XX. Kitap › 19. Havari Pavlus'un Selaniklile… – 30. Eski Ahit kitaplarında Tanrı…
20.1919. Havari Pavlus'un Selaniklilere Deccal'in ortaya çıkışı hakkında yazdıkları; Rabbin günü onun zamanının ardından gelecektir
Tanrı'nın bu son yargısı hakkında İncil'deki ve havarilerdeki birçok sözü, bu cilt aşırı uzamasın diye geçmem gerektiğini görüyorum. Ama Havari Pavlus'u hiçbir şekilde geçmemeliyim. Selaniklilere şöyle yazıyor: "Kardeşlerim, Rabbimiz İsa Mesih'in gelişi ve O'nun yanında toplanmamız adına size yalvarıyoruz: ne bir ruhla ne bir sözle ne de bizden geliyormuş gibi bir mektupla, Rabbin günü yakınmış diye çabucak aklınız karışmasın, korkuya kapılmayın. Kimse sizi hiçbir şekilde aldatmasın. Çünkü önce dönek gelmedikçe ve günah adamı, helak oğlu ortaya çıkmadıkça o gün gelmez. O karşı çıkar, Tanrı denen ya da tapınılan her şeyin üstüne kendini yükseltir; öyle ki Tanrı'nın tapınağına oturup kendini Tanrı imiş gibi gösterir. Daha yanınızdayken size bunları söylediğimi hatırlamıyor musunuz? Şimdi, zamanı gelince ortaya çıksın diye onu neyin alıkoyduğunu biliyorsunuz. Çünkü fesadın sırrı şimdiden işliyor. Yalnız şimdi tutan, ortadan kalkana dek tutmaya devam etsin. O zaman fesat adamı ortaya çıkacak. Rab İsa onu ağzının soluğuyla öldürecek, varlığının aydınlığıyla hükümsüz kılacak. Onun gelişi şeytanın işleyişine göre, yalanın her türlü kudreti, işaretleri ve harikalarıyla, yok olanlar için fesadın her türlü aldatmasıyla olacaktır; çünkü kurtulmak için hakikat sevgisini kabul etmediler. Bu yüzden Tanrı onlara yanılgının işleyişini gönderecek ki yalana inansınlar; böylece hakikate inanmayıp fesada razı olan herkes yargılansın."
Pavlus'un bunları Deccal hakkında söylediğinden kimsenin kuşkusu yoktur; yargı gününün de (buna Rabbin günü der) "dönek" dediği, yani Rab Tanrı'dan dönen kişi önce gelmedikçe gelmeyeceğini söylüyor. Bu ad bütün dinsizler için haklı olarak kullanılabilirse, onun için ne kadar çok kullanılır! Ama hangi Tanrı tapınağına oturacağı belli değil: Kral Süleyman'ın yaptırdığı tapınağın yıkıntısına mı, yoksa kiliseye mi? Çünkü Havari herhangi bir putun ya da cinin tapınağına Tanrı'nın tapınağı demezdi. Bu yüzden bazıları burada Deccal'den yalnız önderin değil, bir bakıma onun bütün bedeninin, yani önderiyle birlikte ona ait insan kalabalığının anlaşılmasını ister. Latincede de Yunancadaki gibi "Tanrı'nın tapınağında oturur" değil, "Tanrı'nın tapınağı olarak oturur" denmesinin daha doğru olacağını düşünürler; sanki kendisi Tanrı'nın tapınağı, yani kilise imiş gibi. Nitekim biz "dost olarak oturuyor" deriz, yani dost gibi; bu ifade türüyle söylenen başka şeyler de vardır.
"Şimdi, zamanı gelince ortaya çıksın diye onu neyin alıkoyduğunu biliyorsunuz" sözüne, yani "gecikmenin ne olduğunu, ertelenmesinin sebebini biliyorsunuz" demesine gelince: Onların bildiğini söylediği için açıkça söylemek istememiştir. Bu yüzden onların bildiğini bilmeyen bizler, Havari'nin kastettiğine emekle ulaşmak istiyoruz, ama başaramıyoruz; özellikle de eklediği sözler anlamı daha da kapalı kıldığı için. "Çünkü fesadın sırrı şimdiden işliyor. Yalnız şimdi tutan, ortadan kalkana dek tutmaya devam etsin. O zaman fesat adamı ortaya çıkacak" sözü ne demektir? Doğrusu ne dediğini bilmediğimi itiraf ediyorum. Yine de duyabildiğim ya da okuyabildiğim insan tahminlerini saklamayacağım.
Bazıları bunun Roma hükümranlığı için söylendiğini, Havari Pavlus'un da ebedî olması umulan Roma hükümranlığına kötülük dilediği iftirasına uğramamak için bunu açıkça yazmak istemediğini düşünüyor. Buna göre "Çünkü fesadın sırrı şimdiden işliyor" derken Nero'yu kastetmiştir,
CAPUT XVIIII. Quid apostolus Paulus Thessalonicensibus scripserit de manifestatione Antichristi, cuius tempus dies Domini subsequetur. Multas euangelicas apostolicasque sententias de diuino isto iudicio nouissimo uideo mihi esse praetereundas, ne hoc uolumen in nimiam longitudinem prouoluatur; sed nullo modo est praetereundus apostolus Paulus, qui scribens ad Thessalonicenses: Rogamus, inquit, uos, fratres, per aduentum Domini nostri Iesu Christi et nostrae congregationis in ipsum, ut non cito moueamini mente neque terreamini neque per spiritum neque per uerbum neque per epistulam tamquam per nos, quasi instet dies Domini, ne quis uos seducat ullo modo; quoniam nisi uenerit refuga primum et reuelatus fuerit homo peccati, filius interitus, qui aduersatur et superextollitur supra omne, quod dicitur Deus aut quod colitur, ita ut in templo dei sedeat, ostentans se tamquam sit Deus. Non retinetis in memoria, quod adhuc cum essem aput uos haec dicebantur uobis? et nunc quid. detineat scitis, ut reueletur in suo tempore. Iam enim mysterium iniquitatis operatur. Tantum qui modo tenet teneat, donec de medio fiat; et tunc reuelabitur iniquus, quem Dominus Iesus interficiet spiritu oris sui, et euacuabit inluminatione praesentiae suae eum, cuius est praesentia secundum operationem satanae, in omni uirtute et signis et prodigiis mendacii et in omni seductione iniquitatis his, qui pereunt, pro eo quod dilectionem ueritatis non receperunt, ut salui fierent. Et ideo mittet illis Deus operationem erroris, ut credant mendacio et iudicentur omnes, qui non crediderunt ueritati, sed consenserunt iniquitati. Nulli dubium est eum de Antichristo ista dixisse, diemque iudicii (hunc enim appellat diem Domini) non esse uenturum, nisi ille prior uenerit, quem refugam uocat, utique a Domino Deo. Quod si de omnibus inpiis merito dici potest, quanto magis de isto! Sed in quo templo Dei sit sessurus, incertum est; utrum in illa ruina templi, quod a Salomone rege constructum est, an uero in ecclesia. Non enim templum alicuius idoli aut daemonis templum Dei apostolus diceret. Unde nonnulli non ipsum principem, sed uniuersum quodam modo corpus eius, id est ad eum pertinentem hominum . multitudinem, simul cum ipso suo principe hoc loco intellegi Antichristum uolunt; rectiusque putant etiam Latine dici, sicut in Graeco est, non in templo Dei, sed in templum Dei sedeat, tamquam ipse sit templum Dei, quod est ecclesia; sicut dicimus; 'Sedet in amicum', id est uelut amicus, uel si quid aliud isto locutionis genere dici solet. Quod autem ait: Et nunc quid detineat scitis, id est, quid sit in mora, quae causa sit dilationis eius, ut reueletur in suo tempore, scitis: quoniam scire illos dixit, aperte hoc dicere noluit. Et ideo nos, qui nescimus quod illi sciebant, peruenire cum labore ad id, quod sensit apostolus, cupimus nec ualemus; praesertim quia et illa, quae addidit, hunc sensum faciunt obscuriorem. Nam quid est: Iam enim mysterium iniquitatis operatur. Tantum qui modo tenet teneat, donec de medio fiat; et tunc reuelabitur iniquus? Ego prorsus quid dixerit me fateor ignorare. Suspiciones tamen hominum, quas uel audire uel legere potui, non tacebo. Quidam putant hoc de imperio dictum fuisse Romano. et propterea Paulum apostolum non id aperte scribere uoluisse. ne calumniam uidelicet incurreret, quod Romano imperio male optauerit, cum speraretur aeternum; ut hoc quod dixit: Iam enim mysterium iniquitatis operatur, Neronem
20.19_2çünkü Nero'nun yaptıkları Deccal'in işleri gibi görünüyordu. Bu yüzden kimi, Nero'nun kendisinin dirilip Deccal olacağından şüpheleniyor; kimi de onun öldürülmediğini, öldürülmüş sanılsın diye ortadan çekildiğini, öldü sanıldığı yaştaki gücüyle canlı olarak saklandığını, zamanı gelince ortaya çıkıp krallığına geri döneceğini düşünüyor. Böyle düşünenlerin bu büyük cüreti bana çok şaşırtıcı geliyor. Yine de Havari'nin "Yalnız şimdi tutan, ortadan kalkana dek tutmaya devam etsin" sözünün Roma hükümranlığının kendisi için söylendiğine inanmak saçma değildir; sanki şöyle denmiştir: "Yalnız şimdi hüküm süren, ortadan kalkana, yani ortadan kaldırılana dek hüküm sürsün." "O zaman fesat adamı ortaya çıkacak" sözüyle Deccal'in kastedildiğinden ise kimse kuşku duymuyor.
