurt da bulunur; onlar orada hiç zarar görmeden durmakla kalmaz, oranın dışında yaşayamazlar. Bu durumda onlar ya gösteremezsek inanmak istemezler, ya da şeyleri gözle gösterir veya güvenilir tanıklarla öğretirsek, aynı imansızlıkla bunun söz konusu şeye örnek olmaya yetmediğini ileri sürerler. Çünkü bu hayvanlar her zaman yaşamaz ve o sıcaklıklarda acısız yaşarlar; onlar kendi tabiatlarına uygun o unsurlarla canlılık bulur, işkence görmezler. Sanki böyle şeylerle canlılık bulmak, işkence görmekten daha inanılmaz değilmiş gibi! Ateşlerde acı çekip yine de yaşamak şaşırtıcıdır, ama ateşlerde yaşayıp acı çekmemek daha şaşırtıcıdır. Buna inanılıyorsa, ona neden inanılmasın?
CAPUT II. An possint corpora in ustione ignis esse perpetua. Quid igitur ostendam, unde conuincantur increduli, posse humana corpora animata adque uiuentia non solum numquam morte dissolui, sed in aeternorum quoque ignium durare tormentis? Nolunt enim hoc ad Omnipotentis nos referre potentiam, sed aliquo exemplo persuaderi sibi flagitant. Quibus si respondebimus esse animalia profecto corruptibilia, quia mortalia. quae tamen in mediis ignibus uiuant; nonnullum etiam genus uermium in aquarum calidarum scaturrigine reperiri, quarum feruorem nemo inpune contrectat; illos autem non solum sine ulla sui laesione ibi esse, sed extra esse non posse: aut nolunt credere, si ostendere non ualemus; aut, si ualuerimus sine oculis demonstrare res ipsas siue per testes idoneos edocere, non satis esse hoc ad exemplum rei, de qua quaestio est, eadem infidelitate contendent, quia haec animalia nec semper uiuunt et in illis feruoribus sine doloribus uiuunt: suae quippe naturae conuenientibus uegetantur illis, non cruciantur elementis; quasi non incredibilius sit uegetari quam cruciari talibus rebus. Mirabile est enim dolere in ignibus et tamen uiuere, sed mirabilius uiuere in ignibus nec dolere. Si autem hoc creditur, quur non et illud?
21.33. Bedensel acının ardından tenin yok oluşu gelmek zorunda mıdır
Ama diyorlar ki acı çekebilen ve ölemeyen hiçbir beden yoktur. Bunu nereden biliyoruz? Cinlerin bedenleri hakkında kim kesin bir şey bilir: Büyük işkencelerle eziyet gördüklerini itiraf ettiklerinde bedenlerinde mi acı çekiyorlar? Şöyle cevap verilirse: Yeryüzüne ait katı ve görünür bir beden, tek kelimeyle söylersek ten olup da acı çekebilen ve ölemeyen hiçbir şey yoktur; o zaman insanların bedensel hisleri ve tecrübeleriyle topladıklarından başka ne söylenmiş olur? Çünkü ölümlüden başka bir ten bilmiyorlar; bütün gerekçeleri de budur: tecrübe etmedikleri şeyin asla olamayacağını düşünüyorlar. Acıyı ölümün delili yapmak nasıl bir akıl yürütmedir? Acı daha çok hayatın belirtisidir. Her zaman yaşayabilir mi diye sorsak bile, acı çeken her şeyin yaşadığı ve her acının yalnız yaşayan bir şeyde olabileceği kesindir. Demek ki acı çekenin yaşaması zorunludur; acının öldürmesi zorunlu değildir. Çünkü ölümlü ve elbette ölecek olan bu bedenleri bile her acı öldürmez. Bir acının öldürebilmesinin sebebi de şudur: Ruh bu bedene öyle bağlıdır ki en şiddetli acılara yenik düşüp çekip gider; uzuvların ve hayatî organların yapısı da büyük ya da en büyük acıyı yapan güce dayanamayacak kadar zayıftır. O zaman ise ruh böyle bir bedene öyle bağlanacaktır ki bu bağ hiçbir zaman uzunluğuyla çözülmeyeceği gibi hiçbir acıyla da kopmayacaktır. Bu yüzden şimdi acıyı hissedebilen ve ölemeyen bir ten olmasa da, o zaman şimdi olmayan böyle bir ten olacaktır; tıpkı şimdi olmayan bir ölümün de olacağı gibi. Çünkü ölüm olmayacak değil, ebedî ölüm olacaktır; ruh ne Tanrı'ya sahip olmadan yaşayabilecek ne de ölerek bedenin acılarından kurtulabilecektir. Birinci ölüm ruhu istemediği hâlde bedenden sürer, ikinci ölüm ruhu istemediği hâlde bedende tutar. İki ölümde ortak olan şudur: Ruh kendi bedeninden istemediği şeyi çeker.
Bu itiraz edenler, şimdi acı çekebilen ve ölemeyen hiçbir ten olmadığına dikkat ediyor, ama bedenden üstün böyle bir şey bulunduğuna dikkat etmiyorlar. Çünkü varlığıyla bedeni yaşatan ve yöneten ruhun kendisi hem acı çekebilir hem ölemez. İşte acı hissi olan ve ölümsüz bir şey bulundu. Demek ki şimdi herkesin ruhunda bulunduğunu bildiğimiz şey, o zaman hüküm giyenlerin bedenlerinde de olacaktır. Dikkatle bakarsak, bedenin acısı denen şey daha çok ruha aittir. Acı çekmek bedenin değil ruhundur; acının sebebi bedenden gelse, ruh bedenin incindiği yerde acı çekse bile. Hisseden bedenler ve yaşayan bedenler deriz, oysa his ve hayat bedene ruhtan gelir; bunun gibi acı çeken bedenler de deriz, oysa acı bedene ancak ruhtan gelebilir. Demek ki ruh bedenin acıya sebep olan bir şeyin dokunduğu yerinde bedenle birlikte acı çeker. Bedende olduğu hâlde, görünmez bir sebeple keder duyduğunda, beden sağlamken tek başına da acı çeker.
CAPUT III. An consequens sit, ut corporeum dolorem sequatur carnis interitus. Sed nullum est, inquiunt, corpus, quod dolere possit nec possit mori. Et hoc unde scimus? Nam de corporibus quis certus est daemonum, utrum in eis doleant, quando se adfligi magnis cruciatibus confitentur? Quod si respondetur terrenum corpus solidum scilicet adque conspicuum nullum esse, adque ut uno potius nomine id explicem, nullam esse carnem, quae dolere possit morique non possit: quid aliud dicitur, nisi quod sensu corporis homines et experientia collegerunt? Nullam namque carnem nisi mortalem sciunt; et haec est eorum tota ratio, ut, quod experti non sunt, nequaquam esse posse arbitrentur. Nam cuius rationis est dolorem facere mortis argumentum, cum uitae potius sit indicium? Etsi enim quaerimus, utrum semper possit uiuere: certum tamen est uiuere omne quod dolet doloremque omnem nisi in re uiuente esse non posse. Necesse est ergo ut uiuat dolens, non est necesse ut occidat dolor, quia nec corpora ista mortalia et utique moritura omnis dolor occidit, et ut dolor aliquis possit occidere. illa causa est, quoniam sic est anima conexa huic corpori, ut summis doloribus cedat adque discedat; quoniam et ipsa conpago membrorum adque uitalium sic infirma est, ut eam uim, quae magnum uel summum dolorem facit, non ualeat sustinere. Tunc autem tali corpori anima et eo conectetur modo, ut illud uinculum, sicut nulla temporis longitudine soluetur, ita nullo dolore rumpatur. Proinde etiamsi caro nunc talis nulla est, quae sensum doloris perpeti possit mortemque non possit: erit tamen tunc talis caro, qualis nunc non est, sicut talis erit et mors qualis nunc non est. Non enim nulla, sed sempiterna mors erit, quando nec uiuere anima poterit Deum non habendo nec doloribus corporis carere moriendo. Prima mors animam nolentem pellit e corpore, secunda mors animam nolentem tenet in corpore; ab utraque morte communiter id habetur, ut quod non uult anima de suo corpore patiatur. Adtendunt autem isti contradictores nullam esse nunc carnem, quae dolorem pati possit mortemque non possit, et non adtendunt esse tamen aliquid tale quod corpore maius sit. Ipse quippe animus, cuius praesentia corpus uiuit et regitur, et dolorem pati potest et mori non potest. Ecce inuenta res est, quae, cum sensum doloris habeat, inmortalis est. Hoc igitur erit tunc etiam in corporibus damnatorum, quod nunc esse scimus in animis omnium. Si autem consideremus diligentius, dolor, qui dicitur corporis, magis ad animam pertinet. Animae est enim dolere, non corporis, etiam quando ei dolendi causa exsistit a corpore, cum in eo loco dolet, ubi laeditur corpus. Sicut ergo dicimus corpora sentientia et corpora uiuentia, cum ab anima sit corpori sensus et uita: ita corpora dicimus et dolentia, cum dolor corpori nisi ab anima esse non possit. Dolet itaque anima cum corpore in eo loco eius, ubi aliquid contingit ut doleat; dolet et sola, quamuis
21.3_2Bedende bulunmadığı zaman da acı çeker; nitekim o zengin cehennemde "Bu alevde işkence görüyorum" derken elbette acı çekiyordu. Beden ise ne cansızken ne de canlıyken ruhsuz olarak acı çeker. Demek ki acıdan ölüme haklı bir delil çıkarılsaydı, yani acı olabildiği için ölümün de olabileceği söylenseydi, ölmek daha çok ruha ait olurdu, çünkü acı çekmek de daha çok ona aittir. Daha çok acı çekebilen ruh ölemediğine göre, o bedenlerin acılar içinde olacağı için öleceğine inanmamızın ne ağırlığı olabilir?
Platoncular, ruhun korkmasının, arzu etmesinin, acı çekmesinin ve sevinmesinin yeryüzüne ait bedenlerden ve ölüme mahkûm uzuvlardan geldiğini söylemişlerdir. Vergilius bu yüzden şöyle der: "Bundan korkar, arzu ederler, acı çeker, sevinirler" (yani yeryüzü bedeninin ölüme mahkûm uzuvlarından). Ama bu eserin on ikinci kitabında onları çürüttük: Kendi söylediklerine göre, ruhlar bedenin her lekesinden arınmış iken bile yeniden bedenlere dönmek istemeye başlamalarına yol açan korkunç bir arzuya sahiptir. Arzunun olabildiği yerde elbette acı da olabilir. Çünkü boşa çıkan arzu, yöneldiği şeye ulaşamayarak ya da ulaştığını kaybederek acıya dönüşür. Dolayısıyla tek başına ya da en çok acı çeken ruh kendi ölçüsünce bir ölümsüzlüğe sahipse, o bedenler de acı çekecek diye ölemezler. Son olarak, ruhlara acı çektiren bedenlerse, neden onlara acı verebiliyor da ölüm veremiyorlar? Acı vermenin ölüm vermeyi gerektirmemesinden başka ne sebep olabilir? O hâlde ateşlerin o bedenlere ölüm değil acı verebilmesi neden inanılmaz olsun? Bedenlerin kendileri de ruhlara acı çektirir, ama onları bu yüzden ölmeye zorlamaz. Demek ki acı, gelecekteki ölümün zorunlu delili değildir.
sit in corpore, cum aliqua causa etiam inuisibili tristis est ipsa corpore incolumi; dolet etiam non in corpore constituta; nam utique dolebat diues ille aput inferos, quando dicebat: Crucior in hac flamma. Corpus autem nec exanime dolet nec animatum sine anima dolet. Si ergo a dolore argumentum recte sumeretur ad mortem, ut ideo mors possit accidere. quia potuit accidere et dolor, magis ad animam pertineret mori, ad quam magis pertinet et dolere. Cum uero illa, quae magis dolere potest, non possit mori, quid momenti adfert quur illa corpora, quoniam futura sunt in doloribus, ideo etiam moritura esse credamus? Dixerunt quidem Platonici ex terrenis corporibus moribundisque membris esse animae et metuere et cupere et dolere adque gaudere; unde Vergilius: , inquit, (id est ex moribundis terreni corporis membris) metuunt cupiuntque, dolent gaudentque.' Sed conuicimus eos in duodecimo huius operis libro, habere animas secundum ipsos ab omni etiam corporis labe purgatas diram cupiditatem. quae rursus incipiunt in corpora uelle reuerti. Ubi autem potest esse cupiditas, profecto etiam dolor potest. Frustrata quippe cupiditas, siue non perueniendo quo tendebat, siue amittendo quo peruenerat, uertitur in dolorem. Quapropter si anima, quae uel sola uel maxime dolet, habet tamen quandam pro suo modo inmortalitatem suam, non ideo mori poterunt illa corpora, quia dolebunt. Postremo si corpora faciunt, ut animae doleant, quur eis dolorem possunt. mortem uero inferre non possunt, nisi quia non est consequens, ut mortem faciat quod dolorem facit? Quur ergo incredibile est ita ignes illis corporibus dolorem posse inferre, non mortem, sicut ipsa corpora dolere animas faciunt, quas tamen non ideo mori cogunt? Non est igitur necessarium futurae mortis argumentum dolor.
21.44. İşkenceler arasında canlı bedenlerin kalabileceğini öğreten tabiat örnekleri
Hayvanların tabiatını daha meraklıca araştıranların yazdığına göre semender ateşlerde yaşıyorsa ve Sicilya'nın bilinen bazı dağları bunca uzun zamandan beri şimdiye dek alevlerle kaynayıp bütün kalıyorsa, yanan her şeyin yok olmadığına yeterince güvenilir tanıklıktır; ruh da acı çekebilen her şeyin ölemeyebileceğini gösterir. O hâlde ebedî azapla cezalandırılan insanların bedenlerinin ateşte canlarını kaybetmemesinin, zarar görmeden yanmasının, yok olmadan acı çekmesinin inanılmaz olmadığını öğretmek için bizden daha ne örnekler isteniyor? Çünkü o zaman ten cevheri, gördüğümüz onca şeye bunca şaşılacak ve çeşitli nitelikler koymuş olan O'ndan, öyle çok ki artık şaşmıyoruz, bu niteliği alacaktır.
Ölü tavus kuşunun etine çürümemeyi Yaratıcı Tanrı'dan başka kim verdi? Bu bana duyduğumda inanılmaz gelmişti. Sonra Kartaca'da bize pişmiş bu kuştan sunuldu; göğsünden yeterli gördüğümüz kadar et koparıp saklanmasını emrettik. Başka herhangi bir pişmiş etin çürüyeceği kadar gün geçtikten sonra getirilip önümüze sunulduğunda koku bizi hiç rahatsız etmedi. Yeniden konup otuz günden fazla sonra aynı durumda bulundu; bir yıl sonra da aynıydı, yalnız bir miktar kuruyup büzülmüştü. Samana kim böylesine soğuk bir güç verdi ki altında karı saklasın, ya da böylesine sıcak bir güç verdi ki olgunlaşmamış meyveleri olgunlaştırsın?
Ateşin kendisi hakkındaki şaşılacak şeyleri kim açıklayabilir? Kendisi parlakken yaktığı her şey kararır; pek güzel renkli olduğu hâlde sardığı ve yaladığı hemen her şeyin rengini alır, parlak közden en çirkin kömürü çıkarır. Yine de bu bir kural gibi belirlenmiş değildir; tersine, kor ateşte iyice pişmiş taşlar da ak olurlar. Ateş daha çok kızıl, taşlar ise beyaz olsa da beyaz ışığa uygundur, siyahın karanlığa uygun olduğu gibi. Demek ki ateş taşları pişirmek için odunda yanarken, zıt olmayan şeylerde zıt etkiler yapar. Taşlar ve odun farklıdır ama zıt değildir; beyaz ve siyah ise zıttır ve ateş birini taşlarda, ötekini odunda yapar: taşları aydınlatır, odunları karartır; oysa odunda yaşamasa taşlarda sönerdi.
Kömürlerde de şaşılacak şeyler yok mu? Pek hafif darbeyle kırılacak, en kolay basınçla ezilecek kadar zayıf, ama hiçbir nemle bozulmayacak, hiçbir çağa yenilmeyecek kadar sağlamdırlar. Öyle ki sınır koyanlar, ne kadar zaman geçerse geçsin çıkıp dikilen taşın sınır taşı olmadığını iddia eden davacıyı çürütmek için onları altına sererler. Odunun çürüyeceği nemli toprakta gömülü olarak bu kadar uzun süre bozulmadan dayanabilmelerini, şeyleri bozan o ateşten başka ne sağladı?
Kireç mucizesine de bakalım. Başka şeyleri karartan ateşle beyazlaşmasından, ki bundan yeterince söz ettik, başka, ateşten en gizli biçimde ateş alır ve onu öylesine gizli tutar ki topağa dokunanlara soğuk gelir; hiçbir hissimize görünmez, ama tecrübeyle anlaşıldığından, görünmese de içinde uyuduğu bilinir. Bu yüzden ona "canlı kireç" deriz; sanki gizli ateş görünür bedenin görünmez ruhudur. Söndürüldüğü zaman tutuşması da ne şaşırtıcıdır! Gizli ateşini yitirsin diye suya atılır ya da üzerine su dökülür; önce soğuk iken, kaynayan her şeyin soğuduğu şeyle kaynar. Sanki o topak can verirken gizli ateş çıkıp görünür, sonra ölü gibi öyle soğur ki üzerine su dökülse artık yanmaz; "canlı" dediğimiz kirece "sönmüş" deriz. Bu mucizeye eklenebilecek ne olabilir? Yine de eklenir. Çünkü su değil de ateşi besleyen zeytinyağı dökersen, ne kadar dökersen dök kaynamaz. Bu mucizeyi bir Hint taşı hakkında okusak ya da duysak ve tecrübemize gelmese, elbette yalan sayardık ya da en azından çok şaşardık. Oysa gözümüzün önünde her gün tanığı olduğumuz şeyler, türce daha az şaşılacak olmadıkları hâlde, sürekli olduklarından değersizleşir. Öyle ki dünyanın bizden uzak bir kısmı olan Hindistan'dan bize getirilebilmiş bazı şaşılacak şeylere bile şaşmaz olduk.
CAPUT IIII. De naturalibus exemplis, quorum consideratio doceat posse inter cruciatus uiuentia corpora permanere. Quapropter si, ut scripserunt qui naturas animalium curiosius indagarunt, salamandra in ignibus uiuit et quidam notissimi Siciliae montes, qui tanta temporis diuturnitate ac uetustate usque nunc ac deinceps flammis aestuant adque integri perseuerant, satis idonei testes sunt non omne, quod ardet, absumi et anima indicat non omne, quod dolere potest, posse etiam mori: quid adhuc a nobis rerum poscuntur exempla, quibus doceamus non esse incredibile, ut hominum corpora sempiterno supplicio punitorum et in igne animam non amittant et sine detrimento ardeant et sine interitu doleant? Habebit enim tunc istam carnis substantia qualitatem ab illo inditam, qui tam miras et uarias tot rebus indidit, quas uidemus, ut eas, quia multae sunt, non miremur. Quis enim nisi Deus creator omnium dedit carni pauonis mortui ne putesceret? Quod cum auditum incredibile uideretur, euenit ut aput Carthaginem nobis cocta adponeretur haec auis, de cuius pectore pulparum, quantum uisum est, decerptum seruari iussimus; quod post dierum tantum spatium, quanto alia caro quaecumque cocta putesceret, prolatum adque oblatum nihilo nostrum offendit olfactum. Itemque repositum post dies amplius quam triginta idem quod erat inuentum est, idemque post annum, nisi quod aliquantum corpulentiae siccioris et contractioris fuit. Quis paleae dedit uel tam frigidam uim, ut obrutas niues seruet, uel tam feruidam, ut poma inmatura maturet? De ipso igne mira quis explicet, quo quaeque adusta nigrescunt, cum ipse sit lucidus, et paene omnia, quae ambit et lambit, colore pulcherrimus decolorat adque ex pruna fulgida carbonem taeterrimum reddit? Neque id quasi regulariter definitum est; nam e contrario lapides igne candente percocti et ipsi fiunt candidi, et quamuis magis ille rubeat, illi albicent, congruit tamen luci quod album est, sicut nigrum tenebris. Cum itaque ignis in lignis ardeat, ut lapides coquat, contrarios habet non in contrariis rebus effectus. Etsi enim lapides et ligna diuersa sunt, contraria tamen non sunt, sicut album et nigrum, quorum in lapidibus unum facit, alterum in lignis, clarus illos clarificans, haec obfuscans, cum in illis deficeret, nisi in istis uiueret. Quid, in carbonibus nonne miranda est et tanta infirmitas, ut ictu leuissimo frangantur, pressu facillimo conterantur, et tanta firmitas, ut nullo umore corrumpantur, nulla aetate uincantur, usque adeo ut eos substernere soleant, qui limites figunt, ad conuincendum litigatorem, quisquis post quantalibet tempora exstiterit fixumque lapidem limitem non esse contenderit? Quis eos in terra umida infossos, ubi ligna putescerent, tamdiu durare incorruptibiliter posse nisi rerum ille corruptor ignis effecit? Intueamur etiam miraculum calcis. Excepto eo, de quo iam satis diximus, quod igne candicat, quo alia taetra redduntur, etiam occultissime ab igne ignem concipit eumque iam gleba tangentibus frigida tam latenter seruat, ut nulli nostro sensui prorsus appareat, sed conpertus experimento. etiam dum non apparet, sciatur inesse sopitus. Propter quod eam uiuam calcem loquimur, uelut ipse ignis latens anima sit inuisibilis uisibilis corporis. Iam uero quam mirum est, quod, cum exstinguitur, tunc accenditur! Ut enim occulto igne careat, aquae infunditur aquaue perfunditur, et cum ante sit frigida, inde feruescit, unde feruentia cuncta frigescunt. Velut exspirante ergo illa gleba discedens ignis, qui latebat, apparet, ac deinde tamquam morte sic frigida est, ut adiecta unda non sit arsura et quam calcem uocabamus uiuam, uocemus exstinctam. Quid est quod huic miraculo addi posse uideatur? et tamen additur. Nam si non adhibeas aquam, sed oleum, quod magis fomes est ignis, nulla eius perfusione uel infusione feruescit. Hoc miraculum si de aliquo Indico lapide legeremus siue audiremus et in nostrum experimentum uenire non posset, profecto aut mendacium putaremus aut certe granditer miraremur. Quarum uero rerum ante nostros oculos cottidiana documenta uersantur, non genere minus mirabili, sed ipsa adsiduitate uilescunt, ita ut ex ipsa India, quae remota est pars orbis a nobis, desierimus nonnulla mirari, quae ad nos potuerunt miranda perduci.
21.4_2Elmas taşı aramızda birçok kişide, özellikle kuyumcularda ve kıymetli taş oyucularında vardır. Bu taşın ne demirle ne ateşle ne de başka bir güçle, teke kanından başka bir şeyle yenilmediği söylenir. Ama onu ellerinde bulunduranlar ve tanıyanlar, gücü kendilerine ilk kez gösterilenler kadar şaşırır mı? Kendilerine gösterilmeyenler belki inanmaz da; inanırlarsa tecrübe etmedikleri şeye şaşarlar; tecrübe etme fırsatı bulurlarsa alışılmamış şeye yine şaşarlar, ama tecrübenin sürekliliği hayretin itkisini yavaş yavaş giderir.
Mıknatıs taşının demiri şaşılacak biçimde kaptığını biliyoruz. Bunu ilk gördüğümde ürperdim. Çünkü demir bir halkanın taş tarafından kapılıp asılı tutulduğunu görüyordum; sonra sanki kaptığı demire kendi gücünü verip ortak kılmış gibi, bu halka bir başkasına yaklaştırıldı ve onu da asılı tuttu. İlk halka taşa nasıl yapıştıysa, ikinci halka da birinciye öyle yapıştı. Aynı şekilde üçüncüsü, dördüncüsü geldi. Artık halkaların çevreleri birbirine bağlı, içten geçmeyip dıştan yapışan halkalardan oluşan bir tür zincir asılı duruyordu. Taşın bu gücüne kim hayran olmaz? Bu güç yalnız taşta bulunmakla kalmıyor, asılı olan onca şeyin içinden geçiyor ve onları görünmez bağlarla birbirine bağlıyordu.
Ama kardeşim ve piskopos arkadaşım Milevisli Severus'tan bu taş hakkında öğrendiğim çok daha şaşırtıcıdır. Bir zamanlar Afrika kontu olan Bathanarius, piskopos onun yanında yemekteyken bu taşı çıkarıp gümüşün altında tutmuş, demiri de gümüşün üzerine koymuştu. Sonra taşı tutan elini aşağıda nasıl hareket ettirirse demir de yukarıda öyle hareket ediyordu. Ortadaki gümüş hiçbir etkilenmeden, aşağıda taş insan tarafından, yukarıda demir taş tarafından pek hızlı bir gidiş gelişle sürükleniyordu. Severus bunu kendi gözüyle gördüğünü anlatmıştı. Kendi gördüğümü söyledim, ona kendim görmüş gibi inandığım kişiden duyduğumu söyledim. Bu mıknatıs hakkında okuduğumu da söyleyeyim. Yanına elmas konduğunda demiri kapmaz; daha önce kapmışsa, elmas ona yaklaşınca hemen bırakır. Bu taşları Hindistan gönderir. Ama biz onları tanıdığımız için artık şaşmıyorsak, geldikleri yerdekiler, bunları pek kolay bulduklarından, belki bizim kireç gibi görürler; biz de ateşi söndüren suyla şaşılacak biçimde kaynayan, ateşi tutuşturan yağla kaynamayan kirece, elimizin altında olduğu için, şaşmıyoruz.
Adamantem lapidem multi aput nos habent et maxime aurifices insignitoresque gemmarum, qui lapis nec ferro nec igni nec alia ui ulla perhibetur praeter hircino sanguine uinci. Sed qui eum habent adque nouerunt, numquid ita mirantur ut hi, quibus primum potentia eius ostenditur? Quibus autem non ostenditur, fortasse nec credunt; aut si credunt, inexperta mirantur; et si contigerit experiri, adhuc quidem mirantur insolita, sed adsiduitas experiendi paulatim subtrahit admirationis incitamentum. Magnetem lapidem nouimus mirabilem ferri esse raptorem; quod cum primum uidi, uehementer inhorrui. Quippe cernebam a lapide ferreum anulum raptum adque suspensum; deinde tamquam ferro, quod rapuerat, uim dedisset suam communemque fecisset, idem anulus alteri admotus est eundemque suspendit, adque ut ille prior lapidi, sic alter anulus priori anulo cohaerebat; accessit eodem modo tertius, accessit et quartus; iamque sibi per mutua circulis nexis non inplicatorum intrinsecus, sed extrinsecus adhaerentium quasi catena pependerat anulorum. Quis istam uim lapidis non stuperet, quae illi non solum inerat, uerum etiam per tot suspensa transibat et inuisibilibus ea uinculis subligabat? Sed multo est mirabilius, quod a fratre et coepiscopo meo Seuero Mileuitano de isto lapide comperi. Se ipsum namque uidisse narrauit, quem ad modum Bathanarius quondam comes Africae, cum aput eum conuiuaretur episcopus, eundem protulerit lapidem et tenuerit sub argento ferrumque super argentum posuerit; deinde sicut subter mouebat manum, qua lapidem tenebat, ita ferrum desuper mouebatur, adque argento medio nihilque patiente concitatissimo cursu ac recursu infra lapis ab homine, supra ferrum rapiebatur a lapide. Dixi quod ipse conspexi, dixi quod ab illo audiui, cui tamquam ipse uiderim credidi. Quid etiam de isto magnete legerim dicam. Quando iuxta eum ponitur adamans, non rapit . et si iam rapuerat, ut ei propinquauerit, mox remittit. India mittit hos lapides; sed si eos nos cognitos iam desistimus admirari, quanto magis illi, a quibus ueniunt, si eos facillimos habent, sic forsitan habent, ut nos calcem, quam miro modo aqua , qua solet ignis exstingui, et oleo non , quo solet ignis accendi, quia in promtu ' nobis est, non miramur.
21.55. Sebebi bilinemeyen, yine de doğruluğu kuşkusuz olan pek çok şey vardır
Ama imansız insanlar, geçmiş ya da gelecek ilahî mucizeleri vaaz ettiğimizde, onlara tecrübe ettirecek biçimde gösteremediğimiz şeylerin sebebini bizden istiyorlar. Bu sebebi veremediğimizden (çünkü insan zihninin gücünü aşıyor) söylediklerimizi yanlış sayıyorlar. Oysa görebileceğimiz ya da gördüğümüz onca şaşılacak şeyin sebebini kendileri göstermelidir. Bunun insanca yapılamayacağını anlarlarsa, bir şeyin sebebi gösterilemiyor diye olmadığını ya da olmayacağını söyleyemeyeceklerini itiraf etmeleri gerekir; çünkü aynı şekilde sebebi gösterilemeyen bu şeyler vardır.
Yazıya geçmiş olan pek çok şeyi, olup bitmiş değil de belli yerlerde kalıcı olan şeyleri tek tek anmayacağım; oraya gitmek isteyen ve gidebilen, doğru olup olmadıklarını araştırır. Yalnız birkaçını anıyorum. Sicilya'daki Agrigentum tuzunun ateşe yaklaştırılınca suda gibi eridiği, suya konunca ateşte gibi çatırdadığı söylenir. Garamantlar arasında bir pınar varmış, gündüz içilemeyecek kadar soğuk, gece dokunulamayacak kadar sıcak. Epir'de başka bir pınar varmış, orada yanan meşaleler öbür pınarlarda olduğu gibi söner, ama öbürlerinden farklı olarak sönmüş meşaleler de tutuşurmuş. Arkadya'nın asbestos taşına, bir kez tutuşunca artık sönemediği için bu ad verilmiş. Bir tür Mısır incirinin odunu öbür odunlar gibi suda yüzmez, batarmış; daha şaşılacağı, bir süre dipte kaldıktan sonra, ıslanıp nem ağırlığıyla ağırlaşması gerekirken, oradan yeniden suyun yüzüne çıkarmış. Sodom toprağında elmalar yetişip olgunluk görünümüne ulaşırmış, ama ısırılıp sıkılınca kabuğu çatlayıp duman ve küle dönüşürmüş. Pers taşı pyrites, sıkıca tutulursa tutanın elini yakarmış; adını da bu yüzden ateşten almış. Aynı Persia'da selenites taşı yetişirmiş, içindeki parlaklık Ay'la büyür ve eksilirmiş. Kapadokya'da kısraklar rüzgârla gebe kalırmış, yavruları da üç yıldan fazla yaşamazmış. Hint adası Tylos, üzerinde yetişen her ağacın hiçbir zaman yaprak örtüsünden soyulmaması bakımından öteki yerlerden üstünmüş.