Başkaları da "onu neyin alıkoyduğunu biliyorsunuz" sözünün ve fesadın sırrının işlemesinin, Deccal'e büyük bir halk oluşturacak sayıya ulaşıncaya dek kilisede bulunan kötüler ve ikiyüzlüler için söylendiğini düşünüyor. Fesadın sırrı budur, çünkü gizli görünür. Havari de "Yalnız şimdi tutan, ortadan kalkana dek tutmaya devam etsin" derken müminleri tuttukları imanda sımsıkı kalmaya teşvik ediyor; yani şimdi gizli olan fesadın sırrı kilisenin ortasından çıkıncaya dek. Evangelist Yuhanna'nın mektubunda söylediğinin de aynı sırra ait olduğunu düşünüyorlar: "Çocuklar, son saattir. Deccal'in geleceğini duyduğunuz gibi, şimdi birçok Deccal türemiştir; son saat olduğunu bundan anlıyoruz. Bizden çıktılar, ama bizden değillerdi. Bizden olsalardı bizimle kalırlardı." Diyorlar ki: Sondan önce, Yuhanna'nın "son" dediği bu saatte, onun "birçok Deccal" dediği birçok sapkın kilisenin ortasından çıktı; işte aynı şekilde, Mesih'e değil o son Deccal'e ait olan herkes o zaman oradan çıkacak ve o zaman Deccal ortaya çıkacaktır.
Biri öyle, öteki böyle yorumluyor Havari'nin bu kapalı sözlerini. Ama onun şunu söylediğinden kuşku yoktur: Mesih dirileri ve ölüleri yargılamaya gelmeden önce düşmanı Deccal ruhça ölüleri aldatmaya gelecektir; ondan aldanacak olmaları ise artık Tanrı'nın gizli yargısına aittir. Çünkü dendiği gibi onun gelişi "şeytanın işleyişine göre, yalanın her türlü kudreti, işaretleri ve harikalarıyla, yok olanlar için fesadın her türlü aldatmasıyla" olacaktır. O zaman şeytan çözülecek ve o Deccal aracılığıyla bütün gücüyle şaşılacak, ama yalan işler yapacaktır. Bunlara "yalan işaretleri ve harikaları" denmesi konusunda genellikle tereddüt edilir: Ölümlülerin hislerini hayallerle aldatacağı, yapmadığını yapıyor görüneceği için mi böyle denmiştir, yoksa bunlar gerçek harikalar olsa bile, şeytanın gücünü, özellikle de hiç sahip olmadığı kadar büyük bir yetki aldığı zamanki gücünü bilmeyerek bunların ancak Tanrı'dan gelebileceğine inanacak olanları yalana sürüklediği için mi? Çünkü gökten ateş düşüp kutlu Eyüp'ün onca evini ve hayvan sürüsünü bir hamlede yok ettiğinde ve kasırga evi yıkıp çocuklarını öldürdüğünde bunlar hayal değildi; yine de Tanrı'nın bu yetkiyi verdiği şeytanın işleriydi. Harikalara ve işaretlere "yalan" denmesinin hangi sebepten olduğu o zaman daha iyi anlaşılacaktır. Ama sebep hangisi olursa olsun, aldanmayı hak edenler bu işaretler ve harikalarla aldanacaktır, çünkü "kurtulmak için hakikat sevgisini kabul etmediler." Havari şunu eklemekten de çekinmedi: "Bu yüzden Tanrı onlara yanılgının işleyişini gönderecek ki yalana inansınlar." Tanrı gönderecektir, çünkü şeytanın bunları yapmasına izin verecektir; şeytan bunu haksız ve kötü niyetle yapsa da Tanrı adil bir yargıyla izin verir. "Böylece" diyor, "hakikate inanmayıp fesada razı olan herkes yargılansın." Demek ki yargılanmış olarak aldanacaklar, aldanmış olarak yargılanacaklardır. Yargılanmış olarak aldanacaklar, Tanrı'nın gizlice adil, adilce gizli o yargılarıyla; Tanrı günahkâr yaratığın başlangıcından beri bu yargıları vermekten hiç vazgeçmemiştir. Aldanmış olarak yargılanacaklar ise son ve açık yargıda, en adilce yargılayacak ve en haksızca yargılanmış olan İsa Mesih aracılığıyla.
uoluerit intellegi, cuius iam facta uelut Antichristi uidebantur. Unde nonnulli ipsum resurrecturum et futurum Antichristum suspicantur; alii uero nec occisum putant, sed subtractum potius, ut putaretur occisus, et uiuum occultari in uigore ipsius aetatis, in qua fuit, cum crederetur exstinctus, donec suo tempore reueletur et restituatur in regnum. Sed multum mihi mira est haec opinantium tanta praesumtio. Illud tamen, quod ait apostolus: Tantum qui modo tenet teneat, donec de medio fiat, non absurde de ipso Romano imperio creditur dictum, tamquam dictum sit: 'Tantum qui modo imperat imperet, donec de medio fiat', id est de medio tollatur. Et tunc reuelabitur iniquus, quem significari Antichristum nullus ambigit. Alii uero et quod ait: Quid detineat scitis et mysterium operari iniquitatis non putant dictum nisi de malis et fictis, qui sunt in ecclesia, donec perueniant ad tantum numerum, qui Antichristo magnum populum faciat; et hoc esse mysterium iniquitatis, quia uidetur occultum; hortari autem apostolum fideles, ut in fide quam tenent tenaciter perseuerent, dicendo: Tantum qui modo tenet teneat, donec de medio fiat, hoc. est, donec exeat de medio ecclesiae mysterium iniquitatis, quod nunc occultum est. Ad ipsum enim mysterium pertinere arbitrantur, quod ait in epistula sua Iohannes euangelista: Pueri, nouissima hora est; et sicut audistis, quod Antichristus sit uenturus, nunc autem Antichristi multi facti sunt; unde cognoscimus quod nouissima sit hora. Ex nobis exierunt; sed non erant ex nobis. Quod si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum. Sicut ergo ante finem in hac hora, inquiunt, quam Iohannes nouissimam dicit, exierunt multi haeretici de medio ecclesiae, quos multos dicit Antichristos: ita omnes tunc inde exibunt, qui non ad Christum, sed ad illum nouissimum Antichristum pertinebunt, et tunc reuelabitur. Alius ergo sic, alius autem sic apostoli obscura uerba; quod tamen eum dixisse non dubium est: non ueniet ad uiuos et mortuos iudicandos Christus, nisi prius uenerit ad seducendos in anima mortuos aduersarius eius Antichristus; quamuis ad occultum iam iudicium Dei pertineat, quod ab illo seducentur. Praesentia quippe eius erit, sicut dictum est, secundum operationem satanae in omni uirtute et signis et prodigiis mendacii et in omni seductione iniquitatis his, qui pereunt. Tunc enim soluetur satanas et per illum Antichristum in omni sua uirtute mirabiliter quidem, sed mendaciter operabitur. Quae solet ambigi utrum propterea dicta sint signa et prodigia mendacii, quoniam mortales sensus per phantasmata decepturus est, ut quod non facit facere uideatur, an quia illa ipsa, etiamsi erunt uera prodigia, ad mendacium pertrahent credituros non ea potuisse nisi diuinitus fieri, uirtutem diaboli nescientes, maxime quando tantam, quantam numquam habuit, acceperit potestatem. Non enim quando de caelo ignis cecidit et tantam familiam cum tantis gregibus pecorum sancti Iob uno inpetu absumsit et turbo inruens et domum deiciens filios eius occidit, phantasmata fuerunt; quae tamen fuerunt opera satanae, cui Deus dederat hanc potestatem. Propter quid horum ergo dicta sint prodigia et signa mendacii, tunc potius apparebit. Sed propter quodlibet horum dictum sit. seducentur eis signis adque prodigiis. qui seduci merebuntur, pro eo quod dilectionem, inquit, ueritatis , ut salui fierent. Nec dubitauit apostolus addere ac dicere: Ideo mittet illis Deus operationem erroris ut credant mendacio. Deus enim mittet, quia Deus diabolum facere ista permittet, iusto ipse iudicio, quamuis faciat ille iniquo malignoque consilio: Ut iudicentur, inquit, omnes, qui non crediderunt ueritati, sed consenserunt iniquitati. Proinde iudicati seducentur et seducti iudicabuntur. Sed iudicati seducentur illis iudiciis Dei occulte iustis, iuste occultis, quibus ab initio peccati - . lis creaturae numquam iudicare cessauit; seducti autem iudicabuntur nouissimo manifestoque iudicio per Christum Iesum, iustissime iudicaturum, iniustissime iudicatum.
20.2020. Aynı Havari'nin aynı kişilere ilk mektubunda ölülerin dirilişi hakkında öğrettikleri
Burada Havari ölülerin dirilişinden söz etmedi. Ama aynı kişilere yazdığı ilk mektubunda şöyle diyor: "Kardeşlerim, uyuyanlar hakkında bilgisiz kalmanızı istemeyiz; ümidi olmayan öbür insanlar gibi kederlenmeyesiniz. Çünkü İsa'nın ölüp dirildiğine inanıyorsak, Tanrı da İsa aracılığıyla uyuyanları O'nunla birlikte getirecektir. Rabbin sözüyle size şunu söylüyoruz: Biz Rabbin gelişine kadar sağ kalanlar, daha önce uyumuş olanların önüne geçmeyeceğiz. Çünkü Rabbin kendisi, emirle, başmeleğin sesiyle ve Tanrı'nın borusuyla gökten inecek. Önce Mesih'te ölmüş olanlar dirilecek. Sonra biz sağ kalan diriler, onlarla birlikte bulutlara kapılıp Mesih'i karşılamak üzere havaya götürüleceğiz. Böylece hep Rab'le birlikte olacağız." Havari'nin bu sözleri, Mesih dirileri ve ölüleri yargılamaya geldiğinde ölülerin dirileceğini pek açık gösteriyor.
Ama şu da sorulur: Mesih'in burada diri bulacağı kimseler (Havari onları kendisinde ve kendisiyle birlikte yaşayanlarda temsil ederek konuşuyordu) hiç ölmeyecekler mi, yoksa dirilenlerle birlikte Mesih'i karşılamak üzere bulutlara kapılıp havaya götürüldükleri o anda ölüm yoluyla şaşılacak bir hızla ölümsüzlüğe mi geçecekler? Havada yukarı taşınırken o aralıkta ölüp dirilemezler demek doğru değildir. "Böylece hep Rab'le birlikte olacağız" sözü, havada hep Rab'le kalacağımızı söylemiş gibi anlaşılmamalıdır; çünkü O da orada kalmayacak, gelip geçecektir. Karşılanacak olan kalan değil, gelendir. Sözün anlamı şudur: Rab'le böyle olacağız, yani O'nunla nerede olursak olalım ebedî bedenlere sahip olacağız.
Rabbin burada diri bulacağı kimselerin de o kısa aralıkta ölüme uğrayıp ölümsüzlüğü alacaklarını düşünmeye bizi Havari'nin kendisi zorluyor gibidir. Çünkü "Mesih'te herkes hayat bulacak" der, başka bir yerde de bedenlerin dirilişinden söz ederken "Ektiğin şey ölmedikçe hayat bulmaz" der. O hâlde Mesih'in burada diri bulacağı kimseler ölmeden nasıl O'nda ölümsüzlükle hayat bulacak, oysa "Ektiğin şey ölmedikçe hayat bulmaz" denmiştir? Yok eğer "ekilmek" sözünü yalnız ölerek şu ya da bu biçimde toprağa dönen insan bedenleri için doğru sayıyorsak (nitekim insan soyunun itaatsiz babası hakkında Tanrı'nın verdiği hüküm de şöyledir: "Topraksın, toprağa gideceksin"), o zaman Mesih geldiğinde henüz bedenden çıkmamış olarak bulacağı kimselerin ne Havari'nin bu sözlerine ne de Tekvin'deki o sözlere tabi olduklarını itiraf etmek gerekir. Çünkü yukarıya bulutlara kapılanlar ekilmezler, toprağa ne giderler ne de dönerler; ister hiç ölüm tatmasınlar ister havada bir an ölsünler.
Ama yine başka bir şey çıkıyor karşımıza. Aynı Havari Korintlilere bedenlerin dirilişinden söz ederken "Hepimiz dirileceğiz", ya da bazı nüshalarda olduğu gibi "Hepimiz uyuyacağız" der. Önce ölüm olmadan diriliş olamayacağına ve o yerdeki uykuyu da ancak ölüm olarak anlayabileceğimize göre, Mesih'in bedende bulacağı onca kişi ne uyuyacak ne dirilecekse, nasıl herkes uyuyacak ya da dirilecek? Mesih geldiğinde diri bulunup O'nu karşılamak üzere kapılacak azizlerin aynı kapılış sırasında ölümlü bedenlerinden çıkacağına ve hemen ölümsüz olarak aynı bedenlere döneceğine inanırsak, Havari'nin sözlerinde hiçbir sıkıntıya düşmeyiz: ne "Ektiğin şey ölmedikçe hayat bulmaz" dediği yerde, ne "Hepimiz dirileceğiz" ya da "Hepimiz uyuyacağız" dediği yerde. Çünkü onlar da, ne kadar kısa olursa olsun, önce ölmedikçe ölümsüzlükle hayat bulmayacaklar; bu yüzden de, pek kısa olsa da yok sayılmayan bir uykuyla öncelendikleri dirilişin dışında kalmayacaklardır. O kalabalık bedenlerin havada bir bakıma ekilip orada hemen ölümsüz ve bozulmaz olarak canlanması bize neden inanılmaz görünsün? Aynı Havari'nin en açık biçimde söylediğine inanıyoruz ya,
CAPUT XX. Quid idem apostolus in prima ad eosdem epistula de resurrectione docuerit mortuorum. Sed hic apostolus tacuit de resurrectione mortuorum; ad eosdem autem scribens in epistula prima: Nolumus, inquit, ignorare uos, fratres, de dormientibus, ut non contristemini, sicut et ceteri, qui spem non habent. Nam si credimus, quod Iesus mortuus est et resurrexit: ita et Deus eos, qui dormierunt per Iesum, adducet cum illo. Hoc enim uobis dicimus in uerbo Domini, quia nos uiuentes, qui reliqui sumus in aduentum Domini, non praeueniemus eos, qui ante dormierunt; quoniam ipse Dominus in iussu et in uoce archangeli et in tuba Dei descendet de caelo, et mortui in Christo resurgent primo; deinde nos uiuentes, qui reliqui sumus, simul cum illis rapiemur in nubibus in obuiam Christi in aera, et ita semper cum Domino erimus. Haec uerba apostolica resurrectionem mortuorum futuram, quando ueniet Christus, utique ad uiuos et mortuos iudicandos, praeclarissime ostendunt. Sed quaeri solet, utrum illi, quos hic uiuentes inuenturus est Christus, quorum personam in se adque illos, qui tunc secum uiuebant, transfigurabat apostolus, numquam omnino morituri sint, an ipso temporis puncto, quo cum resurgentibus rapientur in nubibus in obuiam Christo in aera, ad inmortalitatem per mortem mira celeritate transibunt. Neque enim dicendum est fieri non posse, ut, dum per aera in sublime portantur, in illo spatio et moriantur et reuiuescant. Quod enim ait: Et ita semper cum Domino erimus, non sic accipiendum est, tamquam in aere nos dixerit semper cum Domino esse mansuros; quia nec ipse utique ibi manebit. quia ueniens transiturus est; uenienti quippe ibitur obuiam, non manenti; sed ita cum Domino erimus, id est, sic erimus habentes corpora sempiterna, ubicumque cum illo fuerimus. Ad hunc autem sensum, quo existimemus etiam illos, quos hic uiuos inuenturus est Dominus, in ipso paruo spatio et passuros mortem et accepturos inmortalitatem, ipse apostolus nos uidetur urgere, ubi dicit: In Christo omnes uiuificabuntur; cum alio loco de ipsa loquens resurrectione corporum dicat: Tu quod seminas, non uiuificatur. nisi moriatur. Quo modo igitur, quos uiuentes hic Christus inueniet, per inmortalitatem in illo uiuificabuntur, etsi non moriantur, cum uideamus propter hoc esse dictum: Tu quod seminas, non uiuificatur, nisi moriatur? Aut si recte non dicimus seminari nisi ea corpora hominum, quae moriendo quoquo modo reuertuntur in terram (sicut sese habet etiam illa in transgressorem patrem generis humani diuinitus prolata sententia: Terra es, et in terram ibis): fatendum est istos, quos nondum de corporibus egressos cum ueniet Christus inueniet, et istis uerbis apostoli et illis de genesi non teneri; quoniam sursum in nubibus rapti non utique seminantur, quia nec eunt in terram nec redeunt, siue nullam prorsus experiantur mortem siue paululum in aere moriantur. Sed aliud rursus occurrit, quod idem dixit apostolus, cum de resurrectione corporum ad Corinthios loqueretur: Omnes resurgemus, uel sicut alii codices habent: Omnes dormiemus. Cum ergo nec resurrectio fieri, nisi mors praecesserit, possit, nec dormitionem possimus illo loco intellegere nisi mortem: quo modo omnes uel dormient uel resurgent, si tam multi, quos in corpore inuenturus est Christus, nec dormient nec resurgent? Si ergo sanctos, qui reperientur Christo ueniente uiuentes eique in obuiam rapientur, crediderimus in eodem raptu de mortalibus corporibus exituros et ad eadem mox inmortalia redituros, nullas in uerbis apostoli patiemur angustias, siue ubi dicit: Tu quod seminas, non uiuificatur, nisi moriatur, siue ubi dicit: Omnes resurgemus ant: Omnes dormiemus; quia nec illi per inmortalitatem uiuificabuntur, nisi, quamlibet paululum, tamen ante moriantur, ac per hoc et a resurrectione non erunt alieni, quam dormitione praecedunt, quamuis breuissima, non tamen nulla. Quur autem nobis incredibile uideatur illam multitudinem corporum in aere quodam modo seminari adque ibi protinus inmortaliter adque incorruptibiliter reuiuescere, cum credamus, quod