Olup bitmiş olayların değil de kalıcı yerlerin tarihinin içerdiği bu ve sayısız başka şaşılacak şey hakkında, ki benim başka bir konu ele alırken bunları izlemem çok uzun olur, Tanrı'nın kitaplarına inanmak istemeyen bu imansızlar, yapabilirlerse gerekçe göstersinler. Onlar bu yazıların Tanrı'dan geldiğini, şimdi ele aldığımız gibi inanılmaz şeyler içerdiği için kabul etmiyorlar. "Hiçbir akıl" diyorlar, "tenin yanıp yok olmamasını, acı çekip ölmemesini kabul etmez." Büyük akıl yürütücüler! Şaşılacak olduğu kesin bütün şeylerin sebebini gösterebilirler ya! O hâlde andığımız bu birkaç şeyin sebebini göstersinler. Kuşkusuz bunların var olduğunu bilmeselerdi de biz olacaklarını söyleseydik, şimdi bir gün geleceğini söylediğimizde inanmak istemedikleri şeyden çok daha az inanırlardı. Biz canlı insan bedenlerinin her zaman yanacağını, acı çekeceğini, yine de hiç ölmeyeceğini söylediğimiz gibi, gelecek çağda ateşin suda gibi eriteceği,
CAPUT V. Quanta sint, quorum ratio nequeat agnosci, et tamen eadem uera esse non sit ambiguum. Verum tamen homines infideles, qui, cum diuina uel praeterita uel futura miracula praedicamus, quae illis experienda non ualemus ostendere, rationem a nobis earum flagitant rerum, quam quoniam non possumus reddere (excedunt enim uires mentis humanae), existimant falsa esse quae dicimus, ipsi de tot mirabilibus rebus, quas uel uidere possumus uel uidemus, debent reddere rationem. Quod si fieri ab homine non posse peruiderint, fatendum est eis non ideo aliquid non fuisse uel non futurum esse, quia ratio inde non potest reddi. quando quidem sunt ista, de quibus similiter non potest. Non itaque pergo per plurima, quae mandata sunt litteris, non gesta adque transacta, sed in locis quibusque manentia; quo si quisquam ire uoluerit et potuerit, utrum uera sint, explorabit; sed pauca commemoro. Agrigentinum Siciliae salem perhibent, cum fuerit admotus igni, uelut in aqua fluescere; cum uero ipsi aquae, uelut in igne crepitare. Aput Garamantas quendam fontem tam frigidum diebus, ut non bibatur, tam feruidum noctibus, ut non tangatur. In Epiro alium fontem, in quo faces, ut in ceteris, exstinguuntur accensae, sed, non ut in ceteris, accenduntur exstinctae. Asbeston Arcadiae lapidem propterea sic uocari, quod accensus semel iam non possit exstingui. Lignum cuiusdam ficus Aegyptiae, non ut ligna cetera in aquis natare, sed mergi; et, quod est mirabilius, cum in imo aliquamdiu fuerit, inde ad aquae superficiem rursus emergere, quando madefactum debuit umoris pondere praegrauari. Poma in terra Sodomorum gigni quidem et ad maturitatis faciem peruenire; sed morsu pressuue tentata in fumum ac fauillam corio fatiscente uanescere. Pyriten lapidem Persicum tenentis manum, si uehementius prematur, adurere, propter quod ab igne nomen accepit. In eadem Perside gigni etiam lapidem seleniten, cuius interiorem candorem cum luna crescere adque deficere. In Cappadocia etiam uento equas concipere, eosdemque fetus non amplius triennio uiuere. Tylon Indiae insulam eo praeferri ceteris terris, quod omnis arbor, quae in ea gignitur, numquam nudatur tegmine foliorum. De bis adque aliis innumerabilibus mirabilibus, quae historia non factorum et transactorum, sed manentium locorum tenet, mihi autem aliud agenti ea persequi nimis longum est, reddant rationem, si possunt, infideles isti, qui nolunt diuinis litteris credere; quid aliud quam non putantes eas esse diuinas, eo quod res habeant incredibiles, sicuti hoc est unde nunc agimus. Non enim admittit, inquiunt, ulla ratio, ut caro ardeat nec absumatur, doleat neque moriatur; ratiocinatores uidelicet magni, qui de omnibus rebus, quas esse mirabiles constat, possint reddere rationem. ergo de his, quae pauca posuimus, quae procul dubio si esse nescirent et ea futura esse diceremus, multo minus crederent quam quod nunc dicentibus nobis nolunt credere aliquando uenturum. Quis enim eorum nobis crederet, si, quem ad modum dicimus futura hominum uiua corpora, quae semper arsura adque dolitura nec tamen aliquando moritura sint, ita diceremus in futuro saeculo futurum salem, quem faceret
21.5_2suyun ateşte gibi çatırdatacağı bir tuz olacağını söyleseydik onlardan kim bize inanırdı? Ya da suyu gecenin serinliğinde dokunulamayacak kadar yanan, gündüzün sıcağında içilemeyecek kadar donan bir pınar olacağını? Ya da ısısıyla sıkanın elini yakan bir taş, her neyle tutuşturulursa tutuşturulsun hiç sönmeyen bir taş olacağını, ve sayısız başkasını bırakıp şimdilik anmayı uygun gördüğüm öteki şeyleri? Bunların gelecek o çağda olacağını söyleseydik ve inanmayanlar bize "Bunlara inanmamızı istiyorsanız her birinin sebebini gösterin" deselerdi, yapamayacağımızı itiraf ederdik; çünkü ölümlülerin zayıf akıl yürütmesi Tanrı'nın bu ve benzeri şaşılacak işlerine yenilir. Ama bizce sabit bir gerekçe vardır: Her Şeye Kadir Olan, zayıf insan ruhunun sebebini gösteremediği şeyi sebepsiz yapmaz. Birçok şeyde ne istediği bizim için belirsizdir, ama şu en kesindir: İstediği hiçbir şey O'na imkânsız değildir. Biz de güçsüz ya da yalancı olduğuna inanamayacağımız O'nun önceden söylediklerine inanırız.
Yine de imanı kınayıp gerekçe isteyenler, sebebi insanca gösterilemeyen, yine de var olan ve tabiatın aklına aykırı görünen bu şeylere ne cevap verirler? Bunların olacağını söyleseydik, olacağını söylediğimiz şeylerin sebebini istedikleri gibi imansızlar bunların sebebini de bizden isterlerdi. Dolayısıyla Tanrı'nın bu tür işlerinde insan yüreğinin ve sözünün aklı yetersiz kaldığında, ikisinin de sebebi insanca gösterilemiyor diye nasıl bunlar yok değilse, ötekiler de olmayacak değildir.
ignis uelut in aqua fluescere, eundemque faceret aqua uelut in igne crepitare; aut futurum fontem, cuius aqua in refrigerio noctis sic ardeat, ut non possit tangi, in aestibus uero diei sic algeat, ut non possit bibi; aut futurum lapidem, uel eum qui suo calore manum constringentis adureret, uel eum qui undecumque accensus exstingui omnino non posset, et cetera quae praetermissis aliis innumeris commemoranda interim duxi? Haec ergo in illo saeculo, quod futurum est, si diceremus futura nobisque increduli responderent: 'Si uultis ut ea credamus, de singulis reddite rationem': nos non posse confiteremur, eo quod istis et similibus Dei miris operibus infirma mortalium ratiocinatio uinceretur; fixam tamen aput nos esse rationem, non sine ratione Omnipotentem facere, unde animus humanus infirmus rationem non potest reddere; et in multis quidem rebus incertum nobis esse quid uelit, illud tamen esse certissimum, nihil eorum illi esse inpossibile, quaecumque uoluerit; eique nos credere praedicenti, quem neque inpotentem neque mentientem possumus credere. Hi tamen fidei reprehensores exactoresque rationis quid ad ista respondent, de quibus ratio reddi ab homine non potest, et tamen sunt, et ipsi rationi naturae uidentur esse contraria? Quae si futura esse diceremus, similiter a nobis, sicut eorum quae futura esse dicimus, ab infidelibus ratio posceretur. Ac per hoc, cum in talibus operibus Dei deficiat ratio cordis et sermonis humani, sicut ista non ideo non sunt, sic non ideo etiam illa non erunt, quoniam ratio de utrisque ab homine non potest reddi.
21.66. Bütün mucizeler tabiî değildir; birçoğu insan zekâsıyla düzenlenmiş, birçoğu da cinlerin sanatıyla kurulmuştur
Burada belki şöyle cevap verirler: "Ne bunlar var ne de bunlara inanıyoruz; bunlar hakkında yalan söylenmiş, yalan yazılmıştır." Akıl yürüterek de eklerler: "Böyle şeylere inanmak gerekiyorsa, aynı yazılarda aktarılana siz de inanın: Bir Venüs tapınağı olmuş ya da hâlâ varmış. Orada bir şamdan, üzerinde de açık havada öyle yanan bir kandil varmış ki hiçbir fırtına, hiçbir yağmur onu söndürmüyormuş. Bu yüzden o taş gibi bu kandile de 'sönmez kandil' denmiş." Bunu bizi cevapta sıkıştırmak için söyleyebilirler. Çünkü inanmamalı dersek o mucize yazılarını zayıflatırız; inanmalı dersek putperestlerin tanrılarını güçlendiririz.
Ama bu eserin on sekizinci kitabında söylediğim gibi, milletlerin tarihinin içerdiği her şeye inanmak zorunda değiliz; Varro'nun dediği gibi tarihçiler kendi aralarında bile, sanki bilerek ve isteyerek birçok konuda ayrılırlar. Biz, inanmamız gerektiğinden kuşku duymadığımız kitaplara aykırı olmayan şeylere istersek inanırız. Bu mucize yerlerine gelince, inanmayanlara ikna etmek istediğimiz gelecek şeyler için, bizim de tecrübe edebileceğimiz ve güvenilir tanıklarını bulmanın zor olmadığı şeyler yeterlidir.
O Venüs tapınağına ve sönmez kandile gelince, bunlar bizi sıkıştırmaz, tersine önümüze geniş bir alan açar. Çünkü bu sönmez kandile hem insanların hem büyü sanatlarının, yani insanlar aracılığıyla işleyen cin sanatlarının ve cinlerin kendi başlarına yaptığı birçok mucizeyi ekliyoruz. Bunları yadsırsak inandığımız kutsal yazıların hakikatine karşı çıkmış oluruz. Demek ki ya insan sanatı o kandilde asbestos taşından mekanik bir şey kurmuştur, ya da insanlar o tapınakta şaşsın diye büyü sanatıyla yapılmıştır, ya da Venüs adı altında bir cin kendini öyle etkili biçimde göstermiştir ki bu harika orada insanlara görünmüş ve uzun süre kalmıştır.
Cinler, kendilerinin değil Tanrı'nın yarattığı yaratıklar aracılığıyla, kendi çeşitliliklerine göre çeşitli hoşlandıkları şeylerle orada barınmaya çekilirler. Hayvanlar yiyeceklerle çekilir gibi değil, ruhlar her birinin hoşuna giden işaretlerle çekilir gibi: türlü taşlar, otlar, ağaçlar, hayvanlar, efsunlar ve ayinlerle. İnsanlar tarafından çekilebilsinler diye, önce kendileri en kurnaz hileyle onları aldatırlar: ya yüreklerine gizli zehir üfleyerek ya da aldatıcı dostluklarla görünerek. Onlardan azını kendilerine öğrenci, çoğuna öğretmen yaparlar. Çünkü önce onlar öğretmeden, her birinin neyi istediği, neden tiksindiği, hangi adla davet edildiği, neyle zorlandığı öğrenilemezdi. Büyü sanatları ve büyücüler buradan çıkmıştır. Özellikle de kendilerini ışık melekleri kılığına soktuklarında ölümlülerin yüreklerini ele geçirirler ve en çok bu ele geçirişle övünürler.
Demek ki onların birçok işi vardır; bunların şaşırtıcılığını ne kadar çok kabul ediyorsak, o kadar dikkatle sakınmalıyız. Ama şimdi ele aldığımız konu için bunlar da işimize yarıyor. Pis cinler bunları yapabiliyorsa, kutsal melekler ne kadar daha güçlü, bütün bunlardan da güçlü olan Tanrı ne kadar daha güçlüdür; bu kadar büyük mucizelerin yapıcısı olan meleklerin kendilerini de O yaratmıştır!
Bu yüzden insan sanatları Tanrı'nın yaratığını kullanarak, makine (mēkhanēmata) denen bu kadar çok ve bu kadar büyük şaşılacak şey yapabiliyorsa, öyle ki bilmeyenler bunları ilahî sanıyor (nitekim bir tapınakta mıknatıs taşları büyüklük oranına göre tabana ve tavana konmuş, demir bir heykel de altında ve üstünde ne olduğunu bilmeyenlere o iki taşın arasında, havanın ortasında bir tanrının gücüyle asılı gibi görünmüştür; Venüs'ün o kandilinde de benzer bir şeyin asbestos taşından bir usta tarafından yapılmış olabileceğini söyledik); kutsal yazımızın zehirci ve efsuncu dediği büyücülerin işleri cinleri o kadar yüceltebildiyse ki ünlü bir şair, böyle bir sanatta usta bir kadın hakkında şöyle dediğinde insanların hislerine uygun konuştuğunu düşünmüştür:
Bu kadın efsunlarıyla dilediği gönülleri çözmeyi, Başkalarına ağır dertler salmayı vaat ediyor; Irmaklarda suyu durdurmayı, yıldızları geri çevirmeyi, Gece hayaletlerini çağırmayı; göreceksin toprak Ayaklarının altında böğürecek, dağlardan dişbudaklar inecek:
CAPUT VI. Quod non omnia miracula naturalia sint, sed pleraque humano ingenio modificata, pleraque autem daemonum arte conposita. Hic forte respondeant: nec ista sunt nec ista credimus; falsa de his dicta, falsa conscripta sunt'; et adiciant ratiocinantes adque dicentes: 'Si talia credenda sunt, credite et uos quod in easdem litteras est relatum, fuisse uel esse quoddam Veneris fanum adque ibi candelabrum et in eo lucernam sub diuo sic ardentem, ut eam nulla tempestas, nullus imber exstingueret, unde sicut ille lapis, ita ista λύχνος ἄσβεστος, \t id est lucerna inexstinguibilis, nominata est.' Quod propterea poterunt dicere, ut respondendi nobis angustias ingerant; quia si dixerimus non esse credendum, scripta illa miraculorum infirmabimus; si autem credendum esse concesserimus, firmabimus numina paganorum. Sed nos, sicut iam in libro duodeuicensimo huius operis dixi, non habemus necesse omnia credere, quae historia continet gentium, cum et ipsi inter se historici, sicut ait Varro, quasi data opera et quasi ex industria per multa dissentiant; sed ea, si uolumus. credimus, quae non aduersantur libris, quibus non dubitamus oportere nos credere. De his autem miraculorum locis nobis ad ea, quae futura persuadere incredulis uolumus, satis illa sufficiunt, quae nos quoque possumus experiri, et eorum testes idoneos non difficile est inuenire. De isto autem fano Veneris et lucerna inexstinguibili non solum in nullas coartamur angustias, uerum etiam latitudinis nobis campus aperitur. Addimus enim ad istam lucernam inexstinguibilem et humanarum et magicarum, id est per homines daemonicarum artium et ipsorum per se ipsos daemonum multa miracula; quae si negare uoluerimus, eidem ipsi cui credimus sacrarum litterarum aduersabimur ueritati. Aut ergo in lucerna illa mechanicum aliquid de lapide asbesto ars humana molita est aut arte magica factum est, quod homines illo mirarentur in templo, aut daemon quispiam sub nomine Veneris tanta se efficacia praesentauit, ut hoc ibi prodigium et appareret hominibus et diutius permaneret. Inliciuntur autem daemones ad inhabitandum per creaturas, quas non ipsi, sed Deus condidit, delectabilibus pro sua diuersitate diuersis, non ut animalia cibis, sed ut spiritus signis, quae cuiusque delectationi congruunt, per uaria genera lapidum herbarum, lignorum animalium, carminum rituum. Ut autem inliciantur ab hominibus, prius eos ipsi astutissima calliditate seducunt, uel inspirando eorum cordibus uirus occultum uel etiam fallacibus amicitiis apparendo, eorumque paucos discipulos suos faciunt plurimorumque doctores. Neque enim potuit, nisi primum ipsis docentibus, disci quid quisque illorum adpetat, quid exhorreat, quo inuitetur nomine, quo cogatur; unde magicae artes earumque artifices exstiterunt. Maxime autem possident corda mortalium, qua potissimum possessione gloriantur, cum se transfigurant in angelos lucis. Sunt ergo facta eorum plurima, quae quanto magis mirabilia confitemur, tanto cautius uitare debemus; sed ad hoc, unde nunc agimus, nobis etiam ipsa proficiunt. Si enim haec inmundi daemones possunt, quanto potentiores sunt sancti angeli, quanto potentior est his omnibus Deus, qui tantorum miraculorum effectores etiam ipsos angelos fecit! Quam ob rem si tot et tanta mirifica, quae μηχανήματα appellant, Dei creatura utentibus humanis artibus fiunt, ut ea qui nesciunt opinentur esse diuina (unde factum est,' ut in quodam templo lapidibus magnetibus in solo et camera proportione magnitudinis positis simulacrum ferreum aeris illius medio inter utrumque lapidem ignorantibus, quid sursum esset ac deorsum, quasi numinis potestate penderet: quale aliquid etiam in illa lucerna Veneris de lapide asbesto ab artifice fieri potuisse iam diximus); si magorum opera, quos nostra scriptura ueneficos et incantatores uocat, in tantum daemones extollere potuerunt, ut congruere hominum sensibus sibi nobilis poeta uideretur, de quadam femina, quae tali arte polleret, dicens: Haec se carminibus promittit soluere mentes Quas uelit, ast aliis duras inmittere curas, Sistere aquam fluuiis et uertere sidera retro;- Nocturnosque ciet manes: mugire uidebis Sub pedibus terram et descendere montibus ornos:
21.6_2Tanrı, imansızlara inanılmaz gelen, ama kendi gücüne kolay olan şeyleri yapmaya ne kadar daha kadirdir! Çünkü taşların ve başka şeylerin gücünü de, onları şaşılacak biçimde kullanan insanların zekâsını da, yeryüzündeki bütün canlılardan güçlü olan meleksel tabiatları da O yaratmıştır. Bütün bu şaşılacak şeyleri şaşılacak gücüyle, işleyen, buyuran ve izin veren bilgeliğiyle aşar; yarattığı her şeyi aynı şaşılacak biçimde kullanır.
quanto magis Deus potens est facere quae infidelibus sunt incredibilia, sed illius facilia potestati; quando quidem ipse lapidum aliarumque uim rerum et hominum ingenia, qui ea miris utuntur modis, angelicasque naturas omnibus terrenis potentiores animantibus condidit, uniuersa mirabilia mirabili uincente uirtute et operandi iubendi sinendique sapientia, utens omnibus tam mirabiliter, quam creauit.
21.77. Şaşılacak şeylere inanmanın en yüksek gerekçesi Yaratıcı'nın her şeye kadir oluşudur
Gökte ve yerde, havada ve sularda sayısız mucizeyle dolu evreni yapan Tanrı, ölülerin bedenlerini diriltmeyi ve hüküm giymişlerin bedenlerine ebedî ateşte işkence etmeyi neden yapamasın? Üstelik evrenin kendisi, içini dolduran bütün mucizelerden kuşkusuz daha büyük ve daha üstün bir mucizedir. Tartıştığımız, daha doğrusu karşısında durduğumuz bu kişiler, hem evreni yapan bir Tanrı'nın varlığına inanırlar, hem de evrenin O'nun tarafından, O'nun yarattığı tanrılar eliyle yönetildiğine; kendiliğinden meydana gelen, tapınmayla ve herhangi bir ayinle elde edilen, hatta büyüyle yapılan mucizelerin evrendeki güçler tarafından gerçekleştirildiğini de ya inkâr etmezler ya da üstüne üstlük bunu övünerek söylerler. Ama biz onlara, ne akıllı canlı ne de akla sahip bir ruh olan başka şeylerin şaşılacak gücünü, yani birkaçını andığımız şeyleri öne sürdüğümüzde, genellikle şu cevabı verirler: "Bu tabiatın gücüdür; onların tabiatı böyledir; bunlar tabiatlarına özgü etkilerdir." Demek ki Agrigentum tuzunun alevde eriyip suda çıtırdamasının bütün gerekçesi, tabiatının böyle olmasıdır. Oysa bu, tabiata aykırı görünür; çünkü tabiat tuzu eritmeyi ateşe değil suya, kavurmayı da suya değil ateşe vermiştir. Ama derler ki, bu tuzun tabiî gücü, bunların zıddı etkileri görmesidir. Bir damarı gündüzleri soğuyan, geceleri kaynayan, her iki hâliyle de dokunanı rahatsız eden Garamant pınarı için de aynı gerekçe gösterilir. Dokunana soğuk gelen ve öteki pınarlar gibi yanan meşaleyi söndüren, ama onlardan farklı olarak, şaşılacak biçimde sönmüş meşaleyi de tutuşturan öbür pınar için de bu. Kendine ait hiç ateşi olmadığı hâlde bir kez yabancı bir ateş aldı mı söndürülemeyecek biçimde yanan asbest taşı için de bu. Tekrar etmeye üşendiğim öteki şeyler için de bu: onlarda tabiata aykırı, alışılmamış bir güç var gibi görünse de, tabiatlarının bu olduğunu söylemekten başka bir gerekçe gösterilmez.
Kısa bir gerekçe olduğunu, yeterli bir cevap olduğunu kabul ediyorum. Ama bütün tabiatların yaratıcısı Tanrı olduğuna göre, onlar imkânsız sayıp bir şeye inanmak istemediklerinde ve bizden gerekçe istediklerinde, bunun her şeye kadir Tanrı'nın iradesi olduğunu söylüyoruz; o hâlde neden bizim daha güçlü bir gerekçe gösterdiğimizi kabul etmek istemiyorlar? O'na "Her Şeye Kadir" denmesinin sebebi de zaten dilediği her şeyi yapabilmesidir. Çünkü O, gösterilmeseler ya da bugün bile inanılır tanıklarca anlatılmasalar kuşkusuz imkânsız sayılacak pek çok şeyi yaratabilmiştir; aktardıklarımın yalnız bizce hiç bilinmeyenleri için değil, en iyi bilinenleri için de bu böyledir. Bununla birlikte, hakkında kitaplarını okuduğumuz yazarlardan başka tanığı olmayan, Tanrı'dan öğrenmemiş ve insan olarak belki aldanmış kişilerin kaleme aldığı şeylere herkes inanmayabilir; bunda haklı olarak kınanacak bir yan yoktur.
Aktardığım her şeye düşünmeden inanılmasını ben de istemem; çünkü kendim de, kendi denediğim ve herkesin kolayca deneyebileceği şeyler dışında, onlar hakkında zihnimde hiç kuşku olmaksızın inanmış değilim. Denediklerim şunlardır: kireç suda kaynar, yağda soğuk kalır; mıknatıs taşı, bilmediğim hissedilmez bir çekişle saman çöpünü kıpırdatmaz ama demiri kapar; Platon'un eti bile çürümüşken tavus kuşunun eti çürümez; saman karı eritmeyecek kadar soğuk, meyveleri olgunlaştıracak kadar sıcaktır; parlak ateş, taşları pişirirken kendi parlaklığına uygun olarak ağartır, çok şeyi yakarken de bu parlaklığın tersine karartır.
CAPUT VII. Quod in rebus miris summa credendi ratio sit omnipotentia Creatoris. Quur itaque facere non possit Deus, ut et resurgant corpora mortuorum et igne aeterno crucientur corpora damnatorum, qui fecit mundum in caelo in terra, in aere in aquis innumerabilibus miraculis plenum, cum sit omnibus quibus plenus est procul dubio maius et excellentius etiam mundus ipse miraculum? Sed isti, cum quibus uel contra quos agimus, qui et Deum esse credunt, a quo factus est mundus, et deos ab illo factos, per quos ab illo administratur mundus, et miraculorum effectrices siue spontaneorum siue cultu et ritu quolibet inpetratorum siue etiam magicorum mundanas uel non negant uel insuper et praedicant potestates, quando eis rerum uim mirabilem proponimus aliarum, quae nec animalia sunt rationalia nec ulla ratione praediti spiritus, sicut sunt ea, quorum pauca commemorauimus, respondere adsolent: 'Vis est ista naturae, natura eorum sic se habet, propriarum sunt istae efficaciae naturarum.' Tota itaque ratio est, quur Agrigentinum salem flamma fluere faciat, aqua crepitare, quia haec est natura eius. At hoc esse potius contra naturam uidetur, quae non igni, sed aquae dedit salem soluere, torrere autem igni, non aquae. Sed ista, inquiunt, salis huius naturalis est uis, ut his contraria patiatur. Haec igitur ratio redditur et de illo fonte Garamantico, ubi una uena friget diebus, noctibus feruet, ui utraque molesta tangentibus; haec et de illo alio, qui cum sit contrectantibus frigidus et facem sicut alii fontes exstinguat accensam, dissimiliter tamen adque mirabiliter idem ipse accendit exstinctam; haec et de lapide asbesto, qui cum ignem nullum habeat proprium, accepto tamen sic ardet alieno, ut non possit exstingui; haec de ceteris, quae piget retexere, quibus licet uis insolita contra naturam inesse uideatur, alia tamen de illis non redditur ratio, nisi ut dicatur hanc eorum esse naturam. Breuis sane ista est ratio, fateor, sufficiensque responsio. Sed cum Deus auctor sit naturarum omnium, quur nolunt fortiorem nos reddere rationem, quando aliquid uelut inpossibile nolunt credere eisque redditionem rationis poscentibus respondemus hanc esse uoluntatem omnipotentis Dei? qui certe non ob aliud uocatur omnipotens, nisi quoniam quidquid uult potest, qui potuit creare tam multa, quae nisi ostenderentur aut a credendis hodieque dicerentur testibus, profecto inpossibilia putarentur, non solum quae ignotissima aput nos, uerum etiam quae notissima posui. Illa enim quae [aput nos] praeter eos, quorum de his libros legimus, non habent testem et ab eis conscripta sunt, qui non sunt diuinitus docti adque humanitus falli forte potuerunt, licet cuique sine recta reprehensione non credere. Nam nec ego uolo temere credi cuncta quae posui, quia nec a me ipso ita creduntur, tamquam nulla de illis sit in mea cogitatione dubitatio, exceptis his, quae uel ipse sum expertus et cuiuis facile est experiri; sicut de calce, quod feruet in aqua, in oleo frigida est; de magnete lapide, quod nescio qua sorbitione insensibili stipulam non moueat et ferrum rapiat; de carne non putescente pauonis, cum putuerit et Platonis; de palea sic frigente, ut niuem non sinat, sic calente ut maturescere poma conpellat; de igne fulgido, quod secundum suam fulgorem lapides coquendo candificet et contra eundem suum fulgorem urendo plurima obfuscet. Tale est et quod nigrae maculae offunduntur ex oleo splendido, similiter nigrae lineae de candido inprimuntur argento, de carbonibus etiam, quod accendente igne sic uertantur in
21.7_2Parlak yağdan bırakılan lekelerin siyah olması, ak gümüşle çizilen çizgilerin siyah çıkması da bu türdendir. Kömürler de ateşin yakışıyla öylesine zıtlarına dönerler ki güzelim odunlardan çirkin, sert maddeden kırılgan, çürüyen şeyden çürümez olurlar. Bunların kimilerini ben de çok kişi gibi, kimilerini herkes gibi biliyorum; bu kitaba almak uzun süreceği için geçtiğim daha pek çoğunu da. Denemeden yalnız okuyarak aktardıklarıma gelince, yanan meşaleleri söndürüp sönmüş olanları tutuşturan o pınar ile Sodom ülkesinin dışı olgun gibi görünüp içi dumanla dolu meyveleri dışında, doğru olup olmadıklarını kendilerinden öğrenebileceğim yeterli tanıklar bulamadım. O pınarı Epiros'ta gördüğünü söyleyen kimseye rastlamadım; ama Galya'da, Gratianopolis şehrinden pek uzak olmayan bir yerde benzerini bilenler buldum. Sodom ağaçlarının meyveleri hakkındaysa yalnız güvenilir yazılar bilgi vermekle kalmıyor, denediğini söyleyenler de o kadar çok ki bundan kuşku duyamam. Geri kalanlarını ne inkâr ne de doğrulama kararı verdim; onları da, karşısında durduğumuz kişilerin tarihçilerinde okuduğum için aktardım. Amacım şunu göstermekti: Onların birçoğu, hiçbir gerekçe gösterilmeden, kendi yazarlarının yazılarındaki böyle pek çok şeye inanıyor; ama biz her şeye kadir Tanrı'nın, kendi tecrübelerini ve hislerini aşan bir şeyi yapacağını söyleyince, gerekçe gösterilse bile bize inanmaya tenezzül etmiyorlar. Oysa böyle şeyler için, Her Şeye Kadir'in onları yapabileceğini söylemekten ve yapmış olduğu gösterilebilen başka pek çok şeyi önceden bildirdiği yerde bunları da önceden bildirdiğinin okunmasından daha iyi ve daha sağlam ne gerekçe gösterilebilir? İmkânsız sanılan şeyleri, yapacağını önceden söylediği için O yapacaktır; inanılmaz şeylere inanmayan milletlerin inanacağını vaat edip bunu gerçekleştiren de O'dur.
contrarium, ut de lignis pulcherrimis taetri, fragiles de duris, inputribiles de putribilibus fiant. Haec ipse quaedam cum multis, quaedam cum omnibus noui, et alia plurima, quae huic libro inserere longum fuit. De his autem, quae posui non experta, sed lecta, praeter de fonte illo, ubi faces exstinguuntur ardentes et accenduntur exstinctae, et de pomis terrae Sodomorum forinsecus quasi maturis, intrinsecus fumeis, nec testes aliquos idoneos, a quibus utrum uera essent audirem, potui reperire. Et illum quidem fontem non inueni qui in Epiro uidisse se dicerent, sed qui in Gallia similem nossent non longe a Gratianopoli ciuitate. De fructibus autem arborum Sodomitarum non tantum litterae fide dignae indicant, uerum etiam tam multi se loquuntur expertos, ut hinc dubitare non possim. Cetera uero sic' habeo, ut neque neganda neque adfirmanda decreuerim; sed ideo etiam ipsa posui, quoniam aput eorum, contra quos agimus, historicos legi, ut ostenderem qualia multa multique illorum nulla reddita ratione in suorum litteratorum scripta litteris credant, qui nobis credere, quando id, quod eorum experientiam sensumque transgreditur, omnipotentem Deum dicimus esse facturum, nec reddita ratione dignantur. Nam quae melior et ualidior ratio de rebus talibus redditur, quam cum Omnipotens ea posse facere perhibetur et facturus dicitur, quae praenuntiasse ibi legitur, ubi alia multa praenuntiauit, quae fecisse monstratur? Ipse quippe faciet, quia se facturum esse praedixit, quae inpossibilia putantur, qui promisit et fecit ut ab incredulis gentibus incredibilia crederentur.
21.88. Tabiatı bilinen bir şeyin bilinen hâlinden farklı olmaya başlaması tabiata aykırı değildir
Şöyle cevap verebilirler: Sürekli yanacak ve asla ölmeyecek insan bedenleri hakkında söylediklerimize, insan bedeninin tabiatının çok başka kurulmuş olduğunu bildikleri için inanmıyorlar; bu yüzden o şaşılacak tabiatlar için gösterilen gerekçe burada gösterilemez, yani "Bu tabiî bir güçtür, bu şeyin tabiatı böyledir" denemez, çünkü insan teninin tabiatının böyle olmadığını biliyoruz. Bunun cevabı Kutsal Yazılarda elbette var: Bu insan teni günahtan önce başka türlü kurulmuştu, yani ölüme hiç uğramayabilirdi; günahtan sonra başka türlü oldu, bu ölümlülüğün sefaleti içinde bildiğimiz hâliyle sürekli hayata sahip olamayacak hâle geldi. Ölülerin dirilişinde de bizim bildiğimizden başka türlü kurulacaktır. Ama insanın cennette nasıl yaşadığını, ölüm zorunluluğundan ne kadar uzak olduğunu okuduğumuz bu yazılara inanmıyorlar; inansalardı, hüküm giymişlerin gelecekteki cezası hakkında onlarla bu kadar uğraşmazdık. Öyleyse kendi aralarındaki en bilgili kişilerin yazılarından bir şey getirmek gerekiyor ki, bir şeyin, tabiatının önceden bilinen sınırından başka türlü olabileceği görülsün.
Marcus Varro'nun Roma Halkının Soyu Üzerine başlıklı kitaplarında bir pasaj vardır; orada okunan sözlerle buraya aktarıyorum: "Gökte şaşılacak bir harika belirdi. Plautus'un Vesperugo, Homeros'un Hesperos adını verip en güzel dediği çok ünlü Venüs yıldızında, Castor'un yazdığına göre öyle büyük bir harika meydana geldi ki yıldız rengini, büyüklüğünü, şeklini ve yolunu değiştirdi. Böyle bir şey ne daha önce ne de daha sonra oldu. Ünlü müneccimler Kyzikoslu Adrastos ile Napolili Dion, bunun kral Ogygos zamanında olduğunu söylüyorlardı." Varro gibi büyük bir otorite, tabiata aykırı görünmese buna harika demezdi. Gerçekten de bütün harikalara tabiata aykırı deriz; ama aykırı değildirler. Tanrı'nın iradesiyle olan bir şey nasıl tabiata aykırı olabilir? Böylesine yüce bir yaratıcının iradesi, yaratılmış her şeyin tabiatıdır. Demek ki harika tabiata aykırı olarak değil, tabiatın bilinen hâline aykırı olarak olur. Milletlerin tarihinde yer alan harikaların sayısını kim tutabilir? Ama şimdi yalnız tartıştığımız konuyla ilgili bu tek örneğe bakalım. Tabiatın yaratıcısı tarafından, gökte ve yerde yıldızların kusursuz düzenli yolu kadar sağlam tertiplenmiş ne vardır? Bu kadar kesin ve şaşmaz kanunlarla sabitlenmiş ne vardır? Yine de yarattığını yüce hükümranlığı ve gücüyle yöneten O dilediğinde, büyüklüğü ve parlaklığıyla ötekilerin arasından en iyi tanınan yıldız, rengini, büyüklüğünü, şeklini ve daha da şaşılacağı, yolunun düzenini ve kanununu değiştirdi. Müneccimler o zaman var idiyse, yıldızların geçmiş ve gelecek hareketlerini yanılmaz hesaplarla yazıya geçirdiklerini sandıkları cetvellerini kuşkusuz altüst etmiştir bu olay; zaten bu cetvellere uyarak, Sabah Yıldızı'nın başına gelenin ne daha önce ne de daha sonra olduğunu söylemeye cesaret etmişlerdir. Biz ise Tanrı'nın kitaplarında, güneşin kendisinin de durduğunu okuyoruz: Kutsal adam Nun oğlu Yeşu, başlamış savaşı zaferle bitirinceye kadar bunu Rab Tanrı'dan istemişti. Güneşin geri döndüğünü de okuyoruz: Kral Hizkiya'ya on beş yıl daha ömür verildiği, Tanrı'nın vaadine eklenen bu harikayla da bildirilmişti. Ama azizlerin liyakatine bağışlanan bu mucizeleri de, oldular diye kabul ettiklerinde büyü sanatlarına bağlarlar. Yukarıda andığım Vergilius'un sözü buradan gelir:
Suyu ırmaklarda durdurmak, yıldızları geri çevirmek.
Gerçekten de Kutsal Yazılarda okuruz ki, Tanrı'nın halkı yukarıda andığımız Yeşu'nun önderliğinde yol alırken ırmak yukarıda durmuş, aşağıda akmaya devam etmiştir; aynı şey peygamber İlyas geçerken ve sonra öğrencisi Elişa geçerken de olmuştur. En büyük yıldızın kral Hizkiya zamanında geri çevrildiğini de az önce andık. Varro'nun Sabah Yıldızı hakkında yazdıklarında ise bunun herhangi bir insanın dileğine bağışlandığı söylenmez.
CAPUT VIII. Non esse contra naturam, cum in aliqua re, cuius natura innotuit, aliquid ab eo quod erat notum incipit esse diuersum. Si autem respondent propterea se non credere quae de humanis semper arsuris nec umquam morituris corporibus dicimus, quia humanorum corporum naturam nouimus longe aliter institutam, unde nec illa ratio hinc reddi potest, quae de illis naturis mirabilibus reddebatur, ut dici possit: 'Vis ista naturalis est, rei huius ista natura est'; quoniam scimus humanae carnis istam non esse naturam: habemus quidem quod respondeamus de litteris sacris, hanc ipsam scilicet humanam carnem aliter institutam fuisse ante peccatum, id est, ut posset numquam perpeti mortem; aliter autem post peccatum, qualis in aerumna huius mortalitatis innotuit, ut perpetem uitam tenere non possit; sic ergo aliter, quam nobis nota est, instituetur in resurrectione mortuorum. Sed quoniam istis non credunt litteris, ubi legitur qualis in paradiso uixerit homo quantumque fuerit a necessitate mortis alienus (quibus utique si crederent, non cum illis de poena damnatorum, quae futura est, operosius ageremus): de litteris eorum. qui doctissimi aput illos fuerunt, aliquid proferendum est, quo appareat posse fieri, ut aliter se habeat quaeque res, quam prius in rebus innotuerat suae determinatione naturae. Est in Marci Varronis libris, quorum inscriptio est: De gente populi Romani, quod eisdem uerbis, quibus ibi legitur, et hic ponam: 'In caelo, inquit, mirabile exstitit portentum: nam stellam Veneris nobilissimam, quam Plautus ⟦Vesperuginem⟧, Homerus Hesperon appellat, pulcherrimam dicens, Castor scribit tantum portentum exstitisse, ut mutaret colorem, magnitudinem, figuram, cursum; quod factum ita neque antea nec postea sit. Hoc factum Ogygo rege dicebant Adrastos Cyzicenos et Dion Neapolites, mathematici nobiles.' Hoc certe Varro tantus auctor portentum non appellaret, nisi esse contra naturam uideretur. Omnia quippe portenta contra naturam dicimus esse; sed non sunt. Quo modo est enim contra naturam, quod Dei fit uoluntate, cum uoluntas tanti utique conditoris conditae rei cuiusque natura sit? Portentum ergo fit non contra naturam, sed contra quam est nota natura. Quis autem portentorum numerat multitudinem, quae historia gentium continetur? Sed nunc in hoc uno adtendamus, quod ad rem, de qua agimus, pertinet. Quid ita dispositum est ab auctore naturae caeli et terrae, quem ad modum cursus ordinatissimus siderum? Quid tam ratis legibus fixisque firmatum? Et tamen, quando ille uoluit, qui summo regit imperio ac potestate quod condidit. stella prae ceteris magnitudine ac splendore notissima colorem, magnitudinem, figuram et (quod est mirabilius) sui cursus ordinem legemque mutauit. Turbauit profecto tunc, si ulli iam fuerunt, canones astrologorum, quos uelut inerrabili conputatione de praeteritis ac futuris astrorum motibus conscriptos habent, quos canones sequendo ausi sunt dicere. hoc, quod de Lucifero contigit, nec antea nec postea contigisse. Nos autem in diuinis libris legimus etiam solem ipsum et stetisse, cum hoc a Domino Deo petiuisset uir sanctus Iesus Naue, donec coeptum proelium uictoria terminaret, et retrorsum redisse, ut regi Ezechiae quindecim anni ad uiuendum additi hoc etiam prodigio promissioni Dei significarentur adiuncto. Sed ista quoque miracula, quae meritis sunt concessa sanctorum, quando credunt isti facta, magicis artibus tribuunt. Unde illud est, quod superius commemoraui dixisse Vergilium: Sistere aquam fluuiis et uertere sidera retro. Nam et fluuium stetisse superius inferiusque fluxisse, cum populus Dei ductore supra memorato Iesu Naue uiam carperet, et Helia propheta transeunte ac postea discipulo eius Helisaeo id esse factum in sacris litteris legimus, et retro uersum fuisse maximum sidus regnante Ezechia modo commemorauimus. Quod uero de Lucifero Varro scripsit, non est illic dictum alicui petenti homini id fuisse concessum.
21.8_2Öyleyse imansızlar tabiatların bilgisini kendilerine bir karanlık yapmasın; sanki insanî tecrübelerine göre tabiatını tanıdıkları bir şeyde Tanrı eliyle başka bir şey olamazmış gibi düşünmesinler. Üstelik herkesin bildiği tabiat olayları da daha az şaşılacak değildir; insanlar yalnız nadir olana şaşma alışkanlığında olmasaydı, üzerinde düşünen herkesi hayrete düşürürlerdi. Akla danışan kim görmez ki, sayısız insan arasında ve tabiatın bunca benzerliği içinde her birinin kendine ait bir yüzü olması çok şaşılacak bir şeydir? Birbirlerine benzemeselerdi türleri öteki hayvanlardan ayırt edilemezdi; yine birbirlerinden farklı olmasalardı her biri öteki insanlardan ayırt edilemezdi. Benzer olduklarını kabul ettiğimiz kişileri farklı da buluyoruz. Daha şaşılacak olan ise farklılık üzerine düşünmektir, çünkü ortak tabiat haklı olarak benzerliği gerektiriyor gibidir. Ama nadir olan şaşılacak olduğu için, ayırt etmede hep ya da sık sık yanıldığımız iki benzer kişi bulduğumuzda çok daha fazla hayrete düşeriz.
Varro'nun yazdığını söylediğim şeye, kendi tarihçileri ve son derece bilgili olsa da, belki gerçekten olduğuna inanmazlar; ya da aynı yıldızın farklı yolu uzun sürmeyip olağan yoluna döndüğü için bu örnekten az etkilenirler. O hâlde başka bir örnekleri var; bugün bile gösterilebilir ve sanırım onlara yetmesi gerekir. Bir kez tabiatın kuruluşunda bir şey fark edip onu iyice tanıdıklarında, bundan yola çıkarak Tanrı'ya sınır koymamaları gerektiğini, sanki O bu tabiatı onların bildiğinden çok başka bir şeye çevirip değiştiremezmiş gibi düşünmemeleri gerektiğini bu örnek hatırlatsın. Sodom ülkesi kuşkusuz şimdiki gibi değildi; görünüşü ötekilere benziyordu, onlar kadar, hatta onlardan daha bereketliydi. Nitekim Tanrı'nın sözlerinde Tanrı'nın cennetine benzetilmiştir. Gökten çarpıldıktan sonra, kendi tarihlerinin de tanıklık ettiği ve oraya gidenlerin şimdi de gördüğü gibi, tuhaf bir kurumla dehşet veren bir yer oldu; meyveleri de sahte bir olgunluk görünümü altında küller barındırıyor. Bakın, böyle değildi, ama böyle oldu. Bakın, tabiatların yaratıcısı, onun tabiatını şaşılacak bir değişimle bu en iğrenç farklılığa çevirdi; bunca zaman sonra olan şey bunca zamandır sürüyor.
Tanrı için dilediği tabiatları kurmak imkânsız olmadığı gibi, kurduğu tabiatları dilediği şeye çevirmek de imkânsız değildir. Monstrum, ostentum, portentum, prodigium adlarını alan o mucizelerin bolluğu da buradan orman gibi büyür; hatırlayıp anmak istesem bu eserin sonu ne olur? Monstrum adının monstrare'den, "bir şey işaret ederek göstermek"ten geldiği söylenir; ostentum adının ostendere'den, "göstermek"ten; portentum adının portendere'den, yani "önceden göstermek"ten; prodigium'un da porro dicere'den, "ileriyi söylemek"ten, yani geleceği önceden bildirmekten. Bu şeylerden nasıl sonuç çıkardıkları onların yorumcularının işidir: İster aldansınlar, ister böyle bir cezayı hak eden insan ruhlarını zararlı merakın ağlarına düşürmeye özen gösteren ruhların telkiniyle doğru şeyler de söylesinler, ister çok konuşa konuşa arada bir doğruya rastlasınlar. Bize gelince, tabiata aykırı gibi olan ve tabiata aykırı olduğu söylenen bu şeyler (Havari de insanların konuştuğu gibi konuşarak yabani zeytinin zeytine aşılanıp "tabiata aykırı olarak" zeytinin yağından pay aldığını söyler) ve monstra, ostenta, portenta, prodigia diye anılan şeyler, bize Tanrı'nın insanların bedenleri hakkında yapacağını önceden bildirdiği şeyleri, hiçbir güçlük engel olmadan, hiçbir tabiat kanunu sınır koymadan yapacağını göstermeli, işaret etmeli, önceden söylemelidir. Bunu nasıl önceden bildirdiğini, yeni ve eski Kutsal Yazılardan, konuyla ilgili her şeyi değilse de bu eser için yeterli gördüklerimi seçip çıkararak, sanırım önceki kitapta yeterince öğretmiş bulunuyorum.
Non ergo de notitia naturarum caliginem sibi faciant infideles, quasi non possit in aliqua re diuinitus fieri aliud, quamdiu eius natura per humanam suam experientiam cognouerunt; quamuis et ipsa, quae in rerum natura omnibus nota sunt, non minus mira sint, essentque stupenda considerantibus cunctis, si, solerent homines mirari mira nisi rara. Quis enim consulta ratione non uideat in hominum innumerabili numerositate et tanta naturae similitudine ualde mirabiliter sic habere singulos singulas facies, ut nisi inter se similes essent, non discerneretur species eorum ab animalibus ceteris; et rursus nisi inter se dissimiles essent, non discernerentur singuli ab hominibus ceteris? Quos ergo similes confitemur, eosdem dissimiles inuenimus. Sed mirabilior est consideratio dissimilitudinis, quoniam similitudinem iustius uidetur exposcere natura communis. Et tamen quoniam quae sunt rara ipsa sunt mira, multo amplius admiramur quando duos ita similes reperimus, ut in eis discernendis aut semper aut frequenter erremus. Sed quod dixi scriptum a Varrone, licet eorum sit historicus idemque doctissimus, fortasse uere factum esse non credunt; aut quia non diu mansit alius eiusdem sideris cursus, sed reditum est ad solitum, minus isto mouentur exemplo. Habent ergo aliud, quod etiam nunc possit ostendi eisque puto debere sufficere, quo commoneantur, cum aliquid aduerterint in aliqua institutione naturae eamque sibi notissimam fecerint, non se inde Deo debere praescribere, quasi eam non possit in longe aliud, quam eis cognita est, uertere adque mutare. Terra Sodomorum non fuit utique ut nunc est, sed iacebat simili ceteris facie eademque uel etiam uberiore fecunditate pollebat; nam Dei paradiso in diuinis eloquiis conparata est. Haec postea quam tacta de caelo est, sicut illorum quoque adtestatur historia et nunc ab eis qui ueniunt ad loca illa conspicitur, prodigiosa fuligine horrori est et poma eius interiorem fauillam mendaci superficie maturitatis includunt. Ecce non erat talis, et talis est. Ecce a conditore naturarum natura eius in hanc foedissimam diuersitatem mirabili mutatione conuersa est; et quod post tam longum accidit tempus, tam longo tempore perseuerat. Sicut ergo non fuit inpossibile Deo, quas uoluit instituere, sic ei non est inpossibile, in quidquid uoluerit, quas instituit, mutare naturas. Unde illorum quoque miraculorum multitudo siluescit, quae monstra ostenta, portenta prodigia nuncupantur; quae recolere et commemorare si uelim, huius operis quis erit finis? Monstra sane dicta perhibent a monstrando, quod aliquid significando demonstrent, et ostenta ab ostendendo, et portenta a portendendo, id est praeostendendo, et prodigia, quod porro dicant, id est futura praedicant. Sed uiderint eorum coniectores, quo modo ex eis siue fallantur siue instinctu spirituum, quibus cura est tali poena dignos animos hominum noxiae curiositatis retibus inplicare, etiam uera praedicant, siue multa dicendo aliquando in aliquid ueritatis incurrant. Nobis tamen ista, quae uelut contra naturam fiunt et contra naturam fieri dicuntur (quo more hominum locutus est et apostolus dicendo contra naturam in olea insitum oleastrum factum esse participem pinguedinis oleae) et monstra ostenta, portenta prodigia nuncupantur, hoc monstrare debent, hoc ostendere uel praeostendere, hoc praedicere, quod facturus sit Deus, quae de corporibus hominum se praenuntiauit esse facturum, nulla inpediente difficultate, nulla praescribente lege naturae. Quo modo autem praenuntiauerit, satis in libro superiore docuisse me existimo, decerpendo de scripturis sanctis et nouis et ueteribus non quidem omnia ad hoc pertinentia, sed quae sufficere huic operi iudicaui.
21.99. Cehennem ve ebedî cezaların keyfiyeti
Tanrı'nın peygamberi aracılığıyla hüküm giymişlerin sürekli azabı hakkında söylediği olacaktır, mutlaka olacaktır: "Kurtları ölmeyecek, ateşleri sönmeyecek." Rab İsa da bunu daha kuvvetle bildirmek için, insanı sürçtüren uzuvları, insanın sağ uzvu gibi sevdiği kişilerin yerine koyarak onların kesilip atılmasını buyururken şöyle der: "Sakat olarak hayata girmen, iki elle cehenneme, sönmez ateşe gitmenden iyidir; orada kurtları ölmez, ateşleri sönmez." Ayak için de benzer biçimde şöyle der: "Topal olarak ebedî hayata girmen, iki ayakla sönmez ateşin cehennemine atılmandan iyidir; orada kurtları ölmez, ateşleri sönmez." Göz için de başka türlü söylemez: "Tek gözlü olarak Tanrı'nın krallığına girmen, iki gözle ateş cehennemine atılmandan iyidir; orada kurtları ölmez, ateşleri sönmez." Aynı sözleri bir yerde üç kez söylemekten çekinmemiştir. Bu tekrar, o cezanın Tanrı'nın ağzından bu kadar kuvvetle hatırlatılışı kimi korkutmaz?
Hem ateşin hem kurdun bedenin değil ruhun cezalarına ait olduğunu düşünenler, Tanrı'nın krallığından ayrılanların geç ve sonuçsuz bir pişmanlıkla ruh acısı içinde yandıklarını söylerler; bu yüzden yakıcı acının yerine ateşin konmasının uygunsuz olmadığını savunurlar. Havari'nin şu sözü de buradan gelir: "Biri sürçtüğünde ben yanmaz mıyım?" Kurdun da aynı şekilde anlaşılması gerektiğini düşünürler; çünkü derler ki "Güvenin giysiyi, kurdun odunu yediği gibi keder de insanın yüreğini kemirir" yazılıdır. O azapta hem ruhun hem bedenin cezası olacağından kuşku duymayanlar ise bedenin ateşte yandığını, ruhunsa bir bakıma keder kurduyla kemirildiğini ileri sürerler. Bu daha inanılır bir söylem, çünkü orada ne bedenin ne ruhun acısının eksik olacağını söylemek saçmadır; ama ben ikisinin de bedene ait olduğunu söylemeyi, hiçbirinin ait olmadığını söylemekten daha kolay buluyorum. Tanrı'nın Kitabının bu sözlerinde ruhun acısı, söylenmese de doğal sonuç olarak anlaşıldığı için anılmamıştır: beden böyle acı çekerken ruh da kısır bir pişmanlıkla işkence görecektir. Nitekim eski Kitaplarda da şöyle okunur: "İmansızın teninin cezası ateş ve kurttur." "İmansızın cezası" diye daha kısa da söylenebilirdi. Neden "imansızın teninin" dendi? Elbette ateşin de kurdun da tenin cezası olacağı için. Ya da "tenin cezası" denmek istenmiştir, çünkü insanda tene göre yaşaması cezalandırılacaktır (bu yüzden ikinci ölüme gidecektir; Havari bunu "Tene göre yaşarsanız öleceksiniz" diyerek işaret etmiştir). Herkes istediğini seçsin: ya ateşi bedene, kurdu ruha verir, birini gerçek anlamda, öbürünü mecazen alır; ya da ikisini de gerçek anlamda bedene verir. Canlıların ateşte de yaşayabileceğini, yanarken tükenmeden, acı çekerken ölmeden var olabileceğini her şeye kadir Yaratıcı'nın mucizesi olarak daha önce yeterince tartıştım. Bunun O'nun için mümkün olduğunu inkâr eden, bütün tabiatlarda hayran kaldığı şeylerin kimden geldiğini bilmiyor demektir. Çünkü andığımız küçük büyük bütün mucizeleri ve anmadığımız kıyaslanamayacak kadar çoğunu bu evrende yapan, bunları da en büyük tek mucize olan evrenin içine koyan Tanrı O'dur. Herkes ikisinden istediğini seçsin: kurdun gerçek anlamda bedene mi ait olduğunu, yoksa ruha, cisimsel şeylerden cisimsiz şeylere aktarılmış bir kelimeyle mi söylendiğini düşünsün. Bunların hangisinin doğru olduğunu işin kendisi daha kolay gösterecektir; azizlerin ilmi öyle büyük olacak ki o cezaları bilmeleri için tecrübeleri gerekmeyecek, o zaman dolu ve kusursuz olacak bilgelik bunu bilmeye de yetecektir (çünkü şimdi kusursuz olan gelinceye kadar kısmen biliyoruz). Yeter ki o bedenlerin ateşten hiçbir acı görmeyecek nitelikte olacağına asla inanmayalım.
CAPUT VIIII. De gehenna et aeternarum qualitate poenarum. Quod igitur de sempiterno supplicio damnatorum per suum prophetam Deus dixit, fiet, omnino fiet: Vermis eorum non morietur et ignis eorum non exstinguetur. Ad hoc enim uehementius commendandum etiam Dominus Iesus, cum membra quae hominem scandalizant pro his hominibus poneret, quos ut sua membra dextra quis diligit, eaque praeciperet amputari: Bonum est tibi, inquit, debilem introire in uitam quam duas manus habentem ire in gehennam, in ignem inexstinguibilem, ubi uermis eorum non morietur et ignis non exstinguetur. Similiter de pede: Bonum est tibi, inquit, claudum introire in uitam aeternam quam duos pedes habentem mitti in gehennam ignis inexstinguibilis, ubi uermis eorum non moritur et ignis non exstinguitur. Non aliter ait et de oculo: Bonum est tibi luscum introire in regnum Dei quam duos oculos habentem mitti in gehennam ignis, ubi uermis eorum non moritur et ignis non exstinguitur. Non eum piguit uno loco eadem uerba ter dicere. Quem non terreat ista repetitio et illius poenae commonitio tam uehemens ore diuino? Utrumque autem horum, ignem scilicet adque uermem, qui uolunt ad animi poenas, non ad corporis pertinere, dicunt etiam uri dolore animi sero adque infructuose paenitentes eos, qui fuerint a regno Dei separati, et ideo ignem pro isto dolore urente non incongrue poni potuisse contendunt; unde illud apostoli est: Quis scandalizatur, et non ego uror? Eundem etiam uermem putant intellegendum esse. Nam scriptum est, inquiunt: Sicut tinea uestimentum et uermis lignum, sic maeror excruciat cor uiri. Qui uero poenas et animi et corporis in illo supplicio futuras esse non dubitant, igne uri corpus, animum autem rodi quodam modo uerme maeroris adfirmant. Quod etsi credibilius dicitur, quia utique absurdum est ibi dolorem aut corporis aut animi defuturum: ego tamen facilius est ut ad corpus dicam utrumque pertinere quam neutrum, et ideo tacitum in illis diuinae scripturae uerbis animi dolorem, quoniam consequens esse intellegitur, etiamsi non dicatur, ut corpore sic dolente animus quoque sterili paenitentia crucietur. Legitur quippe et in ueteribus scripturis: Vindicta carnis inpii, ignis et uermis. Potuit breuius dici: Vindicta inpii. Quur ergo dictum est: carnis inpii, nisi quia utrumque, id est et ignis et uermis, poena erit carnis? Aut si uindictam carnis propterea dicere uoluit, quia hoc in homine uindicabitur, quod secundum carnem uixerit (propter hoc enim ueniet in mortem secundam, quam significauit apostolus dicens: Si enim secundum carnem uixeritis, moriemini), eligat quisque quod placet, aut ignem tribuere corpori, animo uermem, hoc proprie, illud tropice, aut utrumque proprie corpori. Iam enim satis superius disputaui posse animalia etiam in ignibus uiuere, in ustione sine consumtione, in dolore sine morte. per miraculum omnipotentissimi Creatoris; cui hoc possibile esse qui negat, a quo sit quidquid in naturis omnibus miratur ignorat. Ipse est enim Deus, qui omnia in hoc mundo magna et parua miracula, quae commemorauimus, et inconparabiliter plura, quae non commemorauimus, fecit eademque ipso mundo uno adque omnium maximo miraculo inclusit. Eligat ergo unum e duobus quisque quod placet, utrum et uermem ad corpus proprie an ad animum translato a corporalibus ad incorporalia uocabulo existimet pertinere. Quid autem horum uerum sit, res ipsa expeditius indicabit, quando erit scientia tanta sanctorum, ut eis cognoscendarum illarum poenarum necessaria non sit experientia, sed ea, quae tunc erit plena adque perfecta, ad hoc quoque sciendum sapientia sola sufficiat (nunc enim ex parte scimus, donec ueniat quod perfectum est); dum tamen nullo modo illa corpora talia futura esse credamus, ut nullis ab igne adficiantur doloribus.
21.1010. Cehennem ateşi cisimselse, kötü ruhları, yani cisimsiz cinleri dokunarak yakabilir mi
Burada şu soru akla gelir: Ateş ruhun acısı gibi cisimsiz değil de cisimsel, dokunarak zarar veren bir şey olacaksa ki bedenlere işkence edebilsin, kötü ruhların cezası onda nasıl olacak? Çünkü insanların ve cinlerin azabına ayrılmış aynı ateş olacaktır; Mesih bunu söyler: "Ey lanetliler, benden uzaklaşın, şeytan ve melekleri için hazırlanmış ebedî ateşe gidin." Ancak bilgili kişilerin görüşüne göre cinlerin de, rüzgâr esince hissedilen bu yoğun ve nemli havadan yapılmış kendilerine özgü bedenleri olabilir. Bu tür bir unsur ateşten hiçbir şey çekmeseydi, hamamlarda ısıtılınca yakmazdı. Çünkü yakabilmesi için önce kendisi yanar; etkilenerek etki eder. Ama biri cinlerin hiç bedeni olmadığını ileri sürüyorsa, bu konuda ne yorucu bir araştırmayla uğraşmalı ne de kavgacı bir tartışmaya girmeli. Cisimsiz ruhların da, şaşılacak ama gerçek yollarla, cisimsel ateşin cezasına çarptırılabileceğini neden söylemeyelim? İnsanların ruhları da, kuşkusuz onlar da cisimsiz olduğu hâlde, şimdi cisimsel uzuvların içine kapatılabilmiş, o zaman da bedenlerinin bağlarına çözülmez biçimde bağlanabilecektir. Öyleyse cinlerin ruhları, daha doğrusu ruh olan cinler, bedenleri yoksa bile, cisimsiz oldukları hâlde cisimsel ateşlere yapışacak ve onlarda işkence göreceklerdir. Bu yapışma, ateşlerin onların birleşmesiyle soluk alıp ruh ve bedenden oluşan canlılar hâline gelmesi için değildir; söylediğim gibi, şaşılacak ve anlatılamaz yollarla yapışıp ateşlerden ceza alacak, ateşlere hayat vermeyeceklerdir. Çünkü ruhların bedenlere yapışıp canlılar hâline gelmesinin bu öteki yolu da bütünüyle şaşılacak bir şeydir, insan onu kavrayamaz, oysa insanın kendisi budur.
Ruhların hiçbir beden olmadan, "Bu alevde işkence görüyorum" diyen zenginin cehennemde yandığı gibi yanacağını söylerdim. Ama buna haklı olarak şu cevabın verilebileceğini görüyorum: O alev de, onun kaldırıp Lazar'ı gördüğü gözler gibi, biraz su dökülmesini istediği dil gibi, bunu kendisine yapmasını rica ettiği parmak gibiydi; oysa oradakiler bedensiz ruhlardı. Demek ki yandığı alev de istediği damla da cisimsizdi; uyuyanların görüleri ya da kendinden geçip cisimsiz şeyleri seyredenlerin gördükleri gibi, cisimlere benzerlikleri olan şeylerdi. Çünkü böyle görülerde insanın kendisi de bedeniyle değil ruhuyla bulunur, ama kendini bedenine o kadar benzer görür ki hiçbir şekilde ayırt edemez. Fakat "ateş ve kükürt gölü" de denen o cehennem cisimsel bir ateş olacak ve hüküm giymişlerin bedenlerine işkence edecektir. Bu ateş ya hem insanların hem cinlerin bedenlerine, insanların katı, cinlerin havadan bedenlerine işkence edecek; ya da yalnız insanların ruhlarıyla birlikte bedenlerine; cinler ise bedensiz ruhlar olarak ona yapışıp ateşe hayat vermeden ceza alacaktır. Çünkü Hakikat'in dediği gibi, ikisi için de ateş tektir.