20.20_2yani dirilişin göz açıp kapayana dek olacağına ve en eski cesetlerin tozunun bunca kolaylıkla ve akıl almaz bir hızla sonsuza dek yaşayacak uzuvlara döneceğine. O azizlerin, ölürken bedenleri toprağa düşmese de, kapılış sırasında ölüp havaya taşınırken dirilseler de, insana söylenen "Topraksın, toprağa gideceksin" hükmünden muaf olacaklarını sanmayalım. Çünkü "Toprağa gideceksin" şu demektir: "Hayatı kaybedince, hayatı almadan önce ne idiysen ona gideceksin"; yani can verilmeden önce ne idiysen, canın çıkınca o olacaksın. (Tanrı toprağın yüzüne hayat soluğunu üflediğinde insan canlı bir ruh oldu.) Sanki şöyle denmiştir: "Şimdi canlı toprak olarak varsın, önce öyle değildin; önceki gibi cansız toprak olacaksın." Bütün ölü bedenler daha çürümeden bu durumdadır; o bedenler de öleceklerse, nerede ölürlerse ölsünler, hemen geri alacakları hayattan yoksun kaldıkları anda bu durumda olacaklardır. Demek ki toprağa gideceklerdir, çünkü diri insanlar iken toprak olacaklardır: tıpkı kül olan şeyin küle gitmesi, eskiyen şeyin eskiliğe gitmesi, çamurdan pişmiş toprak olan şeyin pişmiş toprağa gitmesi gibi; bu şekilde daha yüzlerce şey söyleriz. Bizim şimdi akılcığımızın gücüne göre şöyle böyle tahmin ettiğimiz şeyin nasıl olacağını ise o zaman bilebileceğiz. Hıristiyan olmak istiyorsak, Mesih dirileri ve ölüleri yargılamaya geldiğinde ölülerin tende dirileceğine inanmamız gerekir. Ama nasıl olacağını tam kavrayamıyoruz diye bu konudaki imanımız boş değildir.
Şimdi, yukarıda söz verdiğimiz gibi, eski peygamberlik kitaplarının da Tanrı'nın bu son yargısı hakkında neler haber verdiğini yeterli görüneceği kadar göstermeliyiz. Okur önceden söylediklerimizden yardım almaya özen gösterirse, sanırım bunları ele alıp açıklamak bu kadar uzun sürmeyecektir.
idem ipse apostolus apertissime dicit, in ictu oculi futuram resurrectionem et in membra sine fine uictura tanta facilitate tamque inaestimabili uelocitate rediturum antiquissimorum cadauerum puluerem? Nec ab illa sententia, qua homini dictum est: Terra es et in terram ibis, futuros illos sanctos arbitremur inmunes, si eorum morientium in terram non recident corpora, sed, sicut in ipso raptu morientur, ita et resurgent, dum ferentur in aera. In terram quippe ibis est 'in hoc ibis amissa uita, quod eras antequam sumeres uitam': id est, hoc eris exanimatus, quod eras antequam esses animatus (terrae quippe insufflauit Deus in faciem flatum uitae. cum factus est homo in animam uiuam); tamquam diceretur: 'Terra es animata, quod non eras: terra eris exanimis, sicut eras'; quod sunt et antequam putrescant omnia corpora mortuorum; quod erunt et illa. si morientur. ubicumque moriantur, cum uita carebunt, quam continuo receptura sunt. Sic ergo ibunt in terram, quia ex uiuis hominibus terra erunt. quem ad modum it in cinerem, quod fit cinis; it in uetustatem, quod fit uetus; it in testam, quod ex luto fit testa: et alia sescenta sic loquimur. Quo modo autem sit futurum. quod nunc pro nostrae ratiunculae uiribus utcumque conicimus, tunc erit potius, ut nosse possimus. Resurrectionem quippe mortuorum futuram et in carne, quando Christus uenturus est uiuos iudicaturus et mortuos, oportet, si Christiani esse uolumus, ut credamus; sed non ideo de hac re inanis est fides nostra, si, quem ad modum futura sit, perfecte conprehendere non ualemus. Verum iam, sicut supra promisimus, de hoc iudicio Dei nouissimo etiam prophetici ueteres libri quid praenuntiauerint, quantum satis esse uidebitur, debemus ostendere; quae, sicut arbitror, non tanta mora necesse erit tractari et exponi, si istis. quae praemisimus, lector curauerit adiuuari.
20.2121. Peygamber Esaya'nın ölülerin dirilişi ve yargının karşılığı hakkında söyledikleri
Peygamber Esaya şöyle der: "Ölüler dirilecek, mezarlarda olanlar dirilecek, yerdekilerin hepsi sevinecek; çünkü senden gelen çiy onlar için şifadır. Dinsizlerin toprağı ise düşecek." Bu sözlerin ilk bölümü bütünüyle mesutların dirilişine aittir. "Dinsizlerin toprağı ise düşecek" sözü de "Dinsizlerin bedenlerini ise hükmün yıkımı karşılayacak" anlamında iyi anlaşılır. İyilerin dirilişi hakkında söyleneni daha dikkatli ve daha ayrıntılı incelemek istersek, "Ölüler dirilecek" sözünü birinci dirilişe, ardından gelen "Mezarlarda olanlar dirilecek" sözünü ikincisine yormalıyız. Rabbin burada diri bulacağı azizleri de hesaba katarsak, "Yerdekilerin hepsi sevinecek; çünkü senden gelen çiy onlar için şifadır" diye eklediği söz onlara uygun düşer. Burada şifayı ölümsüzlük olarak anlamak en doğrusudur; çünkü en tam şifa, her gün alınan ilaçlar gibi yiyeceklerle tazelenmeye ihtiyaç duymayan şifadır.
Aynı peygamber yargı günü hakkında önce iyilere ümit verip sonra kötüleri korkutarak şöyle der: "Rab şöyle diyor: İşte barış ırmağı gibi, taşan sel gibi milletlerin görkemini onlara doğru yöneltiyorum. Çocukları omuzlarda taşınacak, dizlerde avutulacak. Annenin çocuğunu avuttuğu gibi ben de sizi avutacağım; Kudüs'te avutulacaksınız. Göreceksiniz, yüreğiniz sevinecek, kemikleriniz ot gibi filizlenecek. Rabbin eli O'na tapınanlara bilinecek, O inatçılara da gözdağı verecek. Çünkü işte Rab ateş gibi gelecek, arabaları fırtına gibi; öfkeyle öç almak ve ateşin alevinde yıkım getirmek için. Çünkü bütün yer Rabbin ateşinde, bütün ten O'nun kılıcında yargılanacak; Rabbin yaraladıkları çok olacak." İyilere yapılan vaatte barış ırmağından, ondan büyüğü olamayacak o barışın bolluğunu anlamalıyız. Sonunda bu barışla sulanacağız; bir önceki kitapta bu barıştan bolca söz ettik. Bu ırmağı, böylesine büyük bir saadet vaat ettiği kimselere doğru yönelttiğini söylüyor; öyle ki göklerdeki o mutluluk diyarında her şeyin bu ırmakla doyduğunu anlayalım. Ama bozulmazlık ve ölümsüzlük barışı oradan yeryüzündeki bedenlere de akacağı için, bu ırmağı "yönelttiğini" söyledi; öyle ki yukarıdan aşağıdakilere de bir bakıma dökülsün ve insanları meleklere eşit kılsın. Kudüs'ü de, çocuklarıyla birlikte köle olan o Kudüs'ü değil, Havari'nin dediği gibi hür annemiz olan, göklerdeki ebedî Kudüs'ü anlayalım. Orada ölümlü dertlerin ve kaygıların sıkıntılarından sonra, onun omuzlarda ve dizlerde taşınan küçükleri olarak avutulacağız. Çünkü biz acemileri ve yenileri, alışmadığımız o saadet en tatlı yardımlarla kucaklayacaktır. Göreceğiz ve yüreğimiz sevinecek. Neyi göreceğimizi belirtmedi; ama Tanrı'dan başka neyi? Böylece bizde İncil'deki vaat gerçekleşsin: "Yüreği temiz olanlara ne mutlu, çünkü onlar Tanrı'yı görecekler." Şimdi görmediğimiz, ama inanarak insan kapasitesinin ölçüsüne göre olduklarından çok daha aşağı ve kıyaslanamaz biçimde düşündüğümüz bütün o şeyleri de göreceğiz. "Göreceksiniz" diyor, "yüreğiniz sevinecek." Burada inanıyorsunuz, orada göreceksiniz.
CAPUT XXI. Quid Esaias propheta de mortuorum resurrectione et de retributione iudicii sit locutus. Propheta Esaias: Resurgent, inquit, mortui et resurgent qui erant in sepulcris, et laetabuntur omnes qui sunt in terra; ros enim, qui abs te est, sanitas illis est; terra uero inpiorum cadet. Totum illud superius ad resurrectionem pertinet beatorum. Quod autem ait: Terra uero inpiorum cadet, bene intellegitur dictum: 'Corpora uero inpiorum ruina damnationis excipiet.' Iam porro si de bonorum resurrectione quod dictum est diligentius et distinctius uelimus intueri, ad primam referendum est quod dictum est: Resurgent mortui; ad secundam uero quod sequitur: Et resurgent qui erant in sepulcris. Iam si et illos inquiramus sanctos, quos hic uiuos inuenturus est Dominus, eis congrue deputabitur quod adiunxit: Et laetabuntur omnes qui sunt in terra; ros enim, qui abs te est, sanitas illis est. Sanitatem loco isto inmortalitatem rectissime accipimus; ea namque est plenissima sanitas, quae non reficitur alimentis tamquam cottidianis medicamentis. Item de iudicii die spem prius dans bonis, deinde terrens malos idem propheta sic loquitur: Haec dicit Dominus: Ecce ego declino in eos ut flumen pacis et ut torrens inundans gloriam gentium. Filii eorum super umeros portabuntur et super genua consolabuntur. Quem ad modum si quem mater consoletur, ita ego uos consolabor; et in Hierusalem consolabimini, et uidebitis, et gaudebit cor uestrum et ossa uestra ut herba exorientur. Et cognoscetur manus Domini colentibus eum, et comminabitur contumacibus. Ecce enim Dominus ut ignis ueniet, et ut tempestas currus eius, reddere in indignatione uindictam et uastationem in flamma ignis. In igne enim Domini iudicabitur omnis terra et in gladio eius omnis caro; multi uulnerati erunt a Domino. In bonorum promissione flumen pacis profecto abundantiam pacis illius debemus accipere, qua maior esse non possit. Hac utique in fine rigabimur; de qua in praecedenti libro abundanter locuti sumus. Hoc flumen se in eos declinare dicit, quibus tantam beatitudinem pollicetur, ut intellegamus in illius felicitatis regione, quae in caelis est. hoc flumine omnia satiari; sed quia et terrenis corporibus pax incorruptionis adque inmortalitatis inde influet, ideo declinare se dixit hoc flumen, ut de supernis quodam modo etiam inferiora perfundat et homines aequales angelis reddat. Hierusalem quoque, non illam quae seruit cum filiis suis, sed liberam matrem nostram intellegamus secundum apostolum aeternam in caelis. Ibi post labores aerumnarum curarumque mortalium consolabimur, tamquam paruuli eius in umeris genibusque portati. Rudes enim nos et nouos blandissimis adiutoriis insolita nobis beatitudo illa suscipiet. uidebimus, et gaudebit cor nostrum. Nec expressit quid uidebimus; sed quid nisi Deum? ut inpleatur in nobis promissum euangelicum: Beati mundicordes, quoniam ipsi Deum uidebunt, et omnia illa, quae nunc non uidemus, credentes autem pro modulo capacitatis humanae longe minus quam sunt adque incomparabiliter cogitamus. Et uidebitis, inquit, et gaudebit cor uestrum. Hic creditis, ibi uidebitis.
20.21_2Ama "Yüreğiniz sevinecek" dediği için, Kudüs'ün o iyiliklerinin yalnız ruhumuza ait olduğunu sanmayalım diye ekliyor: "Kemikleriniz ot gibi filizlenecek." Burada bedenlerin dirilişine değinip söylemediği şeyi telafi eder gibidir; çünkü diriliş biz gördüğümüzde olmayacak, olduktan sonra göreceğiz. Yeni gök ve yeni yer hakkında da, azizlere sonda vaat edilenleri sık sık ve türlü biçimlerde anlatırken daha önce söylemişti: "Yeni bir gök ve yeni bir yer olacak; öncekileri hatırlamayacaklar, yüreklerine de gelmeyecek, ama orada sevinç ve coşku bulacaklar. İşte Kudüs'ü coşku, halkımı sevinç yapacağım; Kudüs'te coşacak, halkımla sevineceğim; orada artık ağlama sesi duyulmayacak." Devamındaki şeyleri bazıları o tensel bin yıla yormaya çalışır. Oysa peygamberlerin âdetince mecazî sözler asıl anlamdakilerle karıştırılır; öyle ki ayık bir yönelim faydalı ve sağlıklı bir emekle ruhanî anlayışa ulaşsın. Tensel tembellik ya da eğitilmemiş ve alıştırılmamış zihnin ağırlığı ise harfin yüzeyiyle yetinip içeride aranacak bir şey olmadığını düşünür.
Bu yerden önce yazılmış peygamber sözleri hakkında bu kadarı yeter. Asıl konumuz olan yerden o sözlere uzaklaşmıştık. Burada "Kemikleriniz ot gibi filizlenecek" dedikten sonra, şimdi tenin dirilişinden, ama iyilerin dirilişinden söz ettiğini göstermek için "Rabbin eli O'na tapınanlara bilinecek" diye ekledi. Bu, kendisine tapınanları kendisini hor görenlerden ayıran elden başka nedir? Onlar hakkında devamını şöyle getirir: "O inatçılara da gözdağı verecek", ya da başka bir çevirmenin dediği gibi "inanmayanlara". O zaman gözdağı vermeyecek; şimdi gözdağı olarak söylenenler o zaman etkili biçimde gerçekleşecektir. "Çünkü işte Rab ateş gibi gelecek" diyor, "arabaları fırtına gibi; öfkeyle öç almak ve ateşin alevinde yıkım getirmek için. Çünkü bütün yer Rabbin ateşinde, bütün ten O'nun kılıcında yargılanacak; Rabbin yaraladıkları çok olacak." İster ateşle, ister fırtınayla, ister kılıçla, yargının cezasını kasteder. Nitekim Rabbin kendisinin ateş gibi geleceğini söylüyor; elbette gelişi kendileri için ceza olacak kimseler bakımından. O'nun arabalarını ise (çünkü çoğul denmiştir) meleklerin hizmeti olarak anlamak yersiz değildir. Bütün yerin ve bütün tenin O'nun ateşinde ve kılıcında yargılanacağını söylemesine gelince, burada ruhanî insanları ve azizleri değil, haklarında "Yeryüzü şeylerini düşünenler", "Tene göre düşünmek ölümdür" denen yeryüzüne bağlı ve tensel kimseleri anlayalım. Rab de bütünüyle böyle olanlara ten der: "Ruhum bu insanlarda kalmayacak, çünkü onlar tendir." Burada geçen "Rabbin yaraladıkları çok olacak" sözüne gelince, bu yara ikinci ölüm olacaktır. Gerçi ateş, kılıç ve yara iyi anlamda da alınabilir. Rab dünyaya ateş göndermek istediğini söylemiştir; Kutsal Ruh geldiğinde onlara ateş gibi bölünmüş diller görünmüştür; aynı Rab "Yeryüzüne barış değil, kılıç göndermeye geldim" der; yazı, iki ahdin iki ağzı yüzünden Tanrı'nın sözüne iki ağızlı kılıç der; Ezgiler Ezgisi'nde kutsal kilise sevgiyle yaralandığını, aşkın oklarıyla vurulmuş gibi olduğunu söyler. Ama burada öç alıcı Rabbin geleceğini okuduğumuzda ya da duyduğumuzda, bu sözlerin nasıl anlaşılması gerektiği açıktır.