CAPUT X. An ignis gehennae, si corporalis est, possit malignos spiritus, id est daemones incorporeos, tactu suo adurere. Hic occurrit quaerere: Si non erit ignis incorporalis, sicut est animi dolor, sed corporalis, tactu noxius, ut eo possint corpora cruciari: quo modo in eo erit etiam poena spirituum malignorum? Idem quippe ignis erit, supplicio scilicet hominum adtributus et daemonum, dicente Christo: Discedite a me. maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius. Nisi quia sunt quaedam sua etiam daemonibus corpora, sicut doctis hominibus uisum est, ex isto aere crasso adque umido, cuius inpulsus uento flante sentitur. Quod genus elementi si nihil igne perpeti posset, non ureret feruefactus in balneis. Ut enim urat, prior uritur facitque cum patitur. Si autem quisquam nulla habere corpora daemones adseuerat, non est de hac re aut laborandum operosa inquisitione aut contentiosa disputatione certandum. Quur enim non dicamus, quamuis miris, tamen ueris modis etiam spiritus incorporeos posse poena corporalis ignis adfligi, si spiritus hominum, etiam ipsi profecto incorporei, et nunc potuerunt includi corporalibus membris et tunc poterunt corporum suorum uinculis insolubiliter adligari? Adhaerebunt ergo, si eis nulla sunt corpora, spiritus daemonum, immo spiritus daemones, licet incorporei corporeis ignibus cruciandi, non ut ignes ipsi, quibus adhaerebunt, eorum iunctura inspirentur et animalia fiant, quae constent spiritu et corpore, sed, ut dixi, miris et ineffabilibus modis adhaerendo, accipientes ex ignibus poenam, non dantes ignibus uitam; quia et iste alius modus, quo corporibus adhaerent spiritus et animalia fiunt, omnino mirus est nec conprehendi ab homine potest, et hoc ipse homo est. Dicerem quidem sic arsuros sine ullo suo corpore spiritus, sicut ardebat aput inferos ille diues, quando dicebat: Crucior in hac flamma, nisi conuenienter responderi cernerem talem fuisse illam flammam, quales oculi quos leuauit et Lazarum uidit, qualis lingua cui umorem exiguum desiderauit infundi, qualis digitus de quo id sibi fieri postulauit; ubi tamen erant sine corporibus animae. Sic ergo incorporalis et illa flamma qua exarsit et illa guttula quam poposcit, qualia sunt etiam uisa dormientium siue in ecstasi cernentium res incorporales, habentes tamen similitudinem corporum. Nam et ipse homo cum spiritu, non corpore, sit in talibus uisis, ita se tamen tunc similem suo corpori uidet. ut discernere omnino non possit. At uero gehenna illa, quod etiam stagnum ignis et sulphuris dictum est, corporeus ignis erit et cruciabit corpora damnatorum, aut et hominum et daemonum, solida hominum, aeria daemonum, aut tantum hominum corpora cum spiritibus, daemones autem spiritus sine corporibus haerentes sumendo poenam, non inpertiendo uitam ignibus. Unus quippe utrisque ignis erit, sicut Veritas dixit.
21.1111. Adaletin gerekçesi, cezaların süresinin günahların süresinden uzun olmamasını mı gerektirir
Tanrı Devleti'ni savunduğumuz kişilerden bazıları da, ne kadar büyük olursa olsun kısa bir zamanda işlenmiş günahlardan ötürü birinin ebedî cezaya çarptırılmasını haksızlık sayar; sanki herhangi bir kanunun adaleti, kişinin cezalandırılacağı şeyi işlediği süre kadar cezalandırılmasını gözetmiş gibi. Tullius, kanunlarda sekiz tür ceza bulunduğunu yazar: para cezası, zincir, dayak, misilleme, utandırma, sürgün, ölüm, kölelik. Bunlardan hangisi, işlendiği süre kadar cezalandırılsın diye her günahın kısalığına göre kısa bir zamana sığdırılır? Belki misilleme hariç; çünkü onda amaç, kişinin yaptığını kendisinin çekmesidir. Kanunun şu sözü buradan gelir: "Göze göz, dişe diş." Biri başkasının gözünü kötü bir günahla ne kadar kısa sürede almışsa, cezanın şiddetiyle kendi gözünü de o kadar kısa sürede kaybedebilir. Ama başkasının karısını öpmeyi dayakla cezalandırmak makul görülürse, bunu bir anda yapan kişi kıyaslanamayacak saatler boyu dövülmez mi, kısa bir hazzın tadı uzun süren bir acıyla cezalandırılmaz mı? Ya zincirler? Bir kişinin, bağlanmayı hak etmesine yol açan şeyi ne kadar sürede yaptıysa o kadar süre zincirde kalması mı gerektiğine hükmedilecek? Oysa bir kölenin, bir sözle ya da çabucak geçen bir darbeyle efendisini öfkelendirdiği ya da yaraladığı için prangalar içinde yıllarca ceza çekmesi son derece adildir. Para cezası, utandırma, sürgün ve kölelik çoğu zaman hiçbir bağışlamayla hafifletilmeyecek biçimde verildiğine göre, bu hayatın ölçüsüyle ebedî cezalara benzemiyor mu? Ebedî olamamaları, cezalandırılan hayatın da sonsuza uzanmamasındandır. Yine de en uzun süreli cezalarla cezalandırılan günahlar pek kısa sürede işlenir. Kimse, adam öldürme, zina, kutsala saygısızlık ya da zamanın uzunluğuyla değil, haksızlığın ve imansızlığın büyüklüğüyle ölçülmesi gereken başka herhangi bir suç ne kadar çabuk işlendiyse, suçluların işkencesinin de o kadar çabuk bitmesi gerektiğini düşünmüş değildir. Büyük bir cinayetten ötürü ölümle cezalandırılan kişiye gelince, kanunlar onun azabını öldürülmesinin çok kısa süresiyle mi değerlendirir, yoksa onu yaşayanların topluluğundan sonsuza dek çıkarmasıyla mı? Birinci ölümün azabıyla insanları bu ölümlü şehirden çıkarmak ne ise, ikinci ölümün azabıyla insanları o ölümsüz şehirden çıkarmak da odur. Çünkü bu şehrin kanunları öldürülmüş birini ona geri getiremediği gibi, o şehrin kanunları da ikinci ölümle hüküm giymiş birini ebedî hayata geri getirmez. "Peki" diyorlar, "zamanlı bir günah ebedî azapla cezalandırılıyorsa, sizin Mesih'inizin 'Hangi ölçekle ölçerseniz size de onunla ölçülecektir' sözü nasıl doğru olur?" Bunu söyleyenler, aynı ölçüden söz edilmesinin eşit zaman süresi yüzünden değil, kötülüğün karşılığı yüzünden, yani kötülük edenin kötülük çekmesi yüzünden söylendiğine dikkat etmiyorlar. Gerçi bu söz, Rab'bin bunu derken konuştuğu konuda, yani yargılar ve hükümler konusunda da gerçek anlamıyla anlaşılabilir. Haksız yere yargılayıp hüküm veren adil biçimde yargılanıp hüküm giyerse, verdiği şeyi almasa da aynı ölçüyle alır. Çünkü yargıyla yaptı, yargıyla çeker; hükümle haksız olanı yaptıysa, hükümle adil olanı çeker.
CAPUT XI. An hoc ratio iustitiae habeat, ut non sint extensiora poenarum tempora, quam fuerint peccatorum. Sic autem quidam eorum, contra quos defendimus ciuitatem Dei, iniustum putant, ut pro peccatis quamlibet magnis, paruo scilicet tempore perpetratis, poena quisque damnetur aeterna, quasi ullius id umquam iustitia legis adtendat, ut tanta mora temporis quisque puniatur, quanta mora temporis unde puniretur admisit. Octo genera poenarum in legibus esse scribit Tullius, damnum, uincla, uerbera, talionem, ignominiam, exsilium, mortem, seruitutem. Quid horum est quod in breue tempus pro cuiusque peccati celeritate coartetur, ut tanta uindicetur morula, quanta deprehenditur perpetratum, nisi forte talio? Id enim agit, ut hoc patiatur quisque quod fecit. Unde illud est legis: Oculum pro oculo, dentem pro dente. Fieri enim potest, ut tam breui tempore quisque amittat oculum seueritate uindictae, quam tulit ipse alteri inprobitate peccati. Porro autem si alienae feminae osculum infixum rationis sit uerbere uindicare, nonne qui illud puncto temporis fecerit, inconparabili horarum spatio uerberatur et suauitas uoluptatis exiguae diuturno dolore punitur? Quid, in uinculis numquid tamdiu quisque iudicandus est esse debere, quamdiu fecit unde meruit adligari; cum iustissime annosas poenas seruus in conpedibus pendat, qui uerbo aut ictu celerrime transeunte uel lacessiuit dominum uel plagauit? Iam uero damnum, ignominia, exsilium, seruitus cum plerumque sic infliguntur, ut nulla uenia relaxentur, nonne pro huius uitae modo similia poenis uidentur aeternis? Ideo quippe aeterna esse non possunt, quia nec ipsa uita, quae his plectitur, porrigitur in aeternum; et tamen peccata, quae uindicantur longissimi temporis poenis, breuissimo tempore perpetrantur; nec quisquam exstitit qui censeret tam cito nocentium finienda esse tormenta, quam cito factum est uel homicidium uel adulterium uel sacrilegium uel quodlibet aliud scelus non temporis longitudine, sed iniquitatis et inpietatis magnitudine metiendum. Qui uero pro aliquo grandi crimine morte multatur, numquid mora qua occiditur, quae perbreuis est, eius supplicium leges aestimant et non quod eum in sempiternum auferunt de societate uiuentium? Quod est autem de ista ciuitate mortali homines supplicio primae mortis, hoc est de illa ciuitate inmortali homines supplicio secundae mortis auferre. Sicut enim non efficiunt leges huius ciuitatis, ut in eam quisque reuocetur occisus: sic nec illius, ut in uitam reuocetur aeternam secunda morte damnatus. Quo modo ergo uerum est, inquiunt, quod ait Christus uester: In qua mensura mensi fueritis, in ea remetietur uobis. si temporale peccatum supplicio punitur aeterno? Nec adtendunt non propter aequale temporis spatium, sed propter uicissitudinem mali, id est ut qui mala fecerit mala patiatur, eandem dictam fuisse mensuram. Quamuis hoc in ea re proprie possit accipi, de qua Dominus cum hoc diceret loquebatur, id est de iudiciis et condemnationibus. Proinde qui iudicat et condemnat iniuste, si iudicatur et condemnatur iuste, in eadem mensura recipit, quamuis non hoc quod dedit. Iudicio enim fecit, iudicio patitur; quamuis fecerit damnatione quod iniquum est, patiatur damnatione quod iustum est.
21.1212. İlk ihlalin büyüklüğü; Kurtarıcı'nın lütfu dışında kalan herkes bu yüzden ebedî cezayı hak eder
Ebedî ceza insan hislerine katı ve haksız görünür; çünkü ölümlü hislerin bu zayıflığında, o ilk ihlalde ne büyük bir cinayet işlendiğini hissettirecek en yüce ve en saf bilgeliğin hissi eksiktir. İnsan Tanrı'nın tadına ne kadar çok varıyorduysa, Tanrı'yı terk etmesi o kadar büyük bir imansızlıktı; ebedî olabilecek bu iyiyi kendinde yok ettiği için ebedî kötülüğe layık oldu. Bütün insan soyu buradan hüküm giymiş bir yığın oldu. Bu günahı ilk işleyen, kendisinde kök salmış soyuyla birlikte cezalandırılmıştır; öyle ki kimse bu adil ve hak edilmiş azaptan, merhametli ve hak edilmemiş lütuf dışında kurtulmasın. İnsan soyu öyle bölünür ki bazılarında merhametli lütfun, ötekilerinde adil cezanın ne yapabileceği gösterilsin. Çünkü ikisi herkeste gösterilemezdi; herkes adil hükmün cezaları içinde kalsaydı merhametli lütuf hiç kimsede görünmezdi; yine herkes karanlıktan ışığa taşınsaydı cezanın hakikati hiç kimsede görünmezdi. Bu cezada olanların ötekilerden çok daha fazla olması ise herkesin neye borçlu olduğunu göstermek içindir. Eğer herkese borçları ödenseydi, kimse cezalandıranın adaletini haklı olarak kınayamazdı; ama bu kadar çok kişi oradan kurtarıldığı için, kurtaranın karşılıksız armağanına en büyük teşekkürleri sunmak için neden vardır.
CAPUT XII. De magnitudine praeuaricationis primae, ob quam aeterna poena omnibus debeatur, qui extra gratiam fuerint Saluatoris. Sed poena aeterna ideo dura et iniusta sensibus uidetur humanis, quia in hac infirmitate moribundorum sensuum deest ille sensus altissimae purissimaeque sapientiae, quo sentiri possit quantum nefas in illa prima praeuaricatione commissum sit. Quanto enim magis homo fruebatur Deo, tanto maiore inpietate dereliquit Deum et factus est malo dignus aeterno, qui hoc in se peremit bonum, quod esse posset aeternum. Hinc est uniuersa generis humani massa damnata; quoniam, qui hoc primus admisit, cum ea quae in illo fuerat radicata sua stirpe punitus est, ut nullus ab hoc iusto debitoque supplicio nisi misericordi et indebita gratia liberetur adque ita dispertiatur genus humanum, ut in quibusdam demonstretur quid ualeat misericors gratia, in ceteris quid iusta uindicta. Neque enim utrumque demonstraretur in omnibus, quia, si omnes remanerent in poenis iustae damnationis, in nullo appareret misericors gratia; rursus si omnes a tenebris transferrentur in lucem, in nullo appareret ueritas ultionis. In qua propterea multo plures quam in illa sunt, ut sic ostendatur, quid omnibus deberetur. Quod si omnibus redderetur, iustitiam uindicantis iuste nemo reprehenderet; quia uero tam multi exinde liberantur, est unde agantur maximae gratiae gratuito muneri liberantis.
21.1313. Suçlulara ölümden sonraki azapların arınma için verildiğini düşünenlerin kanaatine karşı
Platoncular hiçbir günahın cezasız kalmasını istemezler, ama insan kanunlarınca ya da tanrısal kanunlarca, bu hayatta ya da ölümden sonra verilen bütün cezaların düzeltme amacı taşıdığını düşünürler; bu hayatta biri bağışlanırsa ya da cezalandırıldığı hâlde düzelmezse, ölümden sonra da ceza görür. Vergilius'un şu görüşü buradan gelir. Dünyevî beden ve uzuvlar hakkında, ruhların
Bu yüzden korkup arzuladığını, acı çekip sevindiğini, Kör bir zindanda, karanlığa kapalı, göğe bakmadığını
söyledikten sonra sözünü sürdürür ve ekler:
Üstelik son ışıkla hayat onları bırakıp gittiğinde bile
(yani son gününde bu hayat onları terk ettiğinde),
Zavallıları bütün kötülük bırakmaz, cisimsel illetlerin Hepsi kökünden çıkmaz; uzun süre birikmiş nice şey Şaşılacak biçimde içe işlemek zorundadır. Bu yüzden cezalarla uğraşırlar, eski kötülüklerin Bedelini öderler; kimi rüzgârlara asılıp gerilir boşlukta, Kimilerinin bulaşmış suçu engin girdapta yıkanır, Ya da ateşte yakılır.
Böyle düşünenler, ölümden sonra arındırıcı cezalardan başka ceza olmasını istemezler; topraktan daha yüksek unsurlar olan su, hava ve ateşten biriyle, dünyevî bulaşıkla edinilen kirin kefaret cezalarıyla temizlenmesini isterler. Hava "rüzgârlara asılıp" sözünde, su "engin girdapta" sözünde anlaşılır; ateş ise "ateşte yakılır" derken adıyla söylenmiştir. Biz de bu ölümlü hayatta bazı arındırıcı cezalar olduğunu kabul ederiz; ama bunlar hayatı onlarla daha iyi olmayan, hatta daha kötü olan kişilerin çektiği cezalar değildir. Onlarla dizginlenip düzelenler için arındırıcıdırlar. Öteki bütün cezalar, geçici olsun sürekli olsun, Tanrı'nın takdirinin herkese nasıl davranacağına göre, ya geçmiş günahlar için ya da cezalandırılanın hâlâ içinde yaşadığı günahlar için, ya da faziletlerin sınanması ve ortaya çıkması için, iyi ya da kötü insanlar ve melekler eliyle verilir. Biri başkasının kötülüğü ya da yanılgısı yüzünden bir kötülük çektiğinde, bilgisizlikle ya da adaletsizlikle ona kötülük eden insan günah işler; ama adil, gerçi gizli olan yargısıyla olmasına izin veren Tanrı günah işlemez. Geçici cezaları bazıları yalnız bu hayatta çeker, bazıları ölümden sonra, bazıları hem şimdi hem o zaman; ama hepsi o en şiddetli son yargıdan önce. Ölümden sonra geçici ceza çekenlerin hepsi o yargıdan sonra gelecek sürekli cezalara gitmez. Çünkü bazılarına, bu çağda bağışlanmayanın gelecek çağda bağışlanacağını, yani gelecek çağın ebedî azabıyla cezalandırılmayacaklarını yukarıda söyledik.
CAPUT XIII. Contra opinionem eorum, qui putant criminosis supplicia post mortem causa purgationis adhiberi. Platonici quidem, quamuis inpunita nulla uelint esse peccata, tamen omnes poenas emendationi adhiberi putant, uel humanis inflictas legibus uel diuinis, siue in hac uita siue post mortem, si aut parcatur hic cuique aut ita plectatur ut hic non corrigatur. Hinc est Maronis illa sententia, ubi, cum dixisset de terrenis corporibus membris, quod animae Hinc metuunt cupiuntque, dolent gaudentque, nec auras Suspiciunt, clausae tenebris et carcere caeco, secutus adiunxit adque ait: Quin et supremo cum lumine uita reliquit (id est cum die nouissimo reliquit eas ista uita), Non tamen (inquit) omne malum miseris, nec funditus omnes Corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est Multa diu concreta modis inolescere miris. Ergo exercentur poenis ueterumque malorum Supplicia expendunt; aliae panduntur inanes Suspensae ad uentos, aliis sub gurgite uasto Infectum eluitur scelus aut exuritur igni. Qui hoc opinantur, nullas poenas nisi purgatorias uolunt esse post mortem, ut, quoniam terris superiora sunt elementa aqua, aer, ignis, ex aliquo istorum mundetur per expiatorias poenas, quod terrena contagione contractum est. Aer quippe accipitur in eo quod ait: 'Suspensae ad uentos'; aqua in eo quod ait: gurgite uasto); ignis autem suo nomine expressus est, cum dixit: 'Aut exuritur igni.' Nos uero etiam in hac quidem mortali uita esse quasdam poenas purgatorias confitemur, non quibus adfliguntur, quorum uita uel non inde fit melior, uel potius inde fit peior; sed illis sunt purgatoriae, qui eis coherciti corriguntur. Ceterae omnes poenae, siue temporariae siue sempiternae, sicut unusquisque diuina prouidentia tractandus est, inferuntur uel pro peccatis siue praeteritis siue in quibus adhuc uiuit ille qui plectitur, uel pro exercendis declarandisque uirtutibus per homines et angelos seu bonos seu malos. Nam etsi quisque mali aliquid alterius inprobitate uel errore patiatur, peccat quidem homo, qui uel ignorantia uel iniustitia cuiquam mali aliquid facit; sed non peccat Deus, qui iusto, quamuis occulto, iudicio fieri sinit. Sed temporarias poenas alii in hac uita tantum, alii post mortem, alii et nunc et tunc, uerum tamen ante iudicium illud seuerissimum nouissimumque patiuntur. Non autem omnes ueniunt in sempiternas poenas, quae post illud iudicium sunt futurae, qui post mortem sustinent temporales. Nam quibusdam, quod in isto non remittitur, remitti in futuro saeculo, id est, ne futuri saeculi aeterno supplicio puniantur, iam supra diximus.
21.1414. İnsanlık durumunun tabi olduğu bu hayatın geçici cezaları
Bu hayatta hiç ceza çekmeyip yalnız ondan sonra çekenler pek nadirdir. Yine de kimileri bunak yaşlılığa kadar en hafif bir ateşlenme bile görmeden sakin bir hayat sürmüştür; biz de böylelerini bildik ve duyduk. Oysa ölümlülerin hayatının tamamı cezadır, çünkü tamamı ayartıdır; Kutsal Yazıların haykırdığı gibi: "Yeryüzündeki insan hayatı ayartı değil midir?" Akılsızlık ya da bilgisizlik de küçük bir ceza değildir; kaçınılması gereken bir şey olduğuna öyle haklı olarak hükmedilir ki çocuklar, acı dolu cezalarla, sanat ya da okuma yazma öğrenmeye zorlanırlar. Cezalarla sürüldükleri öğrenme de onlara o kadar ceza gibi gelir ki bazen öğrenmektense kendilerini öğrenmeye zorlayan cezaları çekmeyi yeğlerler. Birine ya ölüme katlanmak ya yeniden bebek olmak seçenekleri sunulsa, kim dehşete düşüp ölümü seçmez? Bebeklik bu ışığa gülmeyle değil ağlamayla başlar; bununla, ne kötülüklerin içine girdiğini bilmeden, bir bakıma peygamberlik eder. Yalnız Zerdüşt'ün doğduğunda güldüğünü söylerler; o tuhaf gülme ona iyi bir şey haber vermedi. Çünkü büyü sanatlarının mucidi olduğu söylenir; ama bunlar ona, şimdiki hayatın boş mutluluğu için bile düşmanlarına karşı yarar sağlamadı. Baktrialıların kralı olduğu hâlde Asurluların kralı Ninos tarafından savaşta yenildi. "Annelerinin karnından çıktıkları günden herkesin anasına gömüldükleri güne kadar Âdemoğullarının üzerinde ağır bir boyunduruk vardır" sözü öyle tam olarak gerçekleşmek zorundadır ki, yeniden doğuşun yıkanmasıyla, kendilerini tutan tek şey olan aslî günahın bağından kurtulmuş küçük çocuklar bile pek çok kötülük çeker, bazıları arada bir kötü ruhların saldırısına da uğrar. Ama bu çile ağırlaşıp ruhu bedenden çıkarır ve bu hayatı o yaşta bitirirlerse de, onlara zarar vermesi uzak olsun.
CAPUT XIIII. De poenis temporalibus istius uitae, quibus subiecta est humana condicio. Rarissimi sunt autem qui nullas in hac uita, sed tantum post eam poenas luunt. Fuisse tamen aliquos, qui usque ad decrepitam senectutem ne leuissimam quidem febriculam senserint quietamque duxerint uitam, et ipsi nouimus et audiuimus; quamquam uita ipsa mortalium tota poena sit, quia tota tentatio est, sicut sacrae litterae personant, ubi scriptum est: Numquid non tentatio est uita humana super terram? Non enim parua poena est ipsa insipientia uel inperitia, quae usque adeo fugienda merito iudicatur, ut per poenas doloribus plenas pueri cogantur quaeque artificia uel litteras discere; ipsumque discere, ad quod poenis adiguntur, tam poenale est eis, ut nonnumquam ipsas poenas, per quas conpelluntur discere, malint ferre quam discere. Quis autem non exhorreat et mori eligat, si ei proponatur aut mors perpetienda aut rursus infantia? Quae quidem quod non a risu, sed a fletu orditur hanc lucem, quid malorum ingressa sit nesciens prophetat quodam modo. Solum, quando natus est. ferunt risisse Zoroastrem, nec ei boni aliquid monstruosus risus ille portendit. Nam magicarum artium fuisse perhibetur inuentor; quae quidem illi nec ad praesentis uitae uanam felicitatem contra suos inimicos prodesse potuerunt; a Nino quippe rege Assyriorum. cum esset ipse Bactrianorum, bello superatus est. Prorsus quod scriptum est: Graue iugum super filios Adam a die exitus de uentre matris eorum usque in diem sepulturae in matrem omnium, usque adeo inpleri necesse est, ut ipsi paruuli per lauacrum regenerationis ab originalis peccati, quo solo tenebantur, uinculo iam soluti mala multa patientes nonnulli et incursus spirituum malignorum aliquando patiantur. Quae quidem passio absit ut eis obsit, si hanc uitam in illa aetate etiam ipsa passione ingrauescente et animam de corpore excludente finierint.
21.1515. Eski kötülüğün derinliğinden bizi çekip çıkaran Tanrı lütfunun bütün işi gelecek çağın yeniliğine bakar
Annelerinin karnından çıktıkları günden herkesin anasına gömüldükleri güne kadar Âdemoğullarının üzerine konmuş bu ağır boyunduruk içinde şaşılacak bir yan bulunur: Bu kötülük bizi ayıltır; cennette işlenen o çok alçakça günah yüzünden bu hayatın bizim için ceza hâline geldiğini ve Yeni Ahit aracılığıyla bize yapılan her şeyin yalnız yeni çağın yeni mirasıyla ilgili olduğunu anlamamızı sağlar: Burada rehini alıp rehini olduğu şeye zamanı gelince kavuşalım, şimdi ise ümit içinde yürüyüp günden güne ilerleyerek tenin işlerini ruhla öldürelim. Çünkü Rab kendi olanları tanır; Tanrı'nın Ruhu'nun yönlendirdiği herkes Tanrı'nın çocuklarıdır, ama tabiatça değil lütufla. Tabiatça tek Tanrı Oğlu, biz tabiatça insanoğulları O'nun aracılığıyla lütufla Tanrı'nın çocukları olalım diye merhametle bizim için insanoğlu oldu. Değişmez kalarak, bizi içine alacağı tabiatımızı bizden aldı; tanrılığına sımsıkı tutunarak zayıflığımıza ortak oldu. Böylece biz daha iyiye dönüşerek, günahkâr ve ölümlü oluşumuzu, O'nun ölümsüz ve adil oluşuna katılarak yitirelim; tabiatımızda yaptığı iyiyi de, O'nun tabiatının iyiliğindeki en yüksek iyiyle doldurulmuş olarak koruyalım. Çünkü günah işleyen tek insan aracılığıyla bu ağır kötülüğe düştüğümüz gibi, hem insan hem Tanrı olan, aklayan tek kişi aracılığıyla o yüce iyiye ulaşacağız. Kimse, hiçbir ayartının kalmayacağı yerde olmadıkça, birinciden ikinciye geçtiğinden emin olmamalıdır; tenin ruha karşı, ruhun tene karşı arzuladığı bu savaşın pek çok çeşitli çarpışmasıyla aradığı barışı elde etmedikçe de. Oysa insan tabiatı, hür iradeyle yaratıldığı doğruluk içinde kalsaydı bu savaş hiç olmazdı. Şimdi ise Tanrı'yla barış içinde mutlu olmak istemeyen tabiat, mutsuz biçimde kendisiyle savaşır. Bu kötülük acıklıdır, ama bu hayatın önceki hâlinden daha iyidir. Çünkü kusurlarla çarpışmak, hiç çarpışmadan onların hüküm sürmesinden daha iyidir. Diyorum ki ebedî barış ümidiyle savaşmak, hiçbir kurtuluş düşüncesi olmayan esaretten daha iyidir. Bu savaştan da kurtulmayı arzuluyoruz; daha aşağıda olanların daha üstün olanlara son derece sağlam biçimde tabi olacağı o kusursuz düzenli barışı elde etmek için tanrısal sevginin ateşiyle tutuşuyoruz. Ama o büyük iyinin hiç ümidi olmasaydı (ki asla öyle değil), kusurlara direnmeyerek onların üzerimizde hâkimiyet kurmasına izin vermektense bu sıkıntının içinde kalmayı yeğlememiz gerekirdi.
CAPUT XV. Quod omne opus gratiae Dei eruentis nos de profunditate ueteris mali ad futuri saeculi pertineat nouitatem. Verum tamen in graui iugo, quod positum est super filios Adam a die exitus de uentre matris eorum usque in diem sepulturae in matrem omnium, etiam hoc malum mirabile reperitur, ut sobrii simus adque intellegamus hanc uitam de peccato illo nimis nefario, quod in paradiso perpetratum est, factam nobis esse poenalem totumque, quod nobiscum agitur per testamentum nouum, non pertinere nisi ad noui saeculi hereditatem nouam, ut hic pignore accepto illud cuius hoc pignus est suo tempore consequamur, nunc autem ambulemus in spe et proficientes de die in diem spiritu facta carnis mortificemus. Nouit enim Dominus qui sunt eius; et quotquot spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei, sed gratia, non natura. Unicus enim natura Dei filius propter nos misericordia factus est hominis filius, ut nos, natura filii hominis, filii Dei per illum gratia fieremus. Manens quippe ille inmutabilis naturam nostram, in qua nos susciperet, suscepit a nobis et tenax diuinitatis suae nostrae infirmitatis particeps factus est; ut nos in melius commutati, quod peccatores mortalesque sumus, eius inmortalis et iusti participatione amittamus et, quod in natura nostra bonum fecit, inpletum summo bono in eius naturae bonitate seruemus. Sicut enim per unum hominem peccantem in hoc tam graue malum deuenimus, ita per unum hominem eundemque Deum iustificantem ad illud bonum tam sublime ueniemus. Nec quisquam se debet ab isto ad illum transisse confidere, nisi cum ibi fuerit, ubi tentatio nulla erit; nisi pacem tenuerit, quam belli huius, in quo caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem, multis et uariis certaminibus quaerit. Hoc autem bellum numquam ullum esset, si natura humana per liberum arbitrium in rectitudine, in qua facta est, perstitisset. Nunc uero, quae pacem felix cum Deo habere noluit, secum pugnat infelix, et cum sit hoc malum miserabile, melius est tamen quam priora uitae huius. Melius confligitur quippe cum uitiis, quam sine ulla conflictione dominantur. Melius est, inquam, bellum cum spe pacis aeternae quam sine ulla liberationis' cogitatione captiuitas. Cupimus quidem etiam hoc bello carere et ad capessendam ordinatissimam pacem, ubi firmissima stabilitate potioribus inferiora subdantur, igne diuini amoris accendimur. Sed si (quod absit) illius tanti boni spes nulla esset, malle debuimus in huius molestia remanere quam uitiis in nos dominationem non eis resistendo permittere.
21.1616. Yeniden doğanların bütün yaşları hangi lütuf kanunlarına bağlıdır
Tanrı'nın, şan için hazırladığı merhamet kaplarına karşı merhameti çok büyüktür. İnsanın hiç direnmeden tene boyun eğen ilk çağı olan bebeklik ile çocukluk denen ikinci çağ, yani aklın bu savaşı henüz üstlenmediği ve insanın neredeyse her türlü kusurlu zevkin altında yattığı, konuşabildiği için bebekliği aştığı görünse de zayıf zihninin henüz buyruğu kavrayamadığı çağ, Aracının ayinlerini almışsa, bu hayatı o yıllarda bitirse bile, karanlığın gücünden Mesih'in krallığına taşınmış olarak yalnız ebedî cezalara hazırlanmamakla kalmaz, ölümden sonra hiçbir arındırıcı işkence de görmez. Çünkü tensel doğumun ölümle birlikte getirdiği şeyin ölümden sonra zarar vermemesi için, tek başına ruhanî yeniden doğuş yeter. Fakat buyruğu kavrayan ve kanunun hükmüne boyun eğebilen yaşa gelinince, kusurlara karşı savaş üstlenilmeli ve hüküm giydirici günahlara sürüklememesi için çetin biçimde yürütülmelidir. Kusurlar henüz zaferlerin alışkanlığıyla güçlenmemişse daha kolay yenilir ve geri çekilirler; yenmeye ve hükmetmeye alışmışlarsa yorucu bir güçlükle alt edilirler. Bu da gerçek ve samimi olarak ancak gerçek adalet zevkiyle yapılır, o da Mesih'e imandadır. Çünkü kanun buyurup yardım eden Ruh olmazsa, yasak yüzünden günahın arzusu büyüyüp galip gelir ve kanunu çiğnemenin suçluluğu da üstüne eklenir. Elbette bazen en açık kusurlar, fazilet sanılan gizli kusurlarla yenilir; bunlarda kibir ve yıkıcı bir kendini beğenme yüksekliği hüküm sürer. Öyleyse kusurlar ancak Tanrı sevgisiyle yenildiklerinde yenilmiş sayılmalıdır; bu sevgiyi Tanrı'dan başkası vermez, o da yalnız Tanrı ile insanlar arasındaki aracı, bizi tanrılığına ortak etmek için ölümlülüğümüze ortak olan insan Mesih İsa aracılığıyla verir. İlk gençlikten itibaren ne alçak işlerde ne suçlarda ne de alçak bir imansızlık yanılgısında hüküm giydirici hiçbir günah işlemeyip ruhun büyük cömertliğiyle tensel zevkin kendilerine hükmedebilecek her şeyini bastıracak kadar mutlu olanlar pek azdır.