Sed quoniam dixit: Et gaudebit cor uestrum, ne putaremus illa bona Hierusalem ad nostrum tantummodo spiritum pertinere: Et ossa, inquit, uestra ut herba exorientur; ubi resurrectionem corporum strinxit, uelut quod non dixerat reddens; neque enim cum uiderimus fiet. sed cum fuerit facta uidebimus. Nam et de caelo nouo ac terra noua iam supra dixerat, dum ea, quae sanctis promittuntur in fine, saepe ac multiformiter diceret. Erit, inquit, caelum nouum et terra noua, et non erunt memores priorum, nec adscendet in cor ipsorum, sed laetitiam et exsultationem inuenient in ea. Ecce ego faciam Hierusalem exsultationem et populum meum laetitiam; et exsultabo in Hierusalem et laetabor in populo meo; et ultra non audietur in illa uox fletus, et cetera, quae quidam ad illos carnales mille annos referre conantur. Locutiones enim tropicae propriis prophetico more miscentur, ut ad intellectum spiritalem intentio sobria cum quodam utili ac salubri labore perueniat; pigritia uero carnalis uel ineruditae adque inexercitatae tarditas mentis contenta litterae superficie nihil putat interius requirendum. Haec de propheticis uerbis, quae ante istum locum scripta sunt, satis dixerim. In hoc autem loco, unde ad illa digressi sumus, cum dixisset: Et ossa uestra ut herba exorientur, ut resurrectionem carnis quidem, sed tamen bonorum se nunc commemorare monstraret, adiunxit: Et cognoscetur manus Domini colentibus eum. Quid est hoc nisi manus distinguentis cultores suos a contemtoribus suis? De quibus sequentia contexens: Et comminabitur, inquit. contumacibus, siue, ut ait alius interpres, incredulis. Nec tunc comminabitur, sed quae nunc dicuntur minaciter, tunc efficaciter inplebuntur. Ecce enim Dominus, inquit, ut ignis ueniet et ut tempestas currus eius, reddere in indignatione uindictam et uastationem in flamma ignis. In igne enim Domini iudicabitur omnis terra et in gladio eius omnis caro; multi uulnerati erunt a Domino. Siue igne, siue tempestate, siue gladio poenam iudicii significat: quando quidem ipsum Dominum quasi ignem dicit esse uenturum, eis profecto quibus poenalis erit eius aduentus. Currus uero eius (nam pluraliter dicti sunt) angelica ministeria non inconuenienter accipimus. Quod autem ait omnem terram et omnem carnem in eius igne et gladio iudicari, non etiam hic spiritales intellegamus et sanctos, sed terrenos adque carnales, de qualibus dictum est: Qui terrena sapiunt. et: Sapere secundum carnem mors est; et quales omnino caro appellantur a Domino, ubi dicit: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam caro sunt. Quod uero hic positum est: Multi uulnerati erunt a Domino, isto fiet uulnere mors secunda. Potest quidem et ignis et gladius et uulnus accipi in bono. Nam et ignem Dominus uelle se dixit mittere in mundum, et uisae sunt illis linguae diuisae uelut ignis, quando uenit Spiritus sanctus: et: Non ueni, inquit idem Dominus, pacem mittere in terram, sed gladium, et sermonem Dei dicit scriptura gladium bis acutum propter aciem geminam testamentorum duorum, et in cantico canticorum caritate se dicit sancta ecclesia uulneratam, uelut amoris inpetu sagittatam. Sed hic cum legimus uel audimus ultorem Dominum esse uenturum, quem ad modum haec intellegenda sint, clarum est.
20.21_3Sonra bu yargıyla yok olacak olanları, kendilerini sakınmadıkları, Eski Kanun'da yasaklanmış yiyecekler simgesiyle günahkârları ve dinsizleri kastederek kısaca andıktan sonra, Yeni Ahit lütfunu baştan özetler: Kurtarıcı'nın birinci gelişinden şimdi ele aldığımız son yargıya dek uzatıp sözünü orada bitirir. Rabbin bütün milletleri toplamaya geldiğini söylediğini, onların da gelip görkemini göreceğini anlatır. Çünkü Havari'nin dediği gibi "Herkes günah işledi ve Tanrı'nın görkeminden yoksun kaldı." Rab onlar arasında işaretler bırakacağını söylüyor; bunlara şaşanlar elbette O'na inanacaktır. Onlardan kurtulmuş olanları çeşitli milletlere, adını duymamış ve görkemini görmemiş uzak adalara göndereceğini söylüyor. Onlar görkemini milletler arasında duyuracak ve hitap ettiği kimselerin kardeşlerini, yani Baba Tanrı'nın yönetiminde imanda seçilmiş İsrailoğullarının kardeşlerini getirecekler. Bunları bütün milletlerden Rabbe armağan olarak yük hayvanları ve arabalarla, şimdi yeryüzüne yayılmış kutsal müminlerde bulunan kutsal Kudüs şehrine getirecekler. (Bu yük hayvanları ve arabalar, Tanrı'nın her türden, meleklerden ya da insanlardan oluşan hizmetçileri aracılığıyla gelen ilahî yardımlar olarak iyi anlaşılır.) Çünkü Tanrı'nın yardım ettiği yerde inanırlar, inandıkları yerde de gelirler. Rab onları, bir benzetmeyle, evinde mezmurlarla kurbanlarını sunan İsrailoğullarına benzetti; kilise şimdi her yerde bunu yapmaktadır. Onlardan kendine kâhinler ve Levililer alacağını vaat etti; şimdi bunun da gerçekleştiğini görüyoruz. Çünkü şimdi kâhinlerin ve Levililerin, ilkin Harun'un düzenine göre olduğu gibi tenden ve kandan soya göre değil, Mesih'in Melkisedek'in düzenine göre başkâhin olduğu Yeni Ahit'e yaraşır biçimde, Tanrı lütfunun herkese verdiği liyakate göre seçildiğini görüyoruz. Bunlar çoğu kez hak etmeyenlerin de ulaştığı bu ada göre değil, iyilerle kötülerin ortak olmadığı kutsallığa göre değerlendirilmelidir.
Tanrı'nın şimdi kiliseye sunulan, bizim için apaçık ve pek bilindik olan merhameti hakkında bunları söyledikten sonra, son yargıyla iyilerin ve kötülerin ayrılması gerçekleşince varılacak gayeleri de vaat etti. Bunu peygamber aracılığıyla, ya da peygamberin kendisi Rab hakkında söyleyerek şöyle der: "Çünkü yeni gök ve yeni yer önümde nasıl kalacaksa, soyunuz ve adınız da öyle duracak, diyor Rab. Aydan aya ve Sebtten Sebte olacak. Bütün ten Kudüs'te önümde tapınmaya gelecek, dedi Rab. Çıkıp bana karşı gelen insanların uzuvlarını görecekler. Kurtları ölmeyecek, ateşleri sönmeyecek; bütün tene seyirlik olacaklar." Bu peygamber kitabını çağın varacağı yerde bitirmiştir. Bazıları "insanların uzuvları" diye değil, "erkeklerin cesetleri" diye çevirmiştir; cesetlerle bedenlerin apaçık cezasını kastetmişlerdir. Gerçi ceset ancak cansız tene denir, o bedenler ise canlı olacaktır, yoksa hiçbir işkence hissedemezler; ama belki ölülerin, yani ikinci ölüme düşenlerin bedenleri olacakları için onlara ceset demek de saçma değildir. Yukarıda aktardığım, aynı peygamberin "Dinsizlerin toprağı ise düşecek" sözü de buradan gelir. Latincede ceset (cadauer) adının düşmekten (cadere) geldiğini kim görmez? O çevirmenlerin "insanlar" yerine "erkekler" dedikleri ise açıktır. Çünkü kimse Tanrı'ya karşı gelen kadınların o azabın dışında kalacağını söylemez; üstün olan cinsten, özellikle de kadının kendisinden yaratıldığı cinsten söz edilerek her iki cins kastedilmiştir. Ama konu için en önemli olan şudur: İyiler hakkında "Bütün ten gelecek" denir, çünkü o halk her insan türünden oluşacaktır (orada bütün insanlar olmayacaktır, çünkü cezada olanlar daha çok olacak). Dediğim gibi, iyilerde "ten", kötülerde "uzuvlar" ya da "cesetler" dendiğine göre, iyilerin ve kötülerin kendi gayelerine ayrılacağı o yargının tenin dirilişinden sonra olacağı açıkça bildirilmektedir; tenin dirilişine iman da bu kelimelerle bütünüyle pekişir.
Deinde breuiter commemoratis eis, qui per hoc iudicium consumentur, sub figura ciborum in lege uetere uetitorum, a quibus se non abstinuerunt, peccatores inpiosque significans recapitulat ab initio gratiam noui testamenti a primo Saluatoris aduentu usque ad ultimum iudicium, de quo nunc agimus, perducens finiensque sermonem. Narrat namque Dominum dicere se uenire, ut congreget omnes gentes, easque uenturas et uisuras eius gloriam. Omnes enim, sicut dicit apostolus, peccauerunt et egent gloria Dei. Et relicturum se dicit super eos signa, quae utique mirantes credant in eum: et emissurum ex illis saluatos in gentes diuersas et in longinquas insulas, quae non audierunt nomen eius neque uiderunt eius gloriam; et adnuntiaturos gloriam eius in gentibus et adducturos fratres istorum, quibus loquebatur, id est in fide sub Deo Patre fratres Israelitarum electorum; adducturos autem ex omnibus gentibus munus Domino in iumentis et uehiculis (quae iumenta et uehicula bene intel leguntur adiutoria esse diuina per cuiusque generis ministeria Dei, uel angelica uel humana) in sanctam ciuitatem Hierusalem, quae nunc in sanctis fidelibus est diffusa per terras. Ubi enim diuinitus adiuuantur, ibi credunt, et ubi credunt, ibi ueniunt. Conparauit autem illos Dominus tamquam per similitudinem filiis Israel offerentibus ei suas hostias cum psalmis in domo eius, quod ubique iam facit ecclesia: et promisit ab ipsis se accepturum sibi sacerdotes et Leuitas; quod nihilo minus fieri nunc uidemus. Non enim ex genere carnis et sanguinis, sicut erat primum secundum ordinem Aaron; sed, sicut oportebat in testamento nouo, ubi secundum ordinem Melchisedech summus sacerdos est Christus, pro cuiusque merito, quod in eum gratia diuina contulerit, sacerdotes et Leuitas eligi nunc uidemus; qui non isto nomine, quod saepe adsequuntur indigni, sed ea, quae non est bonis malisque communis, sanctitate pensandi sunt. Haec cum de ista. quae nunc inpertitur ecclesiae, perspicua nobisque notissima Dei miseratione dixisset, promisit et fines, ad quos per ultimum iudicium facta bonorum malorumque discretione uenietur, dicens per prophetam, uel de Domino dicens ipse propheta: Quo modo enim caelum nouum et terra noua manebit coram me, dicit Dominus, sic stabit semen uestrum et nomen uestrum, et erit mensis ex mense et sabbatum ex sabbato. Veniet omnis caro in conspectu meo adorare in Hierusalem! dixit Dominus; et egredientur et uidebunt membra hominum, qui praeuaricati sunt in me. Vermis eorum non morietur, et ignis eorum non exstinguetur. et erunt uisui omni carni. Ad hoc iste propheta terminauit librum, ad quod terminabitur saeculum. Quidam sane non interpretati sunt: Membra hominum, sed cadauera uirorum, per cadauera significantes euidentem corporum poenam; quamuis cadauer nisi caro exanimis non soleat nuncupari, illa uero animata erunt corpora, alioquin nulla poterunt sentire tormenta; nisi forte, quia mortuorum erunt corpora, id est eorum, qui in secundam mortem cadent, ideo non absurde etiam cadauera dici possunt. Unde est et illud, quod ab eodem propheta dictum iam supra posui: Terra uero inpiorum cadet. Quis autem non uideat a cadendo esse appellata cadauera? Virorum autem pro eo posuisse illos interpretes, quod est hominum, manifestum est. Neque enim quisquam dicturus est praeuaricatrices feminas in illo supplicio non futuras; sed ex potiore, praesertim de quo femina facta est, uterque sexus accipitur. Verum, quod ad rem maxime pertinet, cum et in bonis dicitur: Veniet omnis caro, quia ex omni genere hominum populus ille constabit (non enim omnes homines ibi erunt, quando in poenis plures erunt), — sed, ut dicere coeperam, cum et in bonis caro et in malis membra uel cadauera nominantur: profecto post resurrectionem carnis, cuius fides his rerum uocabulis omnino firmatur, illud, quo boni et mali suis finibus dirimentur, futurum esse iudicium declaratur.
20.2222. Azizlerin kötülerin cezalarını görmek üzere çıkışı nasıl olacaktır
Ama iyiler kötülerin cezalarını görmek için nasıl "çıkacak"? Bedenle hareket ederek o mesut makamları bırakıp ceza yerlerine gidecek ve kötülerin işkencelerini bedence orada bulunarak mı seyredecekler? Hâşâ! Bilgi yoluyla çıkacaklar. Bu kelimeyle işkence görecek olanların dışarıda kalacağı ifade edilmiştir. Bu yüzden Rab de o yerlere "dış karanlık" der; iyi köleye "Efendinin sevincine gir" denen o girişin zıddı budur. Böylece kötülerin bilinmek için oraya girdiği sanılmasın; daha çok iyiler, onları tanıyacakları bilgiyle onlara doğru çıkar gibidir, çünkü dışarıda olanı tanıyacaklardır. Cezada olanlar Rabbin sevincinde içeride ne olup bittiğini bilmeyecekler; o sevinçte olanlar ise dışarıda, o dış karanlıkta ne olup bittiğini bileceklerdir. Bu yüzden "çıkacaklar" denmiştir, çünkü onların dışında olanlar da kendilerinden gizli kalmayacaktır. Tanrı ölümlü zihinlerinde ne kadar az da olsa bulunduğu için peygamberler henüz olmamış şeyleri bilebildilerse, Tanrı her şeyde her şey olduğunda ölümsüz azizler olup bitmiş şeyleri nasıl bilmezler?
O saadette azizlerin soyu ve adı duracaktır: Yuhanna'nın "Onun tohumu onda kalır" dediği soy, bu Esaya aracılığıyla "Onlara ebedî bir ad vereceğim" denen ad. Onlar için aydan aya ve Sebtten Sebte olacaktır, yani aydan ay ve dinlenmeden dinlenme; bu eski ve geçici gölgelerden o yeni ve ebedî ışıklara geçtiklerinde ikisini de kendileri olacaklardır. Kötülerin cezalarındaki sönmez ateş ve pek canlı kurt ise farklı kişilerce farklı biçimlerde açıklanmıştır. Kimi ikisini de bedene, kimi ikisini de ruha yormuş; kimi ateşi gerçek anlamda bedene, kurdu mecazen ruha yormuştur ki bu daha inandırıcı görünüyor. Ama şimdi bu ayrılığı tartışmanın zamanı değil. Bu cildi iyilerle kötülerin ayrılacağı son yargıya ayırdık; ödüller ve cezaların kendisi başka yerde daha dikkatle ele alınmalıdır.
CAPUT XXII. Qualis futura sit egressio sanctorum ad uidendas poenas malorum. Sed quo modo egredientur boni ad uidendas poenas malorum? Numquid corporis motu beatas illas relicturi sunt sedes et ad loca poenalia perrecturi, ut malorum tormenta conspiciant praesentia corporali? Absit; sed egredientur per scientiam. Hoc enim uerbo significatum est eos qui cruciabuntur extra futuros. Propter quod et Dominus ea loca tenebras exteriores uocat, quibus contrarius est ille ingressus, de quo dicitur seruo bono: Intra in gaudium Domini tui; ne illuc mali putentur ingredi, ut sciantur, sed ad illos potius uelut egredi scientia, qua eos cognituri sunt, boni, quia id quod extra est cognituri sunt. Qui enim erunt in poenis, quid agatur intus in gaudio Domini nescient; qui uero erunt in illo gaudio, quid agatur foris in illis tenebris exterioribus scient. Ideo dictum est: Egredientur, quia eos etiam qui foris ab eis erunt utique non latebunt. Si enim haec prophetae nondum facta nosse potuerunt per hoc, quod erat Deus, quantulumcumque erat, in eorum mortalium mentibus: quo modo inmortales sancti iam facta tunc nescient, cum Deus erit omnia in omnibus? Stabit ergo in illa beatitudine sanctorum semen in nomen; semen scilicet de quo Iohannes ait: Et semen eius in ipso manet; nomen uero de quo per hunc Esaiam dictum est: Nomen aeternum dabo eis Erit eis et mensis ex mense et sabbatum ex sabbato, tamquam luna ex luna et requies ex requie, quorum utrumque ipsi erunt cum ex his umbris ueteribus et temporalibus in illa lumina noua ac sempiterna transibunt. In poenis autem malorum et inexstinguibilis ignis et uiuacissimus uermis ab aliis adque aliis aliter adque aliter est expositus. Alii quippe utrumque ad corpus, alii utrumque ad animum rettulerunt; alii proprie ad corpus ignem, tropice ad animum uermem, quod esse credibilius uidetur. Sed nunc de hac differentia non est temporis disputare. De iudicio namque ultimo, quo fiet diremtio bonorum et malorum, hoc uolumen inplere suscepimus; de ipsis uero praemiis et poenis alias diligentius disserendum est.