Çoğu insan kanunun buyruğunu alır, önce galip gelen kusurlara yenilip kanunu çiğner, sonra yardım eden lütfa sığınır; bu lütufla daha acı bir pişmanlık ve daha şiddetli bir mücadele sayesinde, zihinleri önce Tanrı'ya tabi kılınıp böylece tenin başına geçirilerek galip olurlar. Sürekli cezalardan kaçmak isteyen yalnız vaftiz edilmekle kalmasın, Mesih'te aklansın da, böylece gerçekten şeytandan Mesih'e geçsin. Arındırıcı cezaların da yalnız o son, korkunç yargıdan önce olacağını düşünsün. Bununla birlikte ebedî ateşin de, kötü de olsa liyakatlerin çeşitliliğine göre, kimine daha hafif, kimine daha ağır olacağı hiçbir şekilde inkâr edilmemelidir; ister ateşin gücü ve yakıcılığı herkesin hak ettiği cezaya göre değişsin, ister eşit yansın ama eşit sıkıntıyla hissedilmesin.
CAPUT XVI. Sub quibus gratiae legibus omnes regeneratorum habeantur aetates. Verum tamen tanta est Dei misericordia in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam, ut etiam prima hominis aetas, id est infantia, quae sine ullo renisu subiacet carni. et secunda, quae pueritia nuncupatur, ubi nondum ratio suscepit hanc pugnam et fere sub omnibus uitiosis delectationibus iacet, quia, licet fari iam ualeat et ideo infantiam transisse uideatur, nondum in ea est praecepti capax infirmitas mentis, si sacramenta Mediatoris acceperit, etiamsi hanc in eis annis uitam finiat, translata scilicet a potestate tenebrarum in regnum Christi non solum poenis non praeparetur aeternis, sed ne ulla quidem post mortem purgatoria tormenta patiatur. Sufficit enim sola spiritalis regeneratio, ne post mortem obsit quod carnalis generatio cum morte contraxit. Cum autem uentum fuerit ad aetatem, quae praeceptum iam capit et subdi potest legis imperio, suscipiendum est bellum contra uitia et gerendum acriter, ne ad damnabilia peccata perducat. Et si quidem nondum uictoriarum consuetudine roborata sunt, facilius uincuntur et cedunt; si autem uincere adque imperare consuerunt, laboriosa difficultate superantur. Neque id fit ueraciter adque sinceriter nisi uerae delectatione iustitiae; haec est autem in fide Christi. Nam si lex iubens adsit et spiritus iuuans desit, per ipsam prohibitionem desiderio crescente adque uincente peccati etiam reatus praeuaricationis accedit. Nonnumquam sane apertissima uitia aliis uitiis uincuntur occultis, quae putantur esse uirtutes, in quibus regnat superbia et quaedam sibi placendi altitudo ruinosa. Tunc itaque uicta uitia deputanda sunt, cum Dei amore uincuntur, quem nisi Deus ipse non donat nec aliter nisi per mediatorem Dei et hominum, hominem Christum Iesum, qui factus est particeps mortalitatis nostrae, ut nos participes faceret diuinitatis suae. Paucissimi autem sunt tantae felicitatis, ut ab ipsa ineunte adulescentia nulla damnabilia peccata committant uel in flagitiis uel in facinoribus uel in nefariae cuiusquam inpietatis errore, sed magna spiritus largitate obprimant, quidquid eis posset carnali delectatione dominari. Plurimi uero praecepto legis accepto, cum prius uicti fuerint praeualentibus uitiis et praeuaricatores eius effecti, tunc ad gratiam confugiunt adiuuantem, qua fiant et amarius paenitendo et uehementius pugnando prius Deo subdita adque ita carni praeposita mente uictores. Quisquis igitur cupit poenas euadere sempiternas, non solum baptizetur, uerum etiam iustificetur in Christo, ac sic uere transeat a diabolo ad Christum. Purgatorias autem poenas nullas futuras opinetur, nisi ante illud ultimum tremendumque iudicium. Nequaquam tamen negandum est etiam ipsum aeternum ignem pro diuersitate meritorum quamuis malorum aliis leuiorem, aliis futurum esse grauiorem, siue ipsius uis adque ardor pro poena digna cuiusque uarietur, siue ipse aequaliter ardeat, sed non aequali molestia sentiatur.
21.1717. Hiçbir insanın cezasının sonsuza dek sürmeyeceğini düşünenler
Şimdi bizim merhametlilerimizle uğraşmam ve barışçıl biçimde tartışmam gerektiğini görüyorum. Onlar, çok adil yargıcın cehennem azabına layık göreceği bütün insanlar ya da bir kısmı için sürekli ceza olacağına inanmak istemezler; her günahın büyüklüğüne göre uzun ya da kısa belli bir sürenin sonunda oradan kurtarılacaklarını düşünürler. Bu konuda Origenes kesinlikle daha merhametliydi; şeytanın ve meleklerinin bile, liyakatlerine göre daha ağır ve daha uzun azapların ardından o işkencelerden kurtarılıp kutsal meleklere katılacağına inandı. Ama Kilise onu hem bu hem de başka birkaç şey yüzünden, özellikle de bitmek bilmeyen, sürekli birbirini izleyen saadetler ve sefaletler ve çağların belirlenmiş aralıklarıyla bunlardan onlara, onlardan bunlara durmaksızın gidip gelmeler öğretisi yüzünden, haklı olarak reddetmiştir. Çünkü merhametli görünen yanını da kaybetti: Azizler için ceza çekecekleri gerçek sefaletler, gerçek ve güvenli, yani korkusuz ve kesin bir sürekli iyinin sevincine sahip olmayacakları sahte saadetler kurdu. Bunların merhameti ise çok başka biçimde, insanî bir duyguyla yanılır: O yargıda hüküm giyen insanların sefaletini geçici, er geç kurtarılacak herkesin mutluluğunu ise ebedî sayarlar. Bu görüş, merhametli olduğu için iyi ve doğruysa, merhameti arttıkça daha iyi ve daha doğru olacaktır. O hâlde bu merhamet pınarı, en azından pek çok ve pek uzun çağlardan sonra kurtarılacak hüküm giymiş meleklere kadar uzatılsın, yayılsın. Neden bütün insan tabiatına kadar akıyor da meleklere gelince hemen kuruyor? Yine de acımalarını daha ileri götürüp şeytanın kendisinin kurtuluşuna kadar uzanmaya cesaret edemiyorlar. Ama biri buna cesaret ederse elbette onları geçer. Yine de düşüncesini ne kadar yumuşak sanırsa, Tanrı'nın doğru sözlerine karşı yanılgısı da o kadar çirkin ve sapkın olur.
CAPUT XVII. De his, qui putant nullorum hominum poenas in aeternum esse mansuras. Nunc iam cum misericordibus nostris agendum esse uideo et pacifice disputandum, qui uel omnibus illis hominibus. quos iustissimus iudex dignos gehennae supplicio iudicabit, uel quibusdam eorum nolunt credere poenam sempiternam futuram, sed post certi temporis metas pro cuiusque peccati quantitate longioris siue breuioris eos inde existimant liberandos. Qua in re misericordior profecto fuit Origenes, qui et ipsum diabolum adque angelos eius post grauiora pro meritis et diuturniora supplicia ex illis cruciatibus eruendos et sociandos sanctis angelis credidit. Sed illum et propter hoc et propter alia nonnulla et maxime propter alternantes sine cessatione beatitudines et miserias et statutis saeculorum interuallis ab istis ad illas adque ab illis ad istas itus ac reditus interminabiles non inmerito reprobauit ecclesia; quia et hoc, quod misericors uidebatur, amisit faciendo sanctis ueras miserias, quibus poenas luerent. et falsas beatitudines, in quibus uerum ac securum, hoc est sine timore certum, sempiterni boni gaudium non haberent. Longe autem aliter istorum misericordia humano errat adfectu, qui hominum illo iudicio damnatorum miserias temporales, omnium uero qui uel citius uel tardius liberantur aeternam felicitatem putant. Quae sententia si propterea bona et uera quia misericors est, tanto erit melior et uerior quanto misericordior. Extendatur ergo ac profundatur fons huius misericordiae usque ad damnatos angelos saltem post multa adque prolixa quantumlibet saecula liberandos. Quur usque uniuersam naturam manat humanam, et cum ad angelicam uentum fuerit, mox arescit? Non audent tamen se ulterius miserando porrigere et ad liberationem ipsius quoque diaboli peruenire. Verum si aliquis audeat, uincit nempe istos. Et tamen tanto inuenitur errare deformius et contra recta Dei uerba peruersius, quanto sibi uidetur sentire clementius.
21.1818. Son yargıda azizlerin aracılığı yüzünden hiçbir insanın hüküm giymeyeceğini düşünenler
Kendi konuşmalarımda da karşılaştığım gibi, öyleleri de vardır ki Kutsal Yazılara saygı gösteriyor görünürler, ama yaşayışları kınanacak türdendir ve kendi davalarını savunarak insan soyuna karşı Tanrı'ya bunlardan çok daha büyük bir merhamet yakıştırırlar. Kötü ve imansız insanlar hakkında Tanrı'nın, onların layık olduğu şeyi doğru olarak önceden söylediğini ileri sürerler; ama yargıya gelindiğinde merhamet galip gelecektir. "Çünkü merhametli Tanrı onları azizlerinin duaları ve aracılıklarıyla bağışlayacaktır" derler. Azizler onlara düşman olduklarında onlar için dua ediyorlardıysa, onları alçakgönüllü, yalvarır hâlde yerlere kapanmış görünce ne kadar daha çok dua ederler! "Azizlerin, en dolu ve en kusursuz kutsallığa ulaştıklarında merhamet duygularını yitireceğine inanılamaz" derler; "kendileri günahsız değilken düşmanları için dua edenler, hiç günahları kalmadığında kendilerine yalvaranlar için dua etmeyecek değildir ya! Ya da Tanrı, onların bunca kutsallığında duaya hiçbir engel bulamayacakken bu kadar çok ve böylesine çocuklarının sesini duymayacak mıdır?" İmansız ve dinsiz insanların en azından uzun bir süre işkence görüp sonra bütün kötülüklerden kurtulacağını kabul edenler de, ama daha çok bunlar, Mezmurlar'daki şu tanıklığın kendilerinden yana olduğunu söylerler: "Tanrı merhamet etmeyi unutacak mı, ya da öfkesiyle merhametini dizginleyecek mi?" Derler ki O'nun öfkesi, ebedî saadete layık olmayanların hepsinin O'nun yargısıyla sürekli azapla cezalandırılmasıdır. Ama uzun ya da herhangi bir azaba izin verirse, bunun olabilmesi için öfkesiyle merhametini dizginlemiş olacaktır; oysa Mezmur bunu yapmayacağını söylüyor. "Öfkesiyle merhametini uzun süre dizginleyecek mi?" demiyor, hiç dizginlemeyeceğini gösteriyor.
Bu kişiler böylece, kimseyi hüküm giydirmeyecek olsa da Tanrı'nın yargı tehdidinin yalan olmadığını savunurlar; tıpkı Ninova şehrini yıkacağını söyleyen tehdidine yalan diyemediğimiz gibi. Onların dediğine göre, hiçbir kayıt koymadan önceden söylediği şey yine de olmamıştır. Çünkü "Tövbe edip kendilerini düzeltmezlerse Ninova yıkılacak" dememiş, bunu eklemeden şehrin yıkılacağını önceden bildirmiştir. Bu tehdidi doğru sayarlar, çünkü Tanrı, kendisi yapmayacak olsa da gerçekten çekmeye layık oldukları şeyi önceden söylemiştir. "Tövbe edenleri bağışladıysa da" derler, "tövbe edeceklerini kuşkusuz biliyordu; yine de yıkımlarının olacağını kesin ve mutlak biçimde önceden söyledi. Bu yıkım şiddetin doğruluğuna uygundu, çünkü buna layıktılar; ama merhametin hesabına uygun değildi. Merhametini öfkesiyle dizginlemedi ve inatçıları tehdit ettiği cezadan, yalvaranları bağışladı. Bağışlamakla kutsal peygamberini üzeceği o zaman bile bağışladıysa, bütün azizleri bağışlaması için dua ederken daha acıklı biçimde yalvaranları ne kadar daha çok bağışlayacaktır!" Yüreklerinde kurdukları bu şey hakkında Tanrı'nın Yazılarının neden sustuğunu da şöyle açıklarlar: Birçok kişi uzun ya da ebedî cezaların korkusuyla kendini düzeltsin, düzeltmeyenler için dua edebilecek kişiler bulunsun diye. Ama Tanrı'nın sözlerinin bu konuda tamamen sustuğunu da düşünmezler. "Yazılı olan 'Ya Rab, senden korkanlara gizlediğin tatlılığın ne kadar çoktur' sözü ne anlama gelir" derler; "Tanrı'nın merhametinin bu büyük ve gizli tatlılığının korku yüzünden gizlendiğini anlamamız için değil mi?" Havari'nin "Tanrı herkese merhamet etmek için herkesi imansızlıkta kapatmıştır" sözünün de, O'nun kimseyi hüküm giydirmeyeceğini işaret etmek için söylendiğini eklerler. Ama böyle düşünenler bu kanaatlerini şeytanın ve meleklerinin kurtuluşuna ya da hiç hüküm giymemesine kadar genişletmezler. Çünkü insanî bir merhametle yalnız insanlar için kaygılanırlar ve en çok kendi davalarını savunurlar; insan soyuna genel bir Tanrı merhameti bahanesiyle, kendi bozuk yaşayışlarına sahte bir cezasızlık vaat ederler. Bu yüzden bu cezasızlığı cinlerin başına ve yardakçılarına da vaat edenler, Tanrı'nın merhametini anlatmakta onları geçeceklerdir.
CAPUT XVIII. De his. qui nouissimo iudicio propter intercessionem sanctorum neminem hominum putant esse damnandum. Sunt etiam, quales in conlocutionibus nostris ipse sum expertus, qui, cum uenerari uideantur scripturas sanctas, moribus inprobandi sunt et agendo causam suam multo maiorem quam isti misericordiam Deo tribuunt erga humanum genus. Dicunt enim de malis et infidelibus hominibus diuinitus quidem uerum praedictum esse, quod digni sunt; sed cum ad iudicium uentum fuerit, misericordiam esse superaturam. Donabit enim eos, inquiunt, misericors Deus precibus et intercessionibus sanctorum suorum. Si enim orabant pro illis, quando eos patiebantur inimicos, quanto magis quando uidebunt humiles supplicesque prostratos! Neque enim credendum est, aiunt, tunc amissuros sanctos uiscera misericordiae, cum fuerint plenissimae ac perfectissimae sanctitatis, ut, qui tunc orabant pro inimicis suis, quando et ipsi sine peccato non erant, tunc non orent pro supplicibus suis, quando nullum coeperint habere peccatum. Aut uero Deus tunc eos non exaudiet tot et tales filios suos, quando in tanta eorum sanctitate nullum inueniet orationis inpedimentum? Testimonium uero psalmi et illi quidem, qui permittunt infideles adque inpios homines saltem longo tempore cruciari et postea de malis omnibus erui, sed magis isti pro se dicunt esse, ubi legitur: Numquid obliuiscetur misereri Deus aut continebit in ira sua miserationes suas? Ira eius est, inquiunt, ut omnes indigni beatitudine sempiterna ipso iudicante puniantur supplicio sempiterno. Sed si uel longum uel prorsus ullum esse permiserit, profecto, ut possit hoc fieri, continebit in ira sua miserationes suas, quod eum psalmus dicit non esse facturum. Non enim ait: 'Numquid diu continebit in ira sua miserationes suas?) sed quod prorsus non continebit ostendit. Sic ergo isti uolunt iudicii Dei comminationem non esse mendacem, quamuis sit neminem damnaturus, quem ad modum eius comminationem, qua dixit euersurum se esse Nineuen ciuitatem, mendacem non possumus dicere; et tamen factum non est, inquiunt, quod sine ulla condicione praedixit. Non enim ait: 'Nineue euertetur, si non egerint paenitentiam seque correxerint); sed hoc non addito praenuntiauit futuram euersionem illius ciuitatis. Quam comminationem propterea ueracem putant, quia hoc praedixit Deus quod uere digni erant pati, quamuis hoc non esset ipse facturus. Nam etsi paenitentibus pepercit, inquiunt, utique illos paenitentiam non ignorabat acturos, et tamen absolute ac definite eorum euersionem futuram esse praedixit. Hoc ergo erat, inquiunt, in ueritate seueritatis, quia id erant digni; sed in ratione miserationis non erat, quam non continuit in ira sua, ut ab ea poena supplicibus parceret, quam fuerat contumacibus comminatus. Sic ergo tunc pepercit, aiunt, quando sanctum suum prophetam fuerat parcendo contristaturus, quanto magis tunc miserabilius supplicantibus parcet, quando ut parcat omnes sancti eius orabunt! Sed hoc, quod ipsi suis cordibus suspicantur, ideo putant scripturas tacuisse diuinas, ut multi se corrigant uel prolixarum uel aeternarum timore poenarum, et sint qui possint orare pro eis, qui non se correxerint; nec tamen opinantur omni modo id eloquia diuina tacuisse. Nam quo pertinet, inquiunt, quod scriptum est: Quam multa multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te, nisi ut intellegamus propter timorem fuisse absconditam misericordiae diuinae tam multam secretamque dulcedinem? Addunt etiam propterea dixisse apostolum: Conclusit enim Deus omnes in infidelitate, ut omnium misereatur, quo significaret, quod ab illo nemo damnabitur. Nec isti tamen, qui hoc sentiunt, hanc opinionem suam usque ad liberationem uel nullam damnationem diaboli adque angelorum eius extendunt; humana quippe circa solos homines mouentur misericordia et causam maxime agunt suam, per generalem in genus humanum quasi Dei miserationem inpunitatem falsam suis perditis moribus pollicentes; ac per hoc superabunt eos in praedicanda Dei misericordia, qui hanc inpunitatem etiam principi daemonum et eius satellitibus pollicentur.
21.1919. Mesih'in bedenine katılmaları yüzünden sapkınlara bile bütün günahlardan muafiyet vaat edenler
Başkaları da ebedî azaptan kurtuluşu bütün insanlara değil, yalnız Mesih'in vaftiziyle yıkanıp O'nun bedenine katılanlara vaat ederler; nasıl yaşamış olurlarsa olsunlar, hangi sapkın öğretide ya da imansızlıkta bulunurlarsa bulunsunlar. Dayanakları İsa'nın şu sözüdür: "Gökten inen ekmek budur ki, ondan yiyen ölmesin. Gökten inen diri ekmek benim. Bu ekmekten yiyen sonsuza dek yaşayacaktır." Öyleyse, derler, bunlar ebedî ölümden kurtarılmak ve bir gün ebedî hayata götürülmek zorundadır.
CAPUT XVIIII. De his, qui inpunitatem omnium peccatorum promittunt etiam haereticis propter participationem corporis Christi. Item sunt alii ab aeterno supplicio liberationem nec ipsis saltem omnibus hominibus promittentes, sed tantummodo Christi baptismate ablutis, qui participes fiunt corporis eius. quomodolibet uixerint, in quacumque haeresi uel inpietate fuerint, propter illud quod ait Iesus: Hic est panis qui de caelo descendit, ut, si quis ex ipso manducauerit, non moriatur. Ego sum panis uiuus, qui de caelo descendi. Si quis manducauerit ex hoc pane, uiuet in aeternum. Ab aeterna ergo morte, inquiunt, necesse est istos erui et ad uitam aeternam quandocumque perduci.
21.2020. Muafiyeti herkese değil, yalnız Katolikler arasında yeniden doğmuş olanlara, sonradan pek çok suça ve yanılgıya düşseler bile vaat edenler
Bazıları bunu Mesih'in vaftizine ve bedeninin ayinine sahip olan herkese değil, kötü yaşasalar bile yalnız Katoliklere vaat ederler. Çünkü onlar Mesih'in bedenini yalnız ayin olarak değil gerçekten yemişlerdir; Havari'nin "Tek ekmek olduğu için biz çok kişi tek bedeniz" dediği O'nun bedeninin içinde yer almışlardır. Sonradan sapkın bir öğretiye, hatta putperestlerin puta tapıcılığına düşseler bile, yalnız Mesih'in bedeninde, yani Katolik Kilise'de Mesih'in vaftizini alıp Mesih'in bedenini yedikleri için sonsuza dek ölmeyeceklerdir, bir gün ebedî hayata kavuşacaklardır. Bütün o imansızlıkları ne kadar büyük olursa olsun, onları ebedî cezaya değil, yalnız uzun ve büyük cezalara götürecektir.
CAPUT XX. De his, qui non omnibus, sed eis tantum qui aput catholicos sunt renati, etiamsi postea in multa crimina erroresque proruperint, indulgentiam pollicentur. Item sunt, qui hoc nec omnibus habentibus baptismatis Christi et eius corporis sacramentum, sed solis catholicis quamuis male uiuentibus pollicentur, quia non solo sacramento, sed re ipsa manducauerunt corpus Christi, in ipso eius corpore constituti, de quo dicit apostolus: Unus panis, unum corpus multi sumus; ut, etiamsi postea in aliquam haeresim uel etiam in gentilium idolatriam lapsi fuerint, tantum quia in corpore Christi, id est in catholica ecclesia, sumserunt baptismum Christi et manducauerunt corpus Christi, non moriantur in aeternum, sed uitam quandoque consequantur aeternam; adque illa omnis inpietas, quanto maior fuerit, non eis ualeat ad aeternitatem, sed ad diuturnitatem magnitudinemque poenarum.
21.2121. Katolik imanda kalanların, çok kötü yaşasalar ve bu yüzden yanmayı hak etseler bile imanın temeli sayesinde kurtulacağını söyleyenler
Bazıları da "Sonuna kadar dayanan kurtulacaktır" diye yazılı olduğu için, bunu yalnız Katolik Kilise'de kalanlara, onun içinde kötü yaşasalar bile, vaat ederler. Bunlar temelin liyakati sayesinde ateş yoluyla kurtulacaklardır; Havari bu temelden şöyle söz eder: "Kimse konmuş olan temelden, yani Mesih İsa'dan başka bir temel koyamaz. Biri temelin üzerine altın, gümüş, değerli taşlar, odun, ot, saman ile bina yaparsa, herkesin işi açığa çıkacaktır. Çünkü gün gösterecektir, zira ateşle ortaya çıkarılacaktır; herkesin işinin nasıl olduğunu ateş sınayacaktır. Birinin yaptığı iş kalırsa ücret alacaktır. Birinin işi yanarsa zarar görecektir; kendisi ise kurtulacaktır, ama ateşten geçerek." Bunlar, nasıl yaşarsa yaşasın Katolik Hıristiyanın temelinde Mesih'in bulunduğunu söylerler; O'nun bedeninin birliğinden kopmuş hiçbir sapkın öğretinin ise bu temeli yoktur. Bu temel sayesinde Katolik Hıristiyan, kötü bir hayat sürmüş olsa bile, odun, ot ve samanla bina yapan gibi ateş yoluyla kurtulacaktır, yani son yargıda kötülerin cezalandırılacağı o ateşin cezalarından sonra kurtarılacaktır.
CAPUT XXI. De his, qui eos, qui permanent in catholica fide, etiamsi pessime uixerint et ob hoc uri meruerint, tamen propter fidei fundamentum saluandos esse definiunt. Sunt autem, qui propter id quod scriptum est: Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit, non nisi in ecclesia catholica perseuerantibus, quamuis in ea male uiuentibus, hoc promittunt, per ignem uidelicet saluandis merito fundamenti, de quo ait apostolus: Fundamentum enim aliud nemo potest ponere praeter id, quod positum est, quod est Christus Iesus. Si quis autem aedificat super fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam: uniuscuiusque opus manifestabitur; dies enim declarabit, quoniam in igne reuelabitur, et uniuscuiusque opus quale sit ignis probabit. Si cuius opus permanserit quod superaedificauit, mercedem accipiet. Si cuius autem opus arserit, damnum patietur; ipse autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem. Dicunt ergo cuiuslibet uitae catholicum Christianum Christum habere in fundamento, quod fundamentum nulla haeresis habet a corporis eius unitate praecisa; et ideo propter hoc fundamentum, etiamsi malae uitae fuerit catholicus Christianus, uelut qui ligna, fenum, stipulam, putant eum saluum fieri per ignem, id est post poenas ignis illius liberari, quo igne in ultimo iudicio punientur mali.
21.2222. Sadaka işleri arasında işlenen suçların hüküm yargısına çağrılmayacağını düşünenler
Bazılarının da, ancak günahları için layık sadakayı vermeyi ihmal edenlerin o ebedî azapla yanacağını düşündüğünü öğrendim. Havari Yakup'un şu sözüne dayanırlar: "Merhamet etmeyene yargı merhametsiz olacaktır." Öyleyse derler ki, merhamet eden, yaşayışını daha iyiye çevirmemiş, sadakalarının arasında alçakça ve kötü yaşamış olsa bile, yargısı merhametle olacaktır; ya hiç hüküm giymeyecek ya da uzun kısa bir süre sonra o hükümden kurtulacaktır. Yaşayanların ve ölülerin yargıcının, ebedî hayat vereceği sağdakilere de ebedî azapla hüküm giydireceği soldakilere de, yapılan ya da yapılmayan sadakalardan başka bir şey anmak istememesinin sebebinin bu olduğunu düşünürler. Rab'bin Duası'ndaki günlük dileğin de buna ait olduğunu söylerler: "Bize borçlu olanları bağışladığımız gibi, bizim borçlarımızı da bağışla." Çünkü kendisine karşı günah işleyenin günahını bağışlayıp affeden kuşkusuz sadaka vermiş olur. Rab bunu şöyle bildirmiştir: "İnsanların günahlarını bağışlarsanız, Babanız da sizin günahlarınızı bağışlar; insanları bağışlamazsanız, göklerdeki Babanız da sizi bağışlamaz." Demek ki Havari Yakup'un, merhamet etmeyene merhametsiz yargı olacağı sözü bu tür sadakalar için de geçerlidir. Üstelik Rab, derler, "büyük ya da küçük" dememiştir, "Siz insanları bağışlarsanız, Babanız da sizin günahlarınızı bağışlar" demiştir. Bu yüzden, bu hayatın son gününe kadar kötü yaşayanların bile bütün günahlarının, ne tür ve ne kadar olursa olsun, bu duanın her gün tekrarlanması gibi her gün bu dua sayesinde bağışlandığını düşünürler; yeter ki kendilerine herhangi bir günahla zarar verenler onlardan af dilediğinde yürekten bağışlamayı unutmasınlar. Tanrı'nın izniyle bütün bunlara cevap verdikten sonra bu kitap kapanacaktır.
CAPUT XXII. De his, qui putant ea crimina, quae inter ⟦elemosy⟧narum opera committuntur, ad damnationis iudicium non uocari. Comperi etiam quosdam putare eos tantummodo arsuros illius aeternitate supplicii, qui pro peccatis suis facere dignas elemosynas neglegunt, iuxta illud apostoli Iacobi: Iudicium autem sine misericordia illi, qui non fecit misericordiam. Qui ergo fecit, inquiunt, quamuis mores in melius non mutauerit, sed inter ipsas suas elemosynas nefarie ac nequiter uixerit, iudicium illi cum misericordia futurum est, ut aut nulla damnatione plectatur aut post aliquod tempus siue paruum siue prolixum ab illa damnatione liberetur. Ideo iudicem ipsum uiuorum adque mortuorum noluisse existimant aliud commemorare se esse dicturum siue dextris, quibus est uitam daturus aeternam, siue sinistris, quos aeterno supplicio damnaturus, nisi elemosynas siue factas siue non factas. Ad hoc pertinere aiunt et in oratione Dominica cottidianam postulationem: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Quisquis enim illi. qui in eum peccauit, dimittit ignoscendo peccatum, procul dubio elemosynam facit. Quam rem Dominus ipse sic commendauit, ut diceret: Si enim dimiseritis peccata hominibus, dimittet uobis et pater uester peccata uestra; si autem non dimiseritis hominibus, neque pater uester, qui in caelis est, dimittet uobis. Ergo et ad hoc genus elemosynarum pertinet quod ait apostolus Iacobus iudicium futurum sine misericordia ei, qui non fecit misericordiam. Nec dixit Dominus, inquiunt, magna uel parua, sed: Dimittet uobis pater uester peccata uestra, si et uos dimiseritis hominibus. Ac per hoc putant etiam eis, qui perdite uixerint, donec claudant diem uitae huius extremum, per hanc orationem, qualiacumque et quantacumque fuerint, omnia cottidie peccata dimitti, sicut ipsa cottidie frequentatur oratio, si hoc tantummodo custodire meminerint, ut, quando ab eis ueniam petunt, qui eos peccato qualicumque laeserunt, ex corde dimittant. Cum ad haec omnia Deo donante respondero, liber iste claudendus est.
21.2323. Ne şeytanın ne kötü insanların azabının sürekli olacağını söyleyenlerin kanaatine karşı
Önce şunu sormak ve öğrenmek gerekir: Kilise, şeytana en büyük ve en uzun cezalardan sonra arınma ya da bağışlanma vaat eden insanların tartışmasına neden tahammül edememiştir? Eski ve Yeni Kutsal Yazılarda yetişmiş bunca aziz, ne tür ve ne kadar azaptan sonra olursa olsun, ne tür ve ne kadar melek olursa olsun, onların temizlenmesini ve göklerin krallığının saadetini kıskanmış değildir. Ama Rab'bin yargıda vereceğini ve söyleyeceğini önceden bildirdiği tanrısal hükmün boşa çıkarılamayacağını ya da zayıflatılamayacağını görmüşlerdir: "Ey lanetliler, benden uzaklaşın, şeytan ve melekleri için hazırlanmış ebedî ateşe gidin." Böylece şeytanın ve meleklerinin ebedî ateşte yanacağını göstermiştir. Vahiy kitabında da şöyle yazılıdır: "Onları aldatan şeytan, canavarın ve sahte peygamberin bulunduğu ateş ve kükürt gölüne atıldı; gece gündüz çağlar çağı boyunca işkence görecekler." Orada "ebedî" denen şeye burada "çağlar çağı" denmiştir; Tanrı'nın Kitabı bu sözlerle, zaman bakımından sonu olmayan şeyden başkasını işaret etmez. Bu yüzden, gerçek bir dindarlıkla, şeytanın ve meleklerinin azizlerin adaletine ve hayatına asla dönmeyeceğine kesin ve sarsılmaz biçimde inanılmasının başka, daha adil ve daha açık bir sebebi bulunamaz. Sebep şudur: Kimseyi aldatmayan Kitap, Tanrı'nın onları esirgemediğini, şimdilik önceden hükme bağladığını, cehennemin karanlık zindanlarına atılıp son yargıda cezalandırılmak üzere saklanmaya teslim edildiklerini söyler; o zaman ebedî ateş onları alacak, orada çağlar çağı boyunca işkence göreceklerdir. Bu böyleyse, nasıl olur da insanların tümü ya da bir kısmı, ne kadar zaman geçerse geçsin ebedî cezadan çekilip alınır ve cinlerin azabının sürekli olacağına inanan iman hemen zayıflamaz? "Ey lanetliler, benden uzaklaşın, şeytan ve melekleri için hazırlanmış ebedî ateşe gidin" denecek kişilerin tümü ya da bazıları orada sürekli kalmayacaksa, şeytanın ve meleklerinin orada sürekli kalacağına inanmak için ne sebep vardır? Yoksa Tanrı'nın kötü melekler ve insanlar hakkında vereceği hüküm, meleklere karşı doğru, insanlara karşı yanlış mı olacak? Elbette, Tanrı'nın söylediğinden insanların sandığı şey daha geçerli olacaksa böyle olur. Bu olamayacağına göre, sürekli azaptan kurtulmak isteyenler Tanrı'ya karşı kanıt getirmemeli, vakit varken tanrısal buyruğa itaat etmelidir. Ayrıca, Mesih aynı yerde, bir ve aynı cümlede ikisini birleştirerek "Böylece bunlar ebedî azaba, adiller ebedî hayata gidecektir" demişken, ebedî azabı uzun süreli bir ateş, ebedî hayatı sonsuz olarak düşünmek nasıl bir şeydir? İkisi de ebedîyse, ikisi de sonlu ve uzun süreli ya da ikisi de sonsuz ve sürekli olarak anlaşılmalıdır. Çünkü denk şeyler birbirine bağlanmıştır: bir yanda ebedî azap, öbür yanda ebedî hayat. Bir ve aynı anlamda "Ebedî hayat sonsuz olacak, ebedî azabın sonu olacak" demek son derece saçmadır. Azizlerin ebedî hayatı sonsuz olacağı için, kendilerine verilecek olanların ebedî azabının da sonu olmayacağı kuşkusuzdur.
CAPUT XXIII. Contra opinionem eorum, qui dicunt nec diaboli nec hominum malorum perpetua futura supplicia. Ac primum quaeri oportet adque cognosci, quur ecclesia ferre nequiuerit hominum disputationem diabolo etiam post maximas et diuturnissimas poenas purgationem uel indulgentiam pollicentem. Neque enim tot sancti et sacris ueteribus ac nouis litteris eruditi mundationem et regni caelorum beatitudinem post qualiacumque et quantacumque supplicia qualibuscumque et quantiscumque angelis inuiderunt, sed potius uiderunt diuinam uacuari uel infirmari non posse sententiam, quam se Dominus praenuntiauit in iudicio prolaturum adque dicturum: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius (sic quippe ostendit aeterno igne diabolum et angelos eius arsuros); et quod scriptum est in apocalypsi: Diabolus, qui seducebat eos, missus est in stagnum ignis et sulphuris, quo et bestia et pseudopropheta; et cruciabuntur die ac nocte in saecula saeculorum. Quod ibi dictum est aeternum, hic dictum est in ⟦saecula saecul⟧orum, quibus uerbis nihil scriptura diuina significare consueuit, nisi quod finem non habet temporis. Quam ob rem prorsus nec alia causa nec iustior adque manifestior inueniri potest, quur uerissima pietate teneatur fixum et inmobile nullum regressum ad iustitiam uitamque sanctorum diabolum et angelos eius habituros, nisi quia scriptura, quae neminem fallit, dicit eis Deum non pepercisse. et sic ab illo esse interim praedamnatos, ut carceribus caliginis inferi retrusi traderentur seruandi adque ultimo iudicio puniendi, quando eos aeternus ignis accipiet, ubi cruciabuntur in saecula saeculorum. Quod si ita est, quo modo ab aeternitate poenae uel uniuersi uel quidam homines post quantumlibet temporis subtrahentur, ac non statim eneruabitur fides, qua creditur sempiternum daemonum futurum esse supplicium? Si enim quibus dicetur: Discedite a me. maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius, uel uniuersi uel aliqui eorum non semper ibi erunt, quid causae est quur diabolus et angeli eius semper ibi futuri esse credantur? An forte Dei sententia. quae in malos et angelos et homines proferetur, in angelos uera erit, in homines falsa? Ita plane hoc erit, si non quod Deus dixit, sed quod suspicantur homines plus ualebit. Quod fieri quia non potest, non argumentari aduersus Deum, sed diuino potius, dum tempus est, debent parere praecepto, qui sempiterno cupiunt carere supplicio. Deinde quale est aeternum supplicium pro igne diuturni temporis existimare et uitam aeternam credere sine fine, cum Christus eodem ipso loco, in una eademque sententia dixerit utrumque conplexus: Sic ibunt isti in supplicium aeternum, iusti autem in uitam aeternam? Si utrumque aeternum, profecto aut utrumque cum fine diuturnum aut utrumque sine fine perpetuum debet intellegi. Par pari enim relata sunt, hinc supplicium aeternum, inde uita aeterna. Dicere autem in hoc uno eodemque sensu: 'Vita aeterna sine fine erit, supplicium aeternum finem habebit' multum absurdum est. Unde, quia uita aeterna sanctorum sine fine erit, supplicium quoque aeternum quibus erit finem procul dubio non habebit.
21.2424. Tanrı'nın yargısında azizlerin duaları yüzünden bütün suçluların bağışlanacağını düşünenlerin görüşüne karşı
Bu söylenenler, kendi davalarını savunarak daha büyük bir merhamet bahanesiyle Tanrı'nın sözlerine karşı çıkmaya çalışanlar için de geçerlidir. Onlara göre bu sözler, insanların çekeceğini söylediği şeyleri gerçekten çekecekleri için değil, çekmeye layık oldukları için doğrudur. "Tanrı" derler, "onları azizlerinin dualarına bağışlayacaktır; azizler de ne kadar kutsal olurlarsa düşmanları için o kadar çok dua ederler, hiç günahları kalmadığı için duaları daha etkili ve Tanrı'nın işitmesine daha layıktır." O hâlde bu kusursuz kutsallıklarıyla, her şeyi elde edebilen tertemiz ve son derece merhametli dualarıyla neden ebedî ateş hazırlanmış meleklere de dua etmesinler ki Tanrı hükmünü yumuşatıp daha iyiye çevirsin, onları o ateşten uzak tutsun? Belki biri çıkıp bunun da olacağını ileri sürecek ve o zaman Tanrı'nın meleklerine eşit olacak kutsal insanlarla birlikte kutsal meleklerin de, hüküm giyecek melekler ve insanlar hakikat gereği hak ettikleri şeyi merhamet sayesinde çekmesinler diye dua edeceğini söyleyecek, öyle mi? Sağlam imana sahip hiç kimse bunu söylememiştir ve söylemeyecektir. Yoksa öğretmeni Tanrı'nın düşmanları için dua etmesini buyurduğu Kilise'nin şimdi de şeytan ve melekleri için dua etmemesinin hiçbir sebebi kalmaz. Kilise'nin şimdi, düşmanı olduğunu bildiği kötü melekler için dua etmemesinin sebebi neyse, o yargıda kusursuz kutsallıkta olsa bile ebedî ateşte işkence görecek insanlar için dua etmemesinin sebebi de odur. Şimdi insan soyundaki düşmanları için dua eder, çünkü şimdi tövbenin meyve verdiği zamandır. Onlar için en çok ne diler? Havari'nin söylediği gibi, Tanrı'nın onlara tövbe vermesini ve onları kendi iradesine göre esir tutan şeytanın tuzaklarından ayılmalarını diler. Kilise, bu hayatta bulunsalar da şeytanla birlikte ebedî ateşe gitmek üzere önceden belirlenmiş olan kişileri, kim olduklarını da bilecek kadar kesin olarak bilseydi, şeytan için dua etmediği gibi onlar için de dua etmezdi. Ama hiç kimse hakkında kesin bilgisi olmadığı için, bu bedende bulunan bütün insan düşmanları için dua eder; ama her biri için duası kabul edilmez. Duası yalnız, Kilise'ye karşı çıksalar da, Kilise'nin duası kendileri için kabul edilsin ve Kilise'nin çocukları olsunlar diye önceden belirlenmiş olanlar için kabul görür. Ölünceye kadar pişmanlık duymayan bir yüreğe sahip olan ve düşmanlıktan çocukluğa dönmeyenler için, yani böyle ölmüş olanların ruhları için Kilise dua eder mi? Etmez; neden? Çünkü bedendeyken Mesih'e geçmemiş olan, artık şeytanın tarafında sayılır.
Demek ki o zaman ebedî ateşle cezalandırılacak insanlar için dua edilmemesinin sebebiyle, ne şimdi ne o zaman kötü melekler için dua edilmemesinin sebebi aynıdır. İmansız ve dinsiz ölüler için, insan oldukları hâlde şimdi dua edilmemesinin sebebi de budur. Kilise'nin ya da bazı dindarların bazı ölüler için duası kabul edilir; ama bunlar Mesih'te yeniden doğmuş kişilerdir ve bedendeki hayatları ne böyle bir merhamete layık görülmeyecek kadar kötü geçmiş, ne de böyle bir merhamete ihtiyaçları olmayacak kadar iyi geçmiştir. Aynı biçimde ölülerin dirilişinden sonra da, ölülerin ruhlarının çektiği cezaların ardından kendilerine merhamet edilip ebedî ateşe atılmayacak kişiler olacaktır. Bazıları için "Ne bu çağda ne gelecek çağda bağışlanmayacak" sözü, bu çağda olmasa da gelecek çağda bağışlanan kişiler olmasaydı doğru söylenmiş olmazdı. Ama yaşayanların ve ölülerin yargıcı "Gelin, Babamın kutsadıkları, dünyanın kuruluşundan beri sizin için hazırlanan krallığı miras alın" dedikten, ötekilere de "Ey lanetliler, benden uzaklaşın, şeytan ve melekleri için hazırlanmış ebedî ateşe gidin" dedikten, bunlar da ebedî azaba, adiller ebedî hayata gittikten sonra, Tanrı'nın ebedî azaba gideceklerini söylediği kişilerden herhangi birine ebedî azabın olmayacağını söylemek ve böyle bir inançla ebedî hayattan da ümit kesilmesine ya da kuşku duyulmasına yol açmak aşırı bir küstahlıktır.
CAPUT XXIIII. Contra eorum sensum, qui in iudicio Dei omnibus reis propter sanctorum preces putant esse parcendum. Hoc autem et aduersus eos ualet, qui suas agentes causas contra Dei uenire uerba uelut misericordia maiore conantur, ut ideo uidelicet uera sint, quia ea, quae dixit homines esse passuros, pati digni sunt, non quia passuri sunt. Donabit enim eos, inquiunt, precibus sanctorum suorum, etiam tunc tanto magis orantium pro inimicis suis, quanto sunt utique sanctiores, eorumque efficacior est oratio et exauditione Dei dignior, iam nullum habentium omnino peccatum. Quur ergo eadem perfectissima sanctitate et cuncta inpetrare ualentibus mundissimis et misericordissimis precibus etiam pro angelis non orabunt, quibus paratus est ignis aeternus, ut Deus sententiam suam mitiget et reflectat in melius eosque ab illo igne faciat alienos? An erit forsitan quisquam, qui et hoc futurum esse praesumat adfirmans etiam sanctos angelos simul cum sanctis hominibus, qui tunc aequales erunt angelis Dei, pro damnandis et angelis et hominibus oraturos, ut misericordia non patiantur, quod ueritate merentur pati? Quod nemo sanae fidei dixit, nemo dicturus est. Alioquin nulla causa est, quur non etiam nunc pro diabolo et angelis eius oret ecclesia, quam magister Deus pro inimicis suis iussit orare. Haec igitur causa, qua fit ut nunc ecclesia non oret pro malis angelis, quos suos esse nouit inimicos, eadem ipsa causa est, qua fiet ut in illo tunc iudicio etiam pro hominibus aeterno igne cruciandis, quamuis perfecta sit sanctitate. non oret. Nunc enim propterea pro eis orat, quos in genere humano habet inimicos, quia tempus est paenitentiae fructuosae. Nam quid maxime pro eis orat, nisi ut det illis Deus, sicut dicit apostolus, paenitentiam et resipiscant de diaboli laqueis, a quo captiui tenentur secundum ipsius uoluntatem? Denique si de aliquibus ita certa esset, ut qui sint illi etiam nosset, qui licet adhuc in hac uita sint constituti, tamen praedestinati sunt in aeternum ignem ire cum diabolo: tam pro eis non oraret, quam nec pro ipso. Sed quia de nullo certa est, orat pro omnibus dumtaxat hominibus inimicis suis in hoc corpore constitutis; nec tamen pro omnibus exauditur. Pro his enim solis exauditur. qui, etsi aduersantur ecclesiae, ita sunt tamen praedestinati. ut pro eis exaudiatur ecclesia et filii efficiantur ecclesiae. Si qui autem usque ad mortem habebunt cor inpaenitens nec ex inimicis conuertentur in filios, numquid tamen pro eis, id est pro talium defunctorum spiritibus, orat ecclesia? Quid ita, nisi quia in parte iam diaboli conputatur, qui cum esset in corpore non est translatus ad Christum? Eadem itaque causa est, quur non oretur tunc pro hominibus aeterno igne puniendis, quae causa est, ut neque nunc neque tunc oretur pro angelis malis; quae itidem causa est, ut, quamuis pro hominibus, tamen iam nec nunc oretur pro infidelibus inpiisque defunctis. Nam pro defunctis quibusdam uel ipsius ecclesiae uel quorundam piorum exauditur oratio, sed pro his, quorum in Christo regeneratorum nec usque adeo uita in corpore male gesta est, ut tali misericordia iudicentur digni non esse, nec usque adeo bene, ut talem misericordiam reperiantur necessariam non habere; sicut etiam facta resurrectione mortuorum non deerunt, quibus post poenas, quas patiuntur spiritus mortuorum, inpertiatur misericordia, ut in ignem non mittantur aeternum. Neque enim de quibusdam ueraciter diceretur, quod non eis remittatur neque in hoc saeculo neque in futuro, nisi essent quibus, etsi non in isto, tamen remittitur in futuro. Sed cum dictum fuerit a iudice uiuorum adque mortuorum: Venite, benedicti patris mei, possidete paratum uobis regnum a constitutione mundi, et aliis e contrario: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius, et ierint isti in supplicium aeternum, iusti autem in uitam aeternam: nimiae praesumtionis est dicere cuiquam eorum aeternum supplicium non futurum, quos Deus ituros in supplicium dixit aeternum, et per huius persuasionem facere, ut de ipsa quoque uita uel desperetur uel dubitetur aeterna.
21.24_2Öyleyse kimse "Tanrı merhamet etmeyi unutacak mı, ya da öfkesiyle merhametini dizginleyecek mi?" diye söyleyen Mezmur'u, Tanrı'nın hükmünün iyi insanlar için doğru, kötüler için yanlış ya da iyi insanlar ve kötü melekler için doğru, kötü insanlar için yanlış olduğunu düşünecek biçimde anlamasın. Çünkü Mezmur'un sözü merhamet kaplarına ve vaat çocuklarına aittir; peygamberin kendisi de bunlardan biriydi. O "Tanrı merhamet etmeyi unutacak mı, ya da öfkesiyle merhametini dizginleyecek mi?" dedikten sonra hemen eklemiştir: "Ve dedim ki: Şimdi başladım; Yüce Olan'ın sağ elinin değişikliği budur." "Öfkesiyle merhametini dizginleyecek mi?" sözünün ne anlama geldiğini kuşkusuz açıklamıştır. Çünkü insanın boşluğa benzediği, günlerinin gölge gibi geçtiği bu ölümlü hayat da Tanrı'nın öfkesidir. Ama bu öfke içinde Tanrı merhamet etmeyi unutmaz; güneşini iyilerin ve kötülerin üzerine doğdurur, adillerin ve adil olmayanların üzerine yağmur yağdırır; böylece öfkesiyle merhametini dizginlemez. Bu en çok, Mezmur'un "Şimdi başladım; Yüce Olan'ın sağ elinin değişikliği budur" diyerek açıkça söylediği şeyde görülür: Tanrı'nın öfkesi olan bu sefil hayat içinde merhamet kaplarını daha iyiye çevirir. Bu bozulmanın sefaletinde öfkesi kalsa da, öfkesi içinde merhametini dizginlemez. Bu ilahinin hakikati böylece gerçekleştiğine göre, Tanrı Devleti'ne ait olmayanların sürekli azapla cezalandırılacağı yere de yorulması gerekmez. Ama bu sözü imansızların o işkencelerine kadar uzatmak isteyenler, en azından şöyle anlasınlar: Ebedî azapla önceden bildirilen Tanrı'nın öfkesi onların üzerinde kalsa da, Tanrı bu öfkesi içinde merhametini dizginlemez ve onlara layık oldukları kadar şiddetli ceza vermez; bu, o cezaları hiç çekmeyecekleri ya da bir gün bitecekleri anlamına gelmez, liyakatlerinden daha yumuşak ve daha hafif çekecekleri anlamına gelir. Böylece hem Tanrı'nın öfkesi kalır hem de O öfkesi içinde merhametini dizginlemez. Direnmiyorum diye bunu doğruluyor da değilim.
Ama "Ey lanetliler, benden uzaklaşın, ebedî ateşe gidin", "Bunlar ebedî azaba gidecek", "Çağlar çağı boyunca işkence görecekler", "Kurtları ölmeyecek, ateşleri sönmeyecek" ve benzeri sözlerin gerçek değil tehdit olarak söylendiğini düşünenleri ben değil, Tanrı'nın Kitabı en açık ve en tam biçimde çürütüyor. Ninovalılar bu hayatta tövbe ettiler; bu yüzden tövbeleri verimli oldu. Sonradan sevinçle biçilecek olanın gözyaşıyla ekilmesini Tanrı'nın istediği bu tarlaya ekin ektiler. Yine de Rab'bin önceden söylediğinin onlarda gerçekleştiğini kim inkâr edebilir? Ancak Tanrı'nın günahkârları yalnız öfkelenerek değil, merhamet ederek de yıktığına yeterince dikkat etmeyen. Günahkârlar iki şekilde yıkılır: ya Sodomlular gibi, insanların kendileri günahları için cezalandırılır; ya Ninovalılar gibi, insanların günahları tövbeyle yok edilir. Demek ki Tanrı'nın önceden söylediği oldu; kötü olan Ninova yıkıldı, olmayan iyi Ninova inşa edildi. Surları ve evleri ayakta kalırken şehir bozuk yaşayışlarıyla yıkıldı. Peygamber, onun peygamberliği üzerine insanların korktuğu şey olmadığı için üzüldü; ama Tanrı'nın önbilgisiyle önceden söylenen oldu, çünkü önceden söyleyen, bunun daha iyi bir yolla nasıl gerçekleşeceğini biliyordu.
Nemo itaque sic intellegat psalmum canentem: Numquid obliuiscetur misereri Deus, aut continebit in ira sua miserationes suas? ut opinetur de hominibus bonis ueram. de malis falsam, aut de bonis hominibus et malis angelis ueram, de malis autem hominibus falsam Dei esse sententiam. Hoc enim, quod ait psalmus, ad uasa misericordiae pertinet et ad filios promissionis, quorum erat unus etiam ipse propheta, qui cum dixisset: Numquid obliuiscetur misereri Deus aut continebit in ira sua miserationes suas? continuo subiecit: Et dixi: Nunc coepi, haec est inmutatio dexterae Excelsi. Exposuit profecto quid dixerit: Numquid continebit in ira sua miserationes suas? Ira enim Dei est etiam ista uita mortalis, ubi homo uanitati similis factus est: dies eius uelut umbra praetereunt. In qua tamen ira non obliuiscitur misereri Deus, faciendo solem suum oriri super bonos et malos et pluendo super iustos et iniustos, ac sic non continet in ira sua miserationes suas; maximeque in eo, quod expressit hic psalmus dicendo: Nunc coepi, haec est inmutatio dexterae Excelsi, quoniam in hac ipsa aerumnosissima uita, quae ira Dei est, uasa misericordiae mutat in melius, quamuis adhuc in huius corruptionis miseria maneat ira eius, quia nec in ipsa ira sua continet miserationes suas. Cum ergo isto modo conpleatur illius cantici ueritas, non est eam necesse etiam illic intellegi, ubi non pertinentes ad ciuitatem Dei sempiterno supplicio punientur. Sed quibus placet istam sententiam usque ad illa inpiorum tormenta protendere, saltem sic intellegant. ut manente in eis ira Dei, quae in aeterno est praenuntiata supplicio, non contineat Deus in hac ira sua miserationes suas et faciat eos non tanta quanta digni sunt poenarum atrocitate cruciari; non ut eas poenas uel numquam subeant uel aliquando finiant, sed ut eas mitiores quam merita sunt eorum leuioresque patiantur. Sic enim et ira Dei manebit, et in ipsa ira sua miserationes suas non continebit. Quod quidem non ideo confirmo, quoniam non resisto. Ceterum eos, qui putant minaciter potius quam ueraciter dictum: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, et: Ibunt isti in supplicium aeternum, et: Cruciabuntur in saecula saeculorum, et: Vermis eorum non morietur et ignis non exstinguetur, et cetera huius modi, non tam ego, quam ipsa scriptura diuina planissime adque plenissime redarguit ac refellit. Nineuitae quippe in hac uita egerunt paenitentiam et ideo fructuosam, uelut in hoc agro seminantes, in quo Deus uoluit cum lacrimis seminari, quod postea cum laetitia meteretur; et tamen quis negabit, quod Dominus praedixit in eis fuisse conpletum, nisi parum aduertat, quem ad modum peccatores Deus non solum iratus, uerum etiam miseratus euertat? Euertuntur enim peccatores duobus modis, aut sicut Sodomitae, ut pro peccatis suis ipsi homines puniantur, aut sicut Nineuitae, ut ipsa hominum peccata paenitendo destruantur. Factum est ergo quod praedixit Deus; euersa est Nineue quae mala erat, et bona aedificata est quae non erat. Stantibus enim moenibus adque domibus euersa est ciuitas in perditis moribus. Ac sic, quamuis propheta fuerit contristatus, quia non est factum quod illi homines timuerunt illo prophetante uenturum, factum est tamen quod fuerat Deo praesciente praedictum, quoniam nouerat qui praedixit, quo modo in melius esset inplendum.
21.24_3Merhamette yolunu şaşırmış bu kişiler "Ya Rab, senden korkanlara gizlediğin tatlılığın ne kadar çoktur" sözünün neye ait olduğunu bilmek istiyorlarsa, devamını okusunlar: "Sana ümit bağlayanlara onu tamamladın." "Korkanlara gizledin, ümit bağlayanlara tamamladın" ne demektir? Şu demektir: Cezaların korkusuyla kanundaki kendi adaletlerini kurmak isteyenlere Tanrı'nın adaleti tatlı gelmez, çünkü onu bilmezler, tatmamışlardır. Ümitlerini O'na değil kendilerine bağlarlar; bu yüzden Tanrı'nın tatlılığının çokluğu onlardan gizlenir. Çünkü Tanrı'dan korkarlar, ama sevgide bulunmayan, kusursuz sevginin dışarı attığı o köle korkusuyla korkarlar. Bu yüzden Tanrı kendisine ümit bağlayanlarda sevgisini içlerine üfleyerek tatlılığını tamamlar; öyle ki iffetli bir korkuyla, sevginin dışarı attığı korkuyla değil çağlar boyu kalıcı olan korkuyla, övündüklerinde Rab'de övünsünler. Çünkü Tanrı'nın adaleti Mesih'tir; Havari'nin dediği gibi O, bizim için Tanrı'dan gelen bilgelik, adalet, kutsallık ve kurtuluş olmuştur ki, yazıldığı gibi, övünen Rab'de övünsün. Lütfun liyakat olmaksızın bağışladığı Tanrı'nın bu adaletini, kendi adaletlerini kurmak isteyenler bilmez; bu yüzden Tanrı'nın adaletine, yani Mesih'e boyun eğmezler. Tanrı'nın tatlılığının çokluğu bu adalettedir; Mezmur'da bunun için "Tadın ve görün, Rab ne kadar tatlıdır" denir. Bu gurbette onu doyasıya almadan tadarak daha çok acıkır ve susarız; O'nu olduğu gibi gördüğümüzde doyalım diye. "Şanın açığa çıktığında doyacağım" sözü de o zaman gerçekleşecektir. Mesih, tatlılığının çokluğunu kendisine ümit bağlayanlarda işte böyle tamamlar. Bunların sandığı gibi Tanrı, imansızları hüküm giydirmeyeceği tatlılığını kendisinden korkanlardan, bunu bilmeyip hüküm giymekten korkarak doğru yaşasınlar ve doğru yaşamayanlar için dua edecek kişiler olsun diye gizliyorsa, onu kendisine ümit bağlayanlarda nasıl tamamlar? Çünkü bunların hayaline göre bu tatlılıkla kendisine ümit bağlamayanları da hüküm giydirmeyecektir. Şu hâlde O'nun tatlılığının, kendisine ümit bağlayanlarda tamamladığı biçimi aranmalıdır; kendisini küçümseyip küfredenlerde tamamladığı sanılanı değil. Bu bedenle kendine edinmeyi ihmal ettiği şeyi insan bu bedenden sonra boşuna arar.
Havari'nin "Tanrı herkese merhamet etmek için herkesi imansızlıkta kapatmıştır" sözü de kimseyi hüküm giydirmeyeceği için söylenmemiştir; neden söylendiği yukarıdan anlaşılıyor. Havari, sonradan iman edecek Yahudilerden, mektubunu yazdığı ve zaten iman etmiş olan milletlere söz ederken şöyle der: "Siz bir zamanlar Tanrı'ya inanmıyordunuz, şimdi ise onların inançsızlığı sayesinde merhamete eriştiniz. Aynı biçimde bunlar da, kendileri de merhamete erişsin diye, size gösterilen merhamete inanmadılar." Sonra, bunların yanılarak kendilerini okşadıkları şu sözü ekler: "Tanrı herkese merhamet etmek için herkesi imansızlıkta kapatmıştır." "Herkes" kimdir? Konuştuğu kişilerden başka kim, sanki "siz ve onlar" diyor. Öyleyse Tanrı, önceden bildiği ve Oğlunun suretine uygun olmak üzere önceden belirlediği putperestleri ve Yahudileri, hepsini imansızlıkta kapattı; öyle ki imansızlıklarının acılığından tövbe ederek utansınlar, inanarak Tanrı'nın merhametinin tatlılığına dönsünler ve Mezmur'daki şu sözü haykırsınlar: "Ya Rab, senden korkanlara gizlediğin tatlılığın ne kadar çoktur; onu kendine değil sana ümit bağlayanlarda tamamladın!" Demek ki bütün merhamet kaplarına merhamet eder. "Herkes" ne demektir? Putperestlerden ve Yahudilerden önceden belirleyip çağırdığı, akladığı, şanlandırdığı kişiler demektir: Bütün insanlardan hiçbirini değil, bunlardan hiçbirini hüküm giydirmeyecektir.
Ut autem nouerint isti in peruersum misericordes quo pertineat quod scriptum est: Quam multa multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te! legant quod sequitur: Perfecisti autem sperantibus in te. Quid est abscondisti timentibus, perfecisti sperantibus, nisi quia illis, qui timore poenarum suam iustitiam uolunt constituere quae in lege est, non est iustitia Dei dulcis, quia nesciunt eam? Non enim gustauerunt eam. In se namque sperant, non in ipso, et ideo eis absconditur multitudo dulcedinis Dei; quoniam timent quidem Deum, sed illo timore seruili, qui non est in caritate, quia perfecta caritas foras mittit timorem. Ideo sperantibus in eum perficit dulcedinem suam inspirando eis caritatem suam, ut timore casto, non quem caritas foras mittit, sed permanente in saeculum saeculi, cum gloriantur, in Domino glorientur. Iustitia quippe Dei Christus est, qui factus est nobis, sicut dicit apostolus, sapientia a Deo et iustitia et sanctificatio et redemtio, ut, quem ad modum scriptum est, qui gloriatur, in Domino glorietur. Hanc Dei iustitiam, quam donat gratia sine meritis, nesciunt illi, qui suam iustitiam uolunt constituere, et ideo iustitiae Dei, quod est Christus. non sunt subiecti. In qua iustitia est multa multitudo dulcedinis Dei, propter quam dicitur in psalmo: Gustate et uidete quam dulcis est Dominus. Et hanc quidem in hac peregrinatione gustantes, non ad satietatem sumentes, esurimus eam potius ac sitimus, ut ea postea saturemur, cum uidebimus eum, sicuti est, et inplebitur quod scriptum est: Saturabor, cum manifestabitur gloria tua. Ita perficit Christus multam multitudinem dulcedinis suae sperantibus in eum. Porro autem si eam, quam illi putant, dulcedinem suam Deus abscondit timentibus eum, qua non est inpios damnaturus, ut hoc nescientes et damnari timentes recte uiuant ac sic possint esse qui orent pro non recte uiuentibus: quo modo eam perficit sperantibus in eum, quando quidem, sicut somniant, per hanc dulcedinem non damnaturus est eos, qui non sperant in eum? Illa igitur eius dulcedo quaeratur, quam perficit sperantibus in eum, non quam perficere putatur contemnentibus et blasphemantibus eum. Frustra itaque homo post hoc corpus inquirit, quod in hoc corpore sibi conparare neglexit. Illud quoque apostolicum: Conclusit enim Deus omnes in infidelitate, ut omnium misereatur, non ideo dictum est, quod sit neminem damnaturus, sed superius apparet unde sit dictum. Nam cum de Iudaeis postea credituris apostolus loqueretur ad gentes, ad quas utique iam credentes conscribebat epistulas: Sicut enim uos, inquit, aliquando non credidistis Deo, nunc autem misericordiam consecuti estis illorum incredulitate: sic et hi nunc non crediderunt in uestram misericordiam, ut et ipsi misericordiam consequantur. Deinde subiecit, unde isti sibi errando blandiuntur, adque ait: Conclusit enim Deus omnes in infidelitate, ut omnium misereatur. Quos omnes, nisi de quibus loquebatur, tamquam dicens: Et uos et illos? Deus ergo et gentiles et Iudaeos, quos praesciuit et praedestinauit conformes imaginis filii sui, omnes in infidelitate conclusit, ut de amaritudine infidelitatis suae paenitendo confusi et ad dulcedinem misericordiae Dei credendo conuersi clamarent illud in psalmo: Quam multa multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te. perfecisti autem sperantibus, non in se, sed in te! Omnium itaque miseretur uasorum misericordiae. Quid est omnium? Et eorum scilicet quos ex gentibus, et eorum quos ex Iudaeis praedestinauit uocauit, iustificauit glorificauit, non hominum omnium, sed istorum omnium neminem damnaturus.
21.2525. Sapkınlar arasında vaftiz edilip sonra kötü yaşayarak daha kötü olanlar, Katolikler arasında yeniden doğup sapkın öğretilere ya da ayrılıklara geçenler, yeniden doğdukları Katoliklerden ayrılmayıp suçlu yaşamayı sürdürenler, ayinlerin ayrıcalığıyla ebedî azabın bağışlanmasını ümit edebilirler mi
Şimdi, ötekiler gibi şeytana ve meleklerine değil, bütün insanlara bile değil, yalnız Mesih'in vaftiziyle yıkanıp O'nun bedenine ve kanına katılanlara, nasıl yaşamış olurlarsa olsunlar, hangi sapkın öğretide ya da imansızlıkta bulunurlarsa bulunsunlar, ebedî ateşten kurtuluş vaat edenlere de cevap verelim. Havari onlara şöyle karşı çıkar: "Tenin işleri açıktır: zina, pislik, sefahat, putlara kulluk, büyücülük, düşmanlıklar, kavgalar, kıskançlıklar, öfkeler, bölünmeler, sapkınlıklar, hasetler, sarhoşluklar, cümbüşler ve bunlara benzer şeyler. Size daha önce söylediğim gibi yine söylüyorum: Böyle şeyler yapanlar Tanrı'nın krallığını miras almayacaktır." Böyleleri ne kadar zaman sonra olursa olsun kurtulup Tanrı'nın krallığını miras alacaksa Havari'nin bu hükmü yanlıştır. Ama yanlış olmadığına göre, Tanrı'nın krallığını miras almayacaklardır. Tanrı'nın krallığına hiç sahip olmayacaklarsa ebedî azapta kalacaklardır; çünkü o krallığa konmamış olanın azapta olmayacağı bir ara yer yoktur.
Bu yüzden Rab İsa'nın "Gökten inen ekmek budur ki, ondan yiyen ölmesin. Gökten inen diri ekmek benim. Bu ekmekten yiyen sonsuza dek yaşayacaktır" sözünün nasıl anlaşılması gerektiği haklı olarak sorulur. Şimdi cevap verdiğimiz kişilerin bu yorumunu, sonra cevap vereceğimiz kişiler ellerinden alır. Bunlar kurtuluşu vaftiz ve Mesih'in bedeninin ayinine sahip olan herkese değil, kötü yaşasalar bile yalnız Katoliklere vaat ederler; çünkü derler ki bunlar Mesih'in bedenini yalnız ayin olarak değil gerçekten yemişlerdir, yani O'nun bedeninin içinde yer almışlardır. Havari bu beden hakkında şöyle der: "Tek ekmek olduğu için biz çok kişi tek bedeniz." Demek ki bedeninin birliğinde, yani müminlerin sunaktan ayinini almayı âdet edindikleri bedenin üyeleri olan Hıristiyanların birleşmesinde bulunan kişi, gerçekten Mesih'in bedenini yiyor ve kanını içiyor sayılmalıdır. Bu yüzden sapkınlar ve ayrılıkçılar, bu bedenin birliğinden ayrılmış olarak aynı ayini alabilirler; ama bu onlara yararlı olmaz, hatta zararlı olur, daha geç kurtarılmaları bir yana daha ağır yargılanmalarına yol açar. Çünkü o ayinle ifade edilen barış bağının içinde değildirler.
Ama Mesih'in bedeninde olmayanın Mesih'in bedenini yediğinin söylenemeyeceğini doğru anlayan bu kişiler de, o bedenin birliğinden sapkın bir öğretiye ya da putperestlerin batıl inancına kayanlara bir gün ebedî ateş azabından kurtuluş vaat etmekte haklı değildirler. Birincisi, şunun ne kadar katlanılmaz ve sağlam öğretiden ne kadar sapmış olduğuna dikkat etmeleri gerekir: Katolik Kilise'den çıkıp imansız sapkın öğretiler kuran ve sapkınlık önderi olan birçok kişi, hatta neredeyse hepsi, onların tuzağına düşen ama hiç Katolik olmamış kişilerden daha iyi durumda olur. Çünkü onların görüşüne göre bu önderleri sürekli azaptan kurtaran şey, Katolik Kilise'de vaftiz edilmiş ve Mesih'in bedeninin ayinini önce Mesih'in gerçek bedeninde almış olmalarıdır. Oysa imandan dönüp sonra imanın düşmanı olan kişi, hiç sahip olmadığı şeyi terk etmemiş olandan kuşkusuz daha kötüdür. İkincisi, Havari bunların karşısına da aynı sözlerle çıkar; tenin o işlerini sayarak aynı hakikatle önceden söyler: "Böyle şeyler yapanlar Tanrı'nın krallığını miras almayacaktır."
Bu yüzden, "Sonuna kadar dayanan kurtulacaktır" sözüne bakarak sonuna kadar görünüşte Katolik Kilise'nin cemaatinde kalanlar da, bozuk ve hüküm giydirici yaşayışlar içinde kendilerini güvende saymamalıdır. Çünkü hayatlarının haksızlığıyla hayatın adaletini, yani kendilerine ait olan Mesih'i terk ederler; ya zina ederek ya da Havari'nin adını anmak bile istemediği başka alçakça pislikleri bedenlerinde işleyerek, ya sefahatin çirkinliği içinde dağılarak, ya da
CAPUT XXV. An hi, qui inter haereticos baptizati sunt et deteriores postea male uiuendo sunt facti, uel hi, qui aput catholicos renati ad haereses aut schismata transierunt, uel hi, qui a catholicis aput quos renati sunt non recedentes criminose uiuere perstiterunt. possint priuilegio sacramentorum remissionem aeterni sperare supplicii. Sed iam respondeamus etiam illis, qui non solum diabolo et angelis eius, sicut nec isti, sed ne ipsis quidem omnibus hominibus liberationem ab aeterno igne promittunt, uerum eis tantum, qui Christi baptismate abluti et corporis eius et sanguinis participes facti sunt, quomodolibet uixerint, in quacumque haeresi uel inpietate fuerint. Sed contradicit eis apostolus dicens: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, inmunditia, luxuria, idolorum seruitus, ueneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, animositates, dissensiones, haereses, inuidiae, ebrietates, comisationes et his similia; quae praedico uobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt regnum Dei non possidebunt. Haec profecto apostolica falsa sententia est, si tales post quantalibet tempora liberati regnum Dei possidebunt. Sed quoniam falsa non est, profecto regnum Dei non possidebunt. Et si in regni Dei possessione numquam erunt, aeterno supplicio tenebuntur; quoniam non est medius locus, ubi non sit in supplicio, qui illo non fuerit constitutus in regno. Quam ob rem quod ait Dominus Iesus: Hic est panis qui de caelo descendit, ut, si quis ex ipso manducauerit, non moriatur. Ego sum panis uiuus, qui de caelo descendi; si quis manducauerit ex hoc pane, uiuet in aeternum, quo modo sit accipiendum, merito quaeritur. Et ab istis quidem, quibus nunc respondemus, hunc intellectum auferunt illi, quibus deinde respondendum est; hi sunt autem, qui hanc liberationem nec omnibus habentibus sacramentum baptismatis et corporis Christi, sed solis catholicis, quamuis male uiuentibus, pollicentur, quia non solo, inquiunt, sacramento, sed re ipsa manducauerunt corpus Christi, in ipso scilicet eius corpore constituti; de quo corpore ait apostolus: Unus panis, unum corpus multi sumus. Qui ergo est in eius corporis unitate, id est in Christianorum conpage membrorum, cuius corporis sacramentum fideles communicantes de altari sumere consuerunt, ipse uere dicendus est manducare corpus Christi et bibere sanguinem Christi. Ac per hoc haeretici et schismatici ab huius unitate corporis separati possunt idem percipere sacramentum, sed non sibi utile, immo uero etiam noxium, quo iudicentur grauius, quam uel tardius liberentur. Non sunt quippe in eo uinculo pacis, quod illo exprimitur sacramento. Sed rursus etiam isti, qui recte intellegunt, non dicendum esse manducare corpus Christi, qui in corpore non est Christi. non recte promittunt eis, qui uel in haeresim uel etiam in gentilium superstitionem ex illius corporis unitate labuntur, liberationem quandoque ab aeterni igne supplicii; primum. quia debent adtendere, quam sit intolerabile adque a sana doctrina nimis deuium, ut multi ac paene omnes, qui haereses inpias condiderunt exeuntes de catholica ecclesia et facti sunt haeresiarchae. meliores habeant causas, quam hi, qui numquam fuerunt catholici, cum in eorum laqueos incidissent. si illos haeresiarchas hoc facit liberari a supplicio sempiterno. quod in catholica ecclesia baptizati sunt et sacramentum corporis Christi in uero Christi corpore primitus acceperunt; cum peior sit utique desertor fidei et ex desertore obpugnator eius effectus quam ille, qui non deseruit quod numquam tenuit; deinde quia et his occurrit apostolus eadem uerba proferens et enumeratis illis carnis operibus eadem ueritate praedicens: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt. Unde nec illi in perditis et damnabilibus moribus debent esse securi, qui usque in finem quidem uelut in communione ecclesiae catholicae perseuerant, intuentes quod dictum est: Qui perseuerauerit usque in finem, hic saluus erit. et per uitae iniquitatem ipsam uitae iustitiam, quod eis Christus est, deserunt, siue fornicando siue alias inmunditias flagitiorum, quas nec exprimere apostolus uoluit, in suo corpore perpetrando, siue turpitudine luxuriae diffluendo siue
21.25_2hakkında "Böyle şeyler yapanlar Tanrı'nın krallığını miras almayacaktır" dediği şeylerden başka birini yaparak. Bu yüzden böyle şeyler yapan herkes sürekli azaptan başka yerde olmayacaktır, çünkü Tanrı'nın krallığında olamazlar. Bu hayatın sonuna kadar böyle kalanların Mesih'te sonuna kadar dayandıkları söylenemez; çünkü Mesih'te dayanmak O'na imanda dayanmaktır. Bu iman, aynı Havari'nin tarifiyle, sevgiyle işler; sevgi de başka bir yerde kendisinin dediği gibi kötülük yapmaz. Öyleyse bunların Mesih'in bedenini yediği de söylenemez, çünkü Mesih'in uzuvlarından sayılmazlar. Başka şeyleri bir yana bırakırsak, aynı anda hem Mesih'in uzvu hem de fahişenin uzvu olunamaz. Nitekim kendisi şöyle der: "Etimi yiyen ve kanımı içen bende kalır, ben de onda." Mesih'in bedenini yalnız ayin olarak değil gerçekten yemenin ve kanını içmenin ne olduğunu gösteriyor: Mesih'te kalmak, Mesih'in de onda kalmasıdır. Sanki şöyle demiştir: "Bende kalmayan, benim de onda kalmadığım kişi, bedenimi yediğini ya da kanımı içtiğini söylemesin, sanmasın." Demek ki Mesih'in uzvu olmayanlar O'nda kalmaz. Kendilerini fahişenin uzvu yapanlar ise, tövbe ederek o kötülükten vazgeçip barışma yoluyla bu iyiye dönmedikçe Mesih'in uzvu değildir.
aliquid aliud eorum agendo, de quibus ait: Quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt; ac per hoc, quicumque agunt talia, nisi in sempiterno supplicio non erunt, quia in Dei regno esse non poterunt. In his enim usque in huius uitae finem non utique dicendi sunt in Christo perseuerasse usque in finem, quia in Christo perseuerare est in eius fide perseuerare; quae fides, ut eam definit idem apostolus, per dilectionem operatur; dilectio autem, sicut ipse alibi dicit, malum non operatur. Nec isti ergo dicendi sunt manducare corpus Christi, quoniam nec in membris conputandi sunt Christi. Ut enim alia taceam, non possunt simul esse et membra Christi et membra meretricis. Denique ipse dicit: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo. Ostendit quid sit non sacramento tenus, sed re uera corpus Christi manducare et eius sanguinem bibere; hoc est enim in Christo manere, ut in illo maneat et Christus. Sic enim hoc dixit, tamquam diceret: 'Qui non in me manet, et in quo ego non maneo, non se dicat aut existimet manducare corpus meum aut bibere sanguinem meum.' Non itaque manent in Christo, qui non sunt membra eius. Non sunt autem membra Christi, qui se faciunt membra meretricis, nisi malum illud paenitendo esse destiterint et ad hoc bonum reconciliatione redierint.
21.2626. Mesih'i temelde bulundurmak ne demektir ve ateşin yakışı gibi bir yolla kurtuluş kimlere vaat edilmiştir
Ama Katolik Hıristiyanlar, derler, birliğinden ayrılmadıkları Mesih'i temelde bulundururlar; bu temelin üzerine ne kadar kötü bir hayatı, odun, ot, saman gibi yapmış olsalar da. Öyleyse Mesih'in temel olmasını sağlayan doğru iman, üzerine yapılanlar yanacağı için zarara uğrasalar da, onları bir gün o ateşin sürekliliğinden kurtarabilecektir. Havari Yakup onlara kısaca cevap versin: "Biri imanı olduğunu söylese de işleri olmasa, iman onu kurtarabilir mi?" "Peki" derler, "Havari Pavlus'un 'Kendisi ise kurtulacaktır, ama ateşten geçerek' dediği kişi kimdir?" Bunun kim olduğunu birlikte araştıralım. Ama bu kişi olmadığı kesindir; yoksa bir havari "Biri kötü işlere sahip olsa da imanı onu ateşle kurtaracaktır", öbürü "İşleri olmazsa iman onu kurtarabilir mi?" diyorsa, iki havarinin görüşünü birbirine düşürmüş oluruz.
Ateş yoluyla kimin kurtulabileceğini, önce Mesih'i temelde bulundurmanın ne olduğunu bulursak buluruz. Bunu benzetmenin kendisinden hemen anlayalım: Binada hiçbir şey temelin önüne konmaz. Öyleyse Mesih'i yüreğinde, dünyevî ve geçici şeyleri, helal ve izinli olanları bile O'nun önüne koymayacak biçimde bulunduran kişi, Mesih'i temel edinmiştir. Önüne koyarsa, Mesih'e imanı var gibi görünse de, böyle şeylerin önüne konduğu Mesih onda temel değildir. Hele kurtarıcı buyrukları küçümseyip yasak şeyler yaparsa, Mesih'i öne koymak bir yana arkaya attığı kesindir; çünkü O'nun buyruklarına ve izinlerine karşı, alçakça işlerle şehvetini doyurmayı seçerek, buyuran ya da izin veren Mesih'i geride bırakmıştır. Bir Hıristiyan bir fahişeyi sever ve ona yapışarak onunla tek beden olursa, artık Mesih'i temelde bulundurmuyor demektir. Karısını Mesih'e göre seven birinin temelinde Mesih'in bulunduğundan kim kuşku duyar? Ama bu dünyaya göre, tensel olarak, Tanrı'yı bilmeyen milletler gibi arzuların hastalığı içinde severse, Havari, daha doğrusu Havari aracılığıyla Mesih buna da hoşgörüyle izin verir. Bu kişi de Mesih'i temelde bulundurabilir. Böyle bir sevgiyi ve hazzı O'nun önüne koymazsa, üzerine odun, ot, saman yapsa da, temel Mesih'tir; bu sayede ateş yoluyla kurtulacaktır. Evlilik birleşmesi yüzünden hüküm giydirici olmayan bu tür zevkleri ve dünyevî sevgileri sıkıntı ateşi yakacaktır; bunları elden alan kimsesizlikler ve her türlü felaket bu ateşe aittir. Bu yüzden yapan için bu yapı zararlı olacaktır, çünkü üzerine yaptığına sahip olmayacak, tadını çıkarıp sevindiği şeyleri kaybetmenin acısını çekecektir; ama temelin liyakati sayesinde bu ateşle kurtulacaktır. Çünkü bir zulümcü ona bunlara sahip olmayı mı Mesih'e sahip olmayı mı yeğlediğini sorsa, bunları Mesih'in önüne koymazdı. Havari'nin sözlerinde temel üzerine altın, gümüş, değerli taşlar yapan insanı gör: "Evli olmayan Tanrı'nın işlerini düşünür, Tanrı'yı nasıl hoşnut edeceğini." Odun, ot, saman yapan başkasını gör: "Evli olan dünyanın işlerini düşünür, karısını nasıl hoşnut edeceğini." "Herkesin işi açığa çıkacaktır; çünkü gün gösterecektir" (elbette sıkıntı günü), "zira ateşle ortaya çıkarılacaktır". Aynı sıkıntıya ateş diyor; nitekim başka bir yerde şöyle okunur: "Çömlekçinin kaplarını fırın sınar, adil insanları sıkıntının ayartısı." "Herkesin işinin nasıl olduğunu ateş sınayacaktır. Birinin işi kalırsa" (çünkü Tanrı'nın işlerini, Tanrı'yı nasıl hoşnut edeceğini düşünmek kalıcıdır), "yaptığından ücret alacaktır" (yani düşündüğünün karşılığını alacaktır); "birinin işi yanarsa zarar görecektir" (çünkü sevdiğine sahip olmayacaktır); "kendisi ise kurtulacaktır" (çünkü hiçbir sıkıntı onu o temelin sağlamlığından ayırmadı); "ama ateşten geçerek" (çünkü onu çeken sevgi olmaksızın sahip olmadığı şeyi yakan acı olmaksızın kaybetmez). Görüyorsun, bana göre, ikisinden hiçbirini hüküm giydirmeyen, birini zenginleştiren, öbürüne zarar veren, ikisini de sınayan ateş bulunmuştur.
CAPUT XXVI. Quid sit in fundamento habere Christum et quibus spondeatur salus quasi per ignis usturam. Sed habent, inquiunt, Christiani catholici in fundamento Christum, a cuius unitate non recesserunt, tametsi huic ⟦superaedificauerint⟧ fundamento quamlibet pessimam uitam, uelut ligna, fenum, stipulam; recta itaque fides, per quam Christus est fundamentum, quamuis cum damno, quoniam illa, quae superaedificata sunt, exurentur, tamen poterit eos quandoque ab illius ignis perpetuitate saluare. Respondeat eis breuiter apostolus Iacobus: Si quis dicat se fidem habere, opera autem non habeat, numquid poterit fides saluare eum? Et quis est, inquiunt, de quo dicit apostolus Paulus: Ipse autem saluus erit, sic tamen quasi per ignem? Simul quis iste sit, inquiramus; hunc tamen non esse certissimum est, ne duorum apostolorum sententias mittamus in rixam, si unus dicit: 'Etiamsi mala opera quis habuerit, saluabit eum per ignem fides'; alius autem: Si opera non habeat, numquid poterit fides saluare eum? Inueniemus ergo quis possit saluari per ignem, si prius inuenerimus quid sit habere in fundamento Christum. Quod ut de ipsa similitudine quantocius aduertamus: nihil in aedificio praeponitur fundamento; quisquis itaque sic habet in corde Christum, ut ei terrena et temporalia nec ea quae licita sunt adque concessa praeponat, fundamentum habet Christum: si autem praeponit, etsi uideatur habere fidem Christi, non est tamen in eo fundamentum Christus, cui talia praeponuntur: quanto magis, si salutaria praecepta contemnens committat inlicita, non praeposuisse Christum, sed postposuisse conuincitur, quem posthabuit imperantem siue concedentem, dum contra eius imperata siue concessa suam per flagitia delegit explere libidinem! Si quis itaque Christianus diligit meretricem eique adhaerens unum corpus efficitur. iam in fundamento non habet Christum. Si quis autem diligit uxorem suam, si secundum Christum, quis ei dubitet in fundamento esse Christum? si uero secundum hoc saeculum, si carnaliter, si in morbo concupiscentiarum, sicut et gentes quae ignorant Deum, etiam hoc secundum ueniam concedit apostolus, immo per apostolum Christus. Potest ergo et iste in fundamento habere Christum. Si enim nihil ei talis adfectionis uoluptatisque praeponat, quamuis superaedificet ligna. fenum, stipulam, Christus est fundamentum, propter hoc saluus erit per ignem. Delicias quippe huius modi amoresque terrenos, propter coniugalem quidem copulam non damnabiles, tribulationis ignis exuret; ad quem pertinent ignem et orbitates et quaecumque calamitates quae auferunt haec. Ac per hoc ei, qui aedificauit, erit aedificatio ista damnosa, quia non habebit, quod superaedificauit, et eorum amissione cruciabitur, quibus fruendo utique laetabatur; sed per hunc ignem saluus erit merito fundamenti, quia, etsi utrum id habere mallet an Christum a persecutore proponeretur, illud Christo non praeponeretur. Vide in apostoli uerbis hominem aedificantem super fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos: Qui sine uxore est, inquit, cogitat quae sunt Dei, quo modo placeat Deo. Vide alium aedificantem ligna, fenum, stipulam: Qui autem matrimonio iunctus est, inquit, cogitat quae sunt mundi, quo modo placeat uxori. Uniuscuiusque opus manifestabitur; dies enim declarabit (dies utique tribulationis), quoniam in igne, inquit, reuelabitur. Eandem tribulationem ignem uocat. sicut alibi legitur: Vasa figuli probat fornax et homines iustos tentatio tribulationis. Et uniuscuiusque opus quale sit, ignis probabit. Si cuius opus permanserit (permanet enim quod quisque cogitat quae sunt Dei, quo modo placeat Deo), quod superaedificauit mercedem accipiet (id est, unde cogitauit, hoc sumet); si cuius autem opus arserit, damnum patietur (quoniam quod dilexerat non habebit), ipse autem saluus erit (quia nulla eum tribulatio ab illius fundamenti stabilitate semouit); sic tamen quasi per ignem (quod enim sine inliciente amore non habuit, sine urente dolore non perdit). Ecce, quantum mihi uidetur, inuentus est ignis, qui nullum eorum damnet, sed unum ditet, alterum damnificet, ambos probet.
21.26_2Bu yerdeki ateşi, Rab'bin soldakilere "Ey lanetliler, benden uzaklaşın, ebedî ateşe gidin" diyeceği ateş olarak anlamak istersek, temel üzerine odun, ot, saman yapanların da onların arasında bulunduğuna, temelin iyi liyakatinin onları kötü liyakatlere verilen bir sürenin ardından o ateşten kurtaracağına inanmak gerekir. O zaman kendilerine "Gelin, Babamın kutsadıkları, sizin için hazırlanan krallığı miras alın" denecek sağdakilerin, temel üzerine altın, gümüş, değerli taşlar yapanlardan başkası olduğunu mu düşüneceğiz? Ama "ateşten geçerek" sözü böyle anlaşılacaksa, bu ateşe hem sağdakiler hem soldakiler atılacaktır; çünkü ikisi de "gün gösterecektir, zira ateşle ortaya çıkarılacaktır; herkesin işinin nasıl olduğunu ateş sınayacaktır" denen ateşle sınanacaktır. Ateş ikisini de sınayacaksa, öyle ki işi kalan, yani ateşle yok olmayan, üzerine yaptığının ücretini alsın, işi yanan da zarar görsün, o hâlde bu ateş kuşkusuz o ebedî ateş değildir. O ebedî ateşe yalnız soldakiler son ve sürekli hükümle atılacaktır; bu ateş ise sağdakileri sınar. Ama kimini öyle sınar ki Mesih temeli üzerinde yaptıkları binayı bulup yakmaz, yok etmez; kimini başka türlü sınar: yanacak bir şey çıkar ve zarar görürler, ama Mesih'i temelde sağlam biçimde, üstün bir sevgiyle tuttukları için kurtulurlar. Kurtulacaklarsa, kuşkusuz sağda duracak ve ötekilerle birlikte "Gelin, Babamın kutsadıkları, sizin için hazırlanan krallığı miras alın" sözünü duyacaklardır; solda değil, kurtulmayacak olanların bulunacağı ve "Ey lanetliler, benden uzaklaşın, ebedî ateşe gidin" sözünü duyacakları yerde değil. Çünkü o ateşten kimse kurtulmayacaktır; hepsi kurtları ölmeyen, ateşi sönmeyen ve gece gündüz çağlar çağı boyunca işkence görecekleri ebedî azaba gidecektir.
Bu bedenin ölümünden sonra, dirilişi izleyecek son hüküm ve mükâfat gününe kadarki aralıkta ölülerin ruhlarının bu tür bir ateş çektiği söylenebilir. Bu ateşi, bedendeki hayatlarında odunu, otu, samanı yanacak yaşayışlara ve sevgilere sahip olmayanlar hissetmez; böyle binaları yanında taşıyanlar ise hisseder. Bunlar, hüküm giydirmekten bağışlanmış da olsa dünyevî şeyleri yakan geçici sıkıntı ateşini ister yalnız orada, ister hem burada hem orada, ister orada olmasın diye burada bulsunlar. Bunu çürütmüyorum, çünkü belki doğrudur. İlk günahın işlenmesiyle üstlenilen tenin ölümü de bu sıkıntıya ait olabilir; onu izleyen zaman da herkes tarafından kendi yapısına göre hissedilebilir. Şehitlerin taçlandırıldığı ve bütün Hıristiyanların çektiği zulümler de ateş gibi iki yapıyı da sınar; kimini, Mesih'i içlerinde temel bulamazsa yapanlarıyla birlikte yok eder, kimini bulursa onlar olmadan yok eder, çünkü kendileri zararla da olsa kurtulacaktır; kimini de yok etmez, çünkü onları ebedî kalacak şeyler olarak bulur. Çağın sonunda da Deccal'in zamanında, öncesinde hiç olmamış bir sıkıntı olacaktır. Altından olsun ottan olsun, en iyi temel olan Mesih İsa üzerinde o zaman ne çok bina olacaktır! O ateş ikisini de sınayacak, kiminin sevinmesine, kiminin zarar görmesine yol açacak, ama sağlam temel sayesinde, bunları bulduğu hiç kimseyi yok etmeyecektir. Tensel birleşmesini de tensel haz için kullandığı karısını demiyorum, böyle zevklerden uzak olan akrabalık bağlarını bile insanî bir tarzda tensel olarak sevip Mesih'in önüne koyan, O'nu temelde bulundurmuyor demektir; bu yüzden ateş yoluyla kurtulmayacak, hiç kurtulmayacaktır, çünkü bu konuda en açık biçimde konuşan Kurtarıcı'yla birlikte olamaz: "Annesini ya da babasını benden çok seven bana layık değildir; oğlunu ya da kızını benden çok seven bana layık değildir." Ama bu yakınlarını tensel olarak seven, yine de onları Rab Mesih'in önüne koymayan ve ayartının bu noktasına gelirse Mesih'ten önce onlardan vazgeçmeyi yeğleyecek olan kişi, ateş yoluyla kurtulacaktır; çünkü onların kaybının acısı, sevginin yapışıklığı kadar yakmak zorundadır. Annesini babasını, oğullarını kızlarını Mesih'e göre seven, onlara O'nun krallığını elde etmeleri ve O'na bağlanmaları için öğüt veren ya da onlarda Mesih'in uzvu olmalarını seven kişide bu sevginin odun, ot, saman arasında
Si autem ignem illum loco isto uoluerimus accipere, de quo Dominus dicet sinistris: Discedite a me, maledicti. in ignem aeternum; ut in eis etiam isti esse credantur. qui aedificant super fundamentum ligna, fenum, stipulam, eosque ex illo igne post tempus pro malis meritis inpertitum liberet boni meritum fundamenti: quid arbitrabimur dextros quibus dicetur: Venite, benedicti patris mei, possidete paratum uobis regnum, nisi eos, qui aedificauerunt super fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos? Sed in illum ignem, de quo dictum est: Sic tamen quasi per ignem, si hoc modo est intellegendus, utrique mittendi sunt, et dextri scilicet et sinistri. Illo quippe igne utrique probandi sunt, de quo dictum est: Dies enim declarabit, quoniam in igne reuelabitur, et uniuscuiusque opus quale sit, ignis probabit. Si ergo utrumque probabit ignis, ut, si cuius opus permanserit, id est non fuerit igne consumtum, quod superaedificauit mercedem accipiat; si cuius autem opus arserit, damnum patiatur: profecto non est ipse aeternus ille ignis. In illum enim soli sinistri nouissima et perpetua damnatione mittentur, iste autem dextros probat. Sed alios eorum sic probat, ut aedificium, quod super Christum fundamentum ab eis inuenerit esse constructum, non exurat adque consumat; alios autem aliter, id est, ut quod ardeat damnumque inde patiantur, salui fiant autem, quoniam Christum in fundamento stabiliter positum praecellenti caritate tenuerunt. Si autem salui fient, profecto et ad dexteram stabunt et cum ceteris audient: Venite, benedicti patris mei, possidete paratum uobis ⟦reg⟧num, non ad sinistram, ubi illi erunt, qui salui non erunt et ideo audient: Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum. Nemo quippe ab illo igne saluabitur, quia in supplicium aeternum ibunt illi omnes, ubi uermis eorum non moritur et ignis non exstinguitur, quo cruciabuntur die ac nocte in saecula saeculorum. Post istius sane corporis mortem, donec ad illum ueniatur, qui post resurrectionem corporum futurus est damnationis et remunerationis ultimus dies, si hoc temporis interuallo spiritus defunctorum eius modi ignem dicuntur perpeti, quem non sentiant illi, qui non habuerunt tales mores et amores in huius corporis uita, ut eorum ligna, fenum, stipula consumatur; alii uero sentiant, qui eius modi secum aedificia portauerunt, siue ibi tantum, siue et hic et ibi, siue ideo hic ut non ibi saecularia, quamuis a damnatione uenialia. concremantem ignem transitoriae tribulationis inueniant: non redarguo, quia forsitan uerum est. Potest quippe ad istam tribulationem pertinere etiam mors ipsa carnis, quae de primi peccati perpetratione concepta est, ut secundum cuiusque aedificium tempus quod eam sequitur ab unoquoque sentiatur. Persecutiones quoque, quibus martyres coronati sunt et quas patiuntur quicumque Christiani, probant utraque aedificia uelut ignis et alia consumunt cum ipsis aedificatoribus, si Christum in eis non inueniunt fundamentum; alia sine ipsis. si inueniunt, quia licet cum damno salui erunt ipsi; alia uero non consumunt, quia talia reperiunt quae maneant in aeternum. Erit etiam in fine saeculi tribulatio tempore Antichristi, qualis numquam antea fuit. Quam multa erunt tunc aedificia, siue aurea siue fenea, super optimum fundamentum. quod est Christus Iesus, ut ignis ille probet utraque et de aliis gaudium, de aliis inferat damnum, neutros tamen perdat, in quibus haec inueniet, propter stabile fundamentum! Quicumque autem, non dico uxorem, cuius etiam commixtione carnis ad carnalem utitur uoluptatem, sed ipsa quae ab eius modi delectationibus aliena sunt nomina pietatis humano more carnaliter diligendo Christo anteponit, non eum habet in fundamento et ideo non per ignem saluus erit, sed saluus non erit, quia esse cum Saluatore non poterit, qui de hac re apertissime loquens ait: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus; et qui amat filium aut filiam super me, non est me dignus. Verum qui has necessitudines sic amat carnaliter ut tamen eas Christo Domino non praeponat, malitque ipsis carere quam Christo, si ad hunc fuerit articulum tentationis adductus, per ignem erit saluus, quia et earum amissione tantum necesse est urat dolor, quantum haeserat amor. Porro qui patrem matrem, filios filias secundum Christum dilexerit. ut ad eius regnum obtinendum eique cohaerendum illis consulat, uel hoc in eis diligat, quod membra sunt Christi: absit ut ista dilectio reperiatur in lignis, feno, stipula
21.26_3yanacak şeylerden bulunması uzak olsun; tam tersine altın, gümüş, mücevher binaya sayılacaktır. Mesih için sevdiği kişileri Mesih'ten çok nasıl sevebilir?
consumenda. sed prorsus aedificio aureo, argenteo, gemmeo deputabitur. Quo modo autem potest eos plus amare quam Christum, quos amat utique propter Christum?
21.2727. Sadaka verirken içinde kaldıkları günahların kendilerine zarar vermeyeceğini düşünenlerin inancına karşı
Geriye, Havari Yakup'un "Merhamet etmeyene yargı merhametsiz olacaktır" sözü yüzünden, ebedî ateşte yalnız günahları için layık sadaka vermeyi ihmal edenlerin yanacağını söyleyenlere cevap vermek kalıyor. Merhamet eden kişi, derler, bozuk yaşayışını düzeltmemiş, sadakaları arasında alçakça ve kötü yaşamış olsa bile, yargısı merhametle olacaktır; ya hiç hüküm giymeyecek ya da bir süre sonra son hükümden kurtulacaktır. Mesih'in, kimini krallığa, kimini ebedî azaba göndereceği sağdakiler ve soldakiler arasında ayrımı yalnız sadakanın verilmesi ve ihmal edilmesi üzerinden yapacağını düşünmelerinin sebebi de budur. Hiç bırakmadıkları, ne tür ve ne kadar olursa olsun günlük günahlarının sadaka yoluyla bağışlanabileceğini düşünmek için de, Rab'bin öğrettiği duayı destekçi ve tanık göstermeye çalışırlar. "Hıristiyanların bu duayı söylemediği bir gün olmadığı gibi" derler, "'Borçlarımızı bağışla' dediğimizde, ardından gelen 'Bize borçlu olanları bağışladığımız gibi' sözünü yapmaya özen gösterirsek, bununla bağışlanmayacak hiçbir günlük günah da yoktur." Rab, derler, "İnsanların günahlarını bağışlarsanız Babanız da küçük günlük günahlarınızı bağışlar" dememiş, "günahlarınızı bağışlar" demiştir. Demek ki ne tür ve ne kadar olursa olsun, her gün işlense ve hayat daha iyiye dönerek onlardan ayrılmasa bile, başkasına esirgenmeyen af sadakasıyla kendilerine bağışlanabileceğini umarlar.
Bunların günahlar için layık sadaka verilmesi gerektiğini hatırlatması iyidir. Çünkü günlük ve büyük günahlar için, her ne kadar suç alışkanlığı olursa olsun, herhangi bir sadakanın Tanrı'nın merhametini sağlayabileceğini, bunun ardından her gün bağışlanma geleceğini söyleselerdi, saçma ve gülünç bir şey söylediklerini görürlerdi. Çünkü en zengin adamın sadaka olarak harcadığı günde on küçük parayla cinayetlerin, zinaların ve her türlü alçak işin bedelini ödeyebileceğini kabul etmek zorunda kalırlardı. Bunu söylemek son derece saçma ve akıl dışıysa, Mesih'in habercisinin "Tövbeye layık meyveler verin" diye söylediği günahlara layık sadakaların hangileri olduğu sorulduğunda, hayatlarını ölünceye kadar günlük suçlarla delik deşik edenlerin kuşkusuz bunları vermediği görülecektir. Birincisi, başkalarının mallarını alırken çok daha fazlasını gasp ederler; bunlardan yoksullara azıcık bağışlayarak Mesih'i doyurduklarını düşünürler. Bundan, O'ndan kötülük yapma iznini satın aldıklarını, daha doğrusu her gün satın aldıklarını sanarak hüküm giydirecek bunca şeyi güven içinde işlerler. Bir tek suç için bütün mallarını Mesih'in ihtiyaç içindeki uzuvlarına dağıtsalar bile, kötü davranmayan sevgiye sahip olup bu işlerden vazgeçmedikçe bu onlara hiç yarar sağlamaz. Günahları için layık sadaka veren önce onu kendisinden başlayarak verir.
Komşusuna yapan kendisine yapmazsa bu ona yakışmaz; oysa Tanrı'nın "Komşunu kendin gibi seveceksin" dediğini duyar, yine "Tanrı'yı hoşnut ederek ruhuna merhamet et" sözünü de duyar. Kendi ruhuna bu sadakayı, yani Tanrı'yı hoşnut etmesini vermeyen, günahları için layık sadaka veriyor nasıl sayılabilir? Bunun için şu da yazılmıştır: "Kendine kötü davranan kime iyi olur?" Sadakalar dualara yardım eder; ama okuduğumuza da bakmalıyız: "Oğlum, günah işledin, tekrar etme; geçmiş günahların için dua et ki sana bağışlansın." Demek ki sadaka, geçmiş günahlar için dua ettiğimizde duamız kabul olsun diye verilmelidir; onlarda ısrar ederek sadaka yoluyla kötülük yapma izni kazandığımıza inanmak için değil.
CAPUT XXVII. Contra eorum persuasionem, qui putant sibi non obfutura peccata, in quibus, cum elemosynas facerent, permanserunt. Restat eis respondere, qui dicunt aeterno igne illos tantummodo arsuros, qui pro peccatis suis facere dignas elemosynas neglegunt, propter illud quod ait apostolus Iacobus: ludicium autem sine misericordia illi, qui non fecit misericordiam. Qui ergo fecit, inquiunt, quamuis non correxerit perditos mores, sed nefarie ac nequiter inter ipsas suas elemosynas uixerit, cum misericordia illi futurum est iudicium, ut aut non damnetur omnino aut post aliquod tempus a damnatione nouissima liberetur. Nec ob aliud existimant Christum de solo dilectu adque neglectu discretionem inter dextros et sinistros esse facturum, quorum alios in regnum, alios in supplicium mittat aeternum. Ut autem cottidiana sibi opinentur, quae facere omnino non cessant, qualiacumque et quantacumque sint, per elemosynas dimitti posse peccata, orationem, quam docuit ipse Dominus, et suffragatricem sibi adhibere conantur et testem. Sicut enim nullus est, inquiunt, dies, quo a Christianis haec oratio non dicatur: ita nullum est cottidianum qualecumque peccatum, quod per illam non dimittatur, cum dicimus: Dimitte nobis debita nostra, si quod sequitur facere curemus: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Non enim ait Dominus, inquiunt: Si dimiseritis peccata hominibus, dimittet uobis Pater uester cottidiana parua peccata, sed: Dimittet, inquit, uobis peccata uestra. Qualicumque ergo uel quantacumque sint, etiamsi cottidie perpetrentur nec ab eis uita discedat in melius commutata: per elemosynam ueniae non negatae remitti sibi posse praesumunt. Sed bene, quod isti dignas pro peccatis elemosynas commonent esse faciendas; quoniam si dicerent qualescumque elemosynas pro peccatis et cottidianis et magnis et quantacumque scelerum consuetudine misericordiam posse inpetrare diuinam. ut ea cottidiana remissio sequeretur, uiderent se rem dicere absurdam adque ridiculam. Sic enim cogerentur fateri fieri posse, ut opulentissimus homo decem nummulis diurnis in elemosynas inpensis homicidia et adulteria et nefaria quaeque facta redimeret. Quod si absurdissimum adque insanissimum est dicere, profecto si quaeratur, quae dignae sint pro peccatis elemosynae, de quibus etiam Christi praecursor ille dicebat: Facite ergo fructus dignos paenitentiae, procul dubio non inuenientur eas facere, qui uitam suam usque ad mortem cottidianorum criminum perpetratione confodiunt: primum, quia in auferendis rebus alienis longe plura diripiunt, ex quibus perexigua pauperibus largiendo Christum se ad hoc pascere existimant, ut licentiam malefactorum ab illo se emisse uel cottidie potius emere credentes securi damnabilia tanta committant. Qui si pro uno scelere omnia sua distribuerent indigentibus membris Christi, nisi desisterent a talibus factis habendo caritatem, quae non agit perperam, aliquid eis prodesse non potest. Qui ergo dignas pro suis peccatis elemosynas facit, prius eas facere incipit a se ipso. Indignum est enim, ut in se non faciat, qui facit in proximum, cum audiat dicentem Deum: Diliges proximum tuum tamquam te ipsum: itemque audiat: Miserere animae tuae placens Deo. Hanc elemosynam, id est, ut Deo placeat, non faciens animae suae quo modo dignas pro peccatis suis elemosynas facere dicendus est? Ad hoc enim et illud scriptum est: Qui sibi malignus est, cui bonus erit? Orationes quippe adiuuant elemosynae; et utique intuendum est quod legimus: Fili, peccasti, ne adicias iterum et de praeteritis deprecare, ut tibi dimittantur. Propter hoc ergo elemosynae faciendae sunt, ut, cum de praeteritis peccatis deprecamur, exaudiamur; non ut in eis perseuerantes licentiam malefaciendi nos per elemosynas conparare credamus.
21.27_2Rab'bin sağdakilere yaptıkları, soldakilere yapmadıkları sadakaları sayacağını önceden söylemesi, sadakaların sürekli günahların cezasız işlenmesine değil, geçmiş günahları silmeye ne kadar yaradığını göstermek içindir. Hayatlarını suç alışkanlığından daha iyiye çevirmek istemeyenlerin böyle sadaka verdiği söylenemez. "En küçüklerimden birine yapmadığınızda bana yapmamış oldunuz" sözüyle, yaptıklarını sandıkları zaman bile yapmadıklarını gösteriyor. Çünkü aç bir Hıristiyana, Hıristiyan olduğu için ekmek verselerdi, kendilerine de adalet ekmeğini, yani Mesih'in kendisini esirgemezlerdi; çünkü Tanrı kime verildiğine değil, hangi niyetle verildiğine bakar. Hıristiyanda Mesih'i seven, ona sadakayı Mesih'e yaklaşma niyetiyle verir, Mesih'ten cezasız uzaklaşma niyetiyle değil. Çünkü kişi Mesih'in onaylamadığını ne kadar çok severse Mesih'i o kadar terk eder. Vaftiz edilmenin, aklanmadıktan sonra kime ne yararı vardır? "Sudan ve Ruh'tan yeniden doğmayan Tanrı'nın krallığına giremez" diyen, "Adaletiniz yazıcılarınkini ve Ferisilerinkini aşmazsa göklerin krallığına girmeyeceksiniz" demedi mi? Neden birçok kişi birinciden korkarak vaftiz edilmeye koşuyor da ikinciden korkmayarak aklanmaya pek özen göstermiyor? Kardeşine "Ahmak" diyen ama bunu kardeşliğe değil onun günahına kızgın olarak söyleyen, kardeşine söylemiş olmaz (yoksa cehennem ateşini hak ederdi); aynı şekilde, tersine, bir Hıristiyana sadaka veren ama onda Mesih'i sevmeyen, Hıristiyana vermiş olmaz. Mesih'te aklanmayı reddeden ise Mesih'i sevmez. Biri kardeşine "Ahmak" deme hatasına düşmüşse, yani onun günahını gidermek istemeden haksızca hakaret etmişse, bunu telafi etmek için sadaka vermesi yetmez; orada ardından gelen barışma ilacını da eklemelidir (orada şöyle devam eder: "Sunağa armağanını getirirken kardeşinin sana karşı bir şeyi olduğunu orada hatırlarsan, armağanını orada sunağın önünde bırak, git önce kardeşinle barış, sonra gelip armağanını sun"). Aynı şekilde, herhangi bir suç için ne kadar sadaka verilirse verilsin, suç alışkanlığında kalındıkça bu yetmez.
İsa'nın öğrettiği ve bu yüzden Rab'bin Duası denen günlük dua ise, her gün "Borçlarımızı bağışla" denip ardından gelen "Bize borçlu olanları bağışladığımız gibi" sözü yalnız söylenmekle kalmayıp yapıldığında, günlük günahları siler. Ama günahlar yapıldığı için söylenir; söylendiği için yapılsınlar diye değil. Kurtarıcı bununla, bu hayatın karanlığı ve zayıflığı içinde ne kadar adil yaşarsak yaşayalım, bağışlanması için dua etmemiz gereken günahlarımızın eksik olmadığını, bize de bağışlansın diye bize karşı günah işleyenleri bağışlamamız gerektiğini göstermek istemiştir. Rab, "İnsanların günahlarını bağışlarsanız Babanız da sizin günahlarınızı bağışlar" sözünü, bu duaya güvenip her gün güven içinde suç işleyelim, gücümüzle insanların kanunlarından korkmayalım ya da kurnazlıkla insanları aldatalım diye söylememiştir. Bunu, suçlardan uzak olsak bile kendimizi günahsız sanmamayı öğrenelim diye söylemiştir; nitekim Tanrı eski kanunun kâhinlerine de kurbanlar konusunda aynı şeyi hatırlatmış, önce kendi günahları için, sonra halkın günahları için kurban sunmalarını buyurmuştur. Böylesine büyük Öğretmen ve Rabbimizin sözlerine de dikkatle bakmak gerekir. "İnsanların günahlarını bağışlarsanız Babanız da herhangi bir günahı bağışlar" demiyor, "günahlarınızı" diyor. Çünkü günlük duayı öğretiyordu ve zaten aklanmış öğrencilerine konuşuyordu. O hâlde "günahlarınız" ne demektir? "Aklanmış ve kutsanmış olan sizin bile onlarsız olamayacağınız günahlar" demektir. Bu duada her gün suç işlemek için bahane arayanlar, Rab'bin "küçük günahlarınızı" demeyip "günahlarınızı" dediği için büyük günahları da kastettiğini söylerler. Biz ise, kimlere konuştuğunu göz önüne alarak ve "günahlarınız" sözünü duyarak küçük günahlardan başkasını düşünmemeliyiz, çünkü böyle kişilerin artık büyük günahları yoktu. Ancak yaşayışı tamamen daha iyiye çevirerek uzaklaşılması gereken büyük günahlar bile, dua edenlere,
Ideo autem Dominus et dextris elemosynas ab eis factas et sinistris non factas se inputaturum esse praedixit, ut hinc ostenderet quantum ualeant elemosynae ad priora delenda, non ad perpetua inpune committenda peccata. Tales autem elemosynas non dicendi sunt facere, qui uitam nolunt a consuetudine scelerum in melius commutare. Quia et in hoc quod ait: Quando uni ex minimis meis non fecistis, mihi non fecistis. ostendit eos non facere etiam quando se facere existimant. Si enim Christiano esurienti panem tamquam Christiano darent, profecto sibi panem iustitiae, quod ipse Christus est, non negarent; quoniam Deus, non cui detur, sed quo animo detur, adtendit. Qui ergo Christum diligit in Christiano, hoc animo ei porrigit elemosynam, quo accedit ad Christum, non quo uult recedere inpunitus a Christo. Tanto enim magis quisque deserit Christum, quanto magis diligit quod inprobat Christus. Nam quid cuiquam prodest, quod baptizatur, si non iustificatur? Nonne qui dixit: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu, non intrabit in regnum Dei, ipse etiam dixit: Nisi abundauerit iustitia uestra super scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum caelorum? Quur illud timendo multi currunt baptizari, et hoc non timendo non multi curant iustificari? Sicut ergo non fratri suo dicit: Fatue. qui cum hoc dicit non ipse fraternitati, sed peccato eius infensus est (alioquin reus erit gehennae ignis): ita e contrario, qui porrigit elemosynam Christiano, non Christiano porrigit, qui non in eo diligit Christum; non autem diligit Christum, qui iustificari recusat in Christo. Et quem ad modum si quis praeoccupatus fuerit hoc delicto, ut fratri suo dicat: Fatue, id est, non eius peccatum nolens auferre conuicietur iniuste, parum est illi ad hoc redimendum elemosynas facere, nisi etiam quod ibi sequitur remedium reconciliationis adiungat (ibi enim sequitur: Si ergo offeres munus tuum ad altare et ibi recordatus fueris, quia frater tuus habet aliquid aduersum te, relinque ibi munus tuum ad altare et uade prius, reconciliari fratri tuo, et tunc ueniens offeres munus tuum): ita parum est elemosynas quantaslibet facere pro quocumque scelere et in consuetudine scelerum permanere. Oratio uero cottidiana, quam docuit ipse Iesus, unde et dominica nominatur, delet quidem cottidiana peccata, cum cottidie dicitur: Dimitte nobis debita nostra, adque id quod sequitur non solum dicitur, sed etiam fit: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris; sed quia fiunt peccata, ideo dicitur, non ut ideo fiant, quia dicitur. Per hanc enim nobis uoluit Saluator ostendere, quantumlibet iuste in huius uitae caligine adque infirmitate uiuamus, non nobis deesse peccata, pro quibus dimittendis debeamus orare et eis, qui in nos peccant, ut et nobis ignoscatur, ignoscere. Non utique propterea Dominus ait: Si dimiseritis peccata hominibus, dimittet uobis et Pater uester peccata uestra, ut de hac oratione confisi securi cottidiana scelera faceremus, uel potentia qua non timeremus hominum leges uel astutia qua ipsos homines falleremus; sed ut per illam disceremus non putare nos esse sine peccatis, etiamsi a criminibus essemus inmunes; sicut etiam legis ueteris sacerdotes hoc ipsum Deus de sacrificiis admonuit, quae iussit eos primum pro suis, deinde pro populi offerre peccatis. Nam et ipsa uerba tanti magistri et Domini nostri uigilanter intuenda sunt. Non enim ait: 'Si dimiseritis peccata hominibus, et Pater uester dimittet uobis qualiacumque peccata', sed ait: Peccata uestra. Cottidianam quippe orationem docebat et iustificatis utique discipulis loquebatur. Quid est ergo: Peccata uestra nisi 'peccata sine quibus nec uos eritis, qui iustificati et sanctificati estis'? Ubi ergo illi, qui per hanc orationem occasionem perpetrandorum cottidie scelerum quaerunt, dicunt Dominum significasse etiam magna peccata, quoniam non dixit: 'Dimittet uobis parua', sed peccata uestra: ibi nos considerantes qualibus loquebatur et audientes dictum peccata uestra nihil aliud debemus existimare quam parua, quoniam talium iam non erant magna. Verum tamen nec ipsa magna, a quibus omnino mutatis in melius moribus recedendum est, dimittuntur
21.27_3oradaki "Bize borçlu olanları bağışladığımız gibi" sözü yapılmadıkça bağışlanmaz. Adillerin hayatının bile eksik olmadığı en küçük günahlar başka türlü bağışlanmıyorsa, pek çok büyük suça bulaşmış olanlar, artık işlemeseler bile, kendilerine karşı işlenen günahları bağışlamakta acımasız kalırlarsa hiçbir bağışlanmaya ulaşamazlar; çünkü Rab şöyle der: "İnsanları bağışlamazsanız, Babanız da sizi bağışlamaz." Havari Yakup'un, merhamet etmeyene yargının merhametsiz olacağı sözü de bunun için geçerlidir. Efendisinin on bin talant borcunu bağışladığı, ama kendisine yüz dinar borçlu olan köle arkadaşına merhamet etmediği için sonradan ödemesini buyurduğu köle de akla gelmelidir. Vaat çocukları ve merhamet kapları olanlar için ise aynı Havari'nin hemen eklediği söz geçerlidir: "Merhamet yargıyı aşar." Çünkü başkalarını da ebedî çadırlara kabul edecek kadar kutsal yaşayan, haksızlık mamonuyla dost edinilen o adiller de bu hâle, imansızı aklayan, ücreti borç olarak değil lütuf olarak sayan Tanrı'nın merhametiyle kurtarılarak gelmişlerdir. "Sadık olmak için merhamet buldum" diyen Havari de bunlardandır.
Böylelerince ebedî çadırlara kabul edilenlerin ise, azizlerin aracılığı olmadan kendi hayatları kurtulmalarına yetecek yaşayışa sahip olmadıkları kabul edilmelidir; bu yüzden merhamet onlarda yargıyı çok daha fazla aşar. Ama en büyük suçlunun, hayatını ya iyiye ya da daha katlanılır bir hâle hiç çevirmeksizin, haksızlık mamonuyla azizlere hizmet etti diye ebedî çadırlara kabul edileceği düşünülmemelidir. Haksızlık mamonu, kötü yolla edinilen para ya da servettir; iyi yolla edinilmiş olsa bile gerçek olmayan, haksızlığın servet sandığı şeydir, çünkü haksızlık, başkalarını da ebedî çadırlara kabul edenlerin bol bol sahip olduğu gerçek servetin ne olduğunu bilmez. Demek ki bir tür hayat vardır ki ne o kadar kötüdür, onu yaşayanlara göklerin krallığını elde etmekte sadaka cömertliğinin hiç yararı olmasın; bu sadakayla adillerin yoksulluğu da giderilir ve ebedî çadırlara kabul edecek dostlar edinilir. Ne de o kadar iyidir ki böylesine büyük saadete ulaşmak için kendisi yetsin; dost edindikleri kişilerin liyakati sayesinde merhamet bulmaları gerekir. (Rab'bin bu görüşünün Vergilius'ta da bulunmasına hep şaşmışımdır: "Haksızlık mamonuyla kendinize dostlar edinin ki onlar da sizi ebedî çadırlara kabul etsinler." Şu söz de buna çok benzer: "Peygamberi peygamber adına kabul eden peygamber ücreti alır; adili adil adına kabul eden adil ücreti alır." O şair, mesutların ruhlarının yaşadığı sanılan Elysion ovalarını anlatırken, oraya yalnız kendi liyakatleriyle varabilenleri koymamış, şunu da eklemiştir:
Ve hak ederek başkalarını kendilerini anmaya götürenler;
yani başkalarının gönlünü kazanıp hak ederek onların kendilerini anmasını sağlayanlar. Sanki onlara, Hıristiyanların ağzında sık sık geçen sözü söylüyorlar: Alçakgönüllü bir kişi kendini bir azize emanet edip "Beni an" der ve bunun olması için onun gönlünü kazanır.) Ama bu ölçünün ne olduğunu, Tanrı'nın krallığına ulaşmayı engelleyen, yine de aziz dostların liyakatiyle bağışlanan günahların neler olduğunu bulmak çok zor, tanımlamak çok tehlikelidir. Ben kesinlikle bugüne kadar uğraşmama rağmen bunları araştırıp bulamadım. Belki de bütün günahlardan sakınmak için ilerleme çabası gevşemesin diye gizli kalmışlardır. Çünkü sürse ve daha iyi bir hayatın ilerleyişiyle yok edilmese bile hangi suçlar için adillerin aracılığını aramak ve ummak gerektiği bilinseydi, insanın tembelliği onların içine güven içinde gömülürdü; hiçbir faziletin çabasıyla bu dolaşıklıklardan çıkmaya özen göstermez, yalnız sadaka cömertliğiyle haksızlık mamonundan dost edindiği kişilerin liyakatiyle kurtulmayı arardı. Şimdi ise, sürse bile bağışlanabilir haksızlığın ölçüsü bilinmediği için, hem dua ederek ve direnerek daha iyiye ilerleme çabası daha uyanık gösterilir, hem de haksızlık mamonuyla kutsal dostlar edinme özeni küçümsenmez.
orantibus, nisi fiat quod ibi dicitur: Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Si enim minima peccata, sine quibus non est etiam uita iustorum, aliter non remittuntur: quanto magis multis et magnis criminibus inuoluti, etiamsi ea perpetrare iam desinant, nullam indulgentiam consequuntur. si ad remittendum aliis, quod in eis quisque peccauerit, inexorabiles fuerint, cum dicat Dominus: Si autem non dimiseritis hominibus, neque Pater uester dimittet uobis. Ad hoc enim ualet quod etiam Iacobus apostolus ait, iudicium futurum sine misericordia illi, qui non fecit misericordiam. Venire quippe debet in mentem etiam seruus ille. cui debitori dominus eius relaxauit decem milia talentorum. quae postea iussit ut redderet, quia ipse non misertus est conserui sui, qui ei debebat centum denarios. In his ergo, qui filii sunt promissionis et uasa misericordiae. ualet quod ait idem apostolus consequenter adiungens: Superexsultat autem misericordia iudicio, quoniam et illi iusti. qui tanta sanctitate uixerunt, ut alios quoque recipiant in tabernacula aeterna, a quibus amici facti sunt de mammona iniquitatis, ut tales essent, misericordia liberati sunt ab eo, qui iustificat inpium, inputans mercedem secundum gratiam, non secundum debitum. In eorum quippe numero est apostolus. qui dicit: Misericordiam consecutus sum, ut fidelis essem. Illi autem, qui recipiuntur a talibus in tabernacula aeterna, fatendum est quod non sint his moribus praediti, ut eis liberandis sine suffragio sanctorum sua possit uita sufficere, ac per hoc multo amplius in eis superexsultat misericordia iudicio. Nec tamen ideo putandus est quisquam sceleratissimus, nequaquam uita uel bona uel tolerabiliore mutatus, recipi in tabernacula aeterna, quoniam obsecutus est sanctis de mammona iniquitatis, id est de pecunia uel diuitiis, quae male fuerant adquisitae, aut etiamsi bene, non tamen ueris, sed quas iniquitas putat esse diuitias, quoniam nescit quae sint uerae diuitiae, quibus illi abundant, qui et alios recipiunt in tabernacula aeterna. Est itaque quidam uitae modus nec tam malae, ut his qui eam uiuunt nihil prosit ad capessendum regnum caelorum largitas elemosynarum, quibus etiam iustorum sustentatur inopia et fiunt amici qui in tabernacula aeterna suscipiant, nec tam bonae, ut ad tantam beatitudinem adipiscendam eis ipsa sufficiat, nisi eorum meritis, quos amicos fecerint, misericordiam consequantur. (Mirari autem soleo etiam aput Vergilium reperiri istam Domini sententiam, ubi ait: Facite uobis amicos de mammona iniquitatis, ut et ipsi recipiant uos in tabernacula aeterna; cui est et illa simillima: Qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet; et qui recipit iustum in nomine iusti, mercedem iusti accipiet. Nam cum Elysios campos poeta ille describeret, ubi putant habitare animas beatorum, non solum ibi posuit eos, qui propriis meritis ad illas sedes peruenire potuerunt, sed adiecit adque ait: Quique sui memores alios fecere merendo, id est, qui promeruerunt alios eosque sui memores promerendo fecerunt; prorsus tamquam eis dicerent, quod frequentatur ore Christiano, cum se cuique sanctorum humilis quisque commendat et dicit: 'Memor mei esto', adque id ut esse possit promerendo efficit.) Sed quis iste sit modus, et quae sint ipsa peccata, quae ita inpediunt peruentionem ad regnum Dei. ut tamen sanctorum amicorum meritis inpetrent indulgentiam, difficillimum est inuenire, periculosissimum definire. Ego certe usque ad hoc tempus cum inde satagerem ad eorum indaginem peruenire non potui. Et fortassis propterea latent, ne studium proficiendi ad omnia cauenda peccata pigrescat. Quoniam si scirentur quae uel qualia sint delicta. pro quibus etiam permanentibus nec prouectu uitae melioris absumtis intercessio sit inquirenda et speranda iustorum, eis secura se obuolueret humana segnitia, nec euolui talibus inplicamentis ullius uirtutis expeditione curaret, sed tantummodo quaereret aliorum meritis liberari, quos amicos sibi de mammona iniquitatis elemosynarum largitate fecisset. Nunc uero dum uenialis iniquitatis, etiamsi perseueret, ignoratur modus, profecto et studium in meliora proficiendi orando et instando uigilantius adhibetur et faciendi de mammona iniquitatis sanctos amicos cura non spernitur.
21.27_4Ama kişinin kendi duasıyla ya da azizlerin aracılığıyla gerçekleşen bu kurtuluş, ebedî ateşe atılmamayı sağlar, atıldıktan sonra ne kadar zaman geçerse geçsin oradan çıkarılmayı değil. "İyi toprak bol meyve verir, kimi otuz, kimi altmış, kimi yüz" sözünün, azizlerin liyakatlerinin çeşitliliğine göre kiminin otuz, kiminin altmış, kiminin yüz insan kurtaracağı anlamına geldiğini düşünenler de bunun yargıdan sonra değil, yargı gününde olacağını varsayarlar. Anlatıldığına göre biri, herkes bu yolla kurtuluşa erişebilecek gibi göründüğü için bu kanaate dayanarak sapkınca kendilerine cezasızlık vaat eden insanları görünce çok zarif bir cevap vermiştir: Herkesin daha iyi yaşaması gerekir ki başkalarının kurtuluşu için aracılık edecekler arasında bulunsun; yoksa onlar o kadar az olabilir ki her biri otuzluk, altmışlık ya da yüzlük sayısına çabucak ulaşınca, onların aracılığıyla artık cezalardan kurtarılamayacak pek çok kişi kalır. Başkasının meyvesine boş bir cüretle ümit bağlayan kişi de bunların arasında çıkar. Ortak olan Kutsal Yazıların otoritesini küçümsemeyen, ama onları kötü anlayarak Yazıların söylediğinin değil kendi isteklerinin olacağını düşünen bu kişilere bu kadar cevap yeter. Bu cevabı verdikten sonra, söz verdiğimiz gibi kitabı bitiriyoruz.
Verum ista liberatio, quae fit siue suis quibusque orationibus siue intercedentibus sanctis, id agit ut in ignem quisque non mittatur aeternum, non ut, cum fuerit missus, post quantumcumque inde tempus ematur. Nam et illi, qui putant sic intellegendum esse quod scriptum est, adferre terram bonam uberem fructum, aliam tricenum, aliam sexagenum, aliam centenum, ut sancti pro suorum diuersitate meritorum alii tricenos homines liberent, alii sexagenos, alii centenos, hoc in die iudicii futurum suspicari solent, non post iudicium. Qua opinione quidam cum uideret homines inpunitatem sibi peruersissime pollicentes, eo quod omnes isto modo ad liberationem pertinere posse uideantur, elegantissime respondisse perhibetur, bene potius esse uiuendum, ut inter eos quisque reperiatur, qui pro aliis intercessuri sunt liberandis, ne tam pauci sint, ut cito ad numerum suum uel tricenum uel sexagenum uel centenum unoquoque eorum perueniente multi remaneant, qui erui iam de poenis illorum intercessione non possint et in eis inueniatur quisquis sibi spem fructus alieni temeritate uanissima pollicetur. Haec me illis respondisse suffecerit, qui sacrarum litterarum, quas communes habemus, auctoritatem non spernunt, sed eas male intellegendo non quod illae loquuntur, sed hoc potius putant futurum esse quod ipsi uolunt. Hac itaque responsione reddita librum, sicut promisimus, terminamus.