20.2323. Daniel'in Deccal'in zulmü, Tanrı'nın yargısı ve azizlerin krallığı hakkındaki peygamberliği
Daniel bu son yargı hakkında öyle bir peygamberlikte bulunur ki önce Deccal'in geleceğini haber verir ve anlatısını azizlerin ebedî krallığına kadar götürür. Peygamberlik görüsünde dört krallığı simgeleyen dört canavar görmüş, dördüncüsünün Deccal olarak tanınan bir kral tarafından yenildiğini, bundan sonra Mesih olarak anlaşılan İnsanoğlu'nun ebedî krallığını görmüştür. Şöyle der: "Ben Daniel, ruhum içimde ürperdi, başımın görüntüleri beni altüst etti. Orada duranlardan birine yaklaştım, bütün bunların gerçeğini ondan sordum, o da bana gerçeği söyledi." Sonra bütün bunları sorduğu kişiden ne işittiğini, o kendisine açıklıyormuş gibi şöyle anlatır: "Bu dört büyük canavar yeryüzünde çıkacak dört krallıktır; bunlar kaldırılacak. Yüce Olan'ın azizleri krallığı alacak, onu sonsuza, sonsuzlar sonsuzuna dek ellerinde tutacaklar. Öbür canavarların hepsinden farklı, daha korkunç olan dördüncü canavarı dikkatle soruşturuyordum: dişleri demirden, tırnakları tunçtandı; yiyip parçalıyor, kalanı ayaklarıyla çiğniyordu. Başındaki on boynuzu da, sonradan çıkıp öncekilerden üçünü söken öbürünü de soruyordum; bu boynuzda gözler ve büyük sözler söyleyen bir ağız vardı, görünüşü de ötekilerden büyüktü. Baktım, bu boynuz azizlerle savaşıyor ve onlara üstün geliyordu; ta ki Günlerin Eskisi gelip krallığı Yüce Olan'ın azizlerine verinceye dek. Vakit geldi ve azizler krallığı ele geçirdi." Daniel bunları sorduğunu söyledi. Sonra ne işittiğini hemen ekler: "Ve dedi ki (yani sorduğu kişi cevap verip dedi ki): 'Dördüncü canavar yeryüzündeki dördüncü krallıktır; bütün krallıklara üstün gelecek, bütün yeri yiyecek, çiğneyecek, parçalayacak. On boynuzu çıkacak on kraldır; onlardan sonra bir başkası çıkacak, kötülükte önceki hepsini geçecek. Üç kralı alçaltacak, Yüce Olan'a karşı sözler söyleyecek, Yüce Olan'ın azizlerini ezecek, zamanları ve kanunu değiştirmeyi düşünecek. Onlar bir zamana, zamanlara ve yarım zamana dek onun eline verilecek. Sonra yargı oturacak; onun egemenliğini sonuna dek yok etmek ve mahvetmek üzere elinden alacaklar. Krallık, iktidar ve bütün gök altındaki kralların büyüklüğü Yüce Olan'ın azizlerine verildi. O'nun krallığı ebedî krallıktır; bütün egemenlikler O'na kulluk edecek ve itaat edecek.' Söz burada bitti. Ben Daniel, düşüncelerim beni çok altüst etti, yüzümün rengi değişti, ama sözü yüreğimde sakladım."
Bazıları bu dört krallığı Asurlular, Persler, Makedonlar ve Romalılar olarak açıklamıştır. Bunun ne kadar yerinde olduğunu bilmek isteyenler, Presbyter Hieronymus'un Daniel üzerine pek bilgince ve dikkatle yazılmış kitabını okusunlar. Ama Deccal'in kiliseye karşı pek zalim krallığına, azizler Tanrı'nın son yargısıyla ebedî krallığı alana dek kısa bir süre katlanılacağından, bunu uyuklayarak okuyan bile kuşku duyamaz. "Bir zaman, zamanlar ve yarım zaman"ın bir yıl, iki yıl ve yarım yıl, yani üç buçuk yıl olduğu, sonra verilen gün sayısıyla da aydınlanır; yazıda bazen ay sayısıyla da açıklanır. Latincede burada "zamanlar" belirsiz söylenmiş gibi görünür, ama Latincede bulunmayan ikil sayıyla söylenmiştir. Bu sayı Yunancada olduğu gibi İbranicede de vardır. Demek ki "zamanlar" sözü "iki zaman" demektir. Doğrusu, Deccal'in on insan olarak bulacağı anlaşılan on kral konusunda yanılmamızdan ve Roma dünyasında bu kadar kral bulunmadığı için onun beklenmedik biçimde gelmesinden korktuğumu itiraf ediyorum. Ya bu on sayısıyla onun ardından geleceği krallar bütünüyle kastedilmişse? Tıpkı bin, yüz, yedi sayılarıyla ve şimdi anmak gerekmeyen başka sayılarla çoğu kez bütünlüğün kastedildiği gibi.
Aynı Daniel başka bir yerde şöyle der: "Yeryüzünde millet doğalı o zamana dek hiç olmamış bir sıkıntı zamanı olacak. O zaman halkının kitapta yazılı bulunan herkesi kurtulacak. Toprak yığınında uyuyanlardan birçoğu kalkacak: kimi ebedî hayata, kimi utanca ve ebedî rezalete. Anlayanlar kubbenin parlaklığı gibi, adillerden birçoğu da yıldızlar gibi çağlar boyunca ve daha ötesinde parlayacak."
CAPUT XXIII. Quid prophetauerit Daniel de persecutione Antichristi et de iudicio Dei regnoque sanctorum. Daniel de hoc ultimo iudicio sic prophetat, ut Antichristum quoque prius uenturum esse praenuntiet adque ad aeternum regnum sanctorum perducat narrationem suam. Cum enim uisione prophetica quattuor bestias significantes quattuor regna uidisset, ipsumque quartum a quodam rege superatum, qui Antichristus agnoscitur, et post haec aeternum regnum filii hominis, qui intellegitur Christus: Horruit, inquit, spiritus meus, ego Daniel, in habitudine mea, et uisus capitis mei conturbabant me. Et accessi, inquit, ad unum de stantibus, et ueritatem quaerebam ab eo de omnibus his, et dixit mihi ueritatem. Deinde, quid audierit ab illo, a quo de omnibus his quaesiuit, tamquam eo sibi exponente sic loquitur: Hae bestiae magnae quattuor quattuor regna surgent in terra, quae auferentur, et accipient regnum sancti Altissimi et obtinebunt illud usque in saeculum et usque in saeculum saeculorum. Et quaerebam, inquit, diligenter de bestia quarta, quae erat differens prae omni bestia, terribilis amplius — dentes eius ferrei et ungues eius aerei, manducans et comminuens et reliqua pedibus suis conculcans —, et de cornibus eius decem, quae , erant in capite eius, et de altero, quod adscendit et excussit de prioribus tria; cornu illud in quo erant oculi et os loquens magna, et uisus eius maior ceteris. Videbam, et cornu illud faciebat bellum cum sanctis, et praeualebat ad ipsos, donec uenit uetustus dierum, et regnum dedit sanctis Altissimi; et tempus peruenit, et regnum obtinuerunt sancti. Haec Daniel quaesisse se dixit. Deinde quid audierit continuo subiungens: Et dixit, inquit (id est ille, a quo quaesierat. respondit et dixit): Bestia quarta quartum regnum erit in terra, quod praeualebit omnibus regnis; et manducabit omnem terram, et conculcabit eam et concidet. Et decem cornua eius decem reges surgent; et post eos surget alius, qui superabit malis omnes, qui ante eum fuerunt; et tres reges humiliabit et uerba aduersus Altissimum loquetur et sanctos Altissimi conteret et suspicabitur mutare tempora et legem: et dabitur in manu eius usque ad tempus et tempora et dimidium tempus. Et iudicium sedebit, et principatum remouebunt ad exterminandum et perdendum usque in finem; et regnum et potestas et magnitudo regum, qui sub omni caelo sunt, data est sanctis Altissimi. Et regnum eius regnum sempiternum; et omnes principatus ipsi seruient et obaudient. Huc usque, inquit, finis sermonis. Ego Daniel; multum cogitationes meae conturbabant me, et forma mea inmutata est super me, et uerbum in corde meo conseruaui. Quattuor illa regna exposuerunt quidam Assyriorum, Persarum, Macedonum et Romanorum. Quam uero conuenienter id fecerint, qui nosse desiderant, legant presbyteri Hieronymi librum in Danielem satis erudite diligenterque conscriptum. Antichristi tamen aduersus ecclesiam saeuissimum regnum licet exiguo spatio temporis sustinendum, donec Dei ultimo iudicio regnum sancti accipiant sempiternum, qui uel dormitans haec legit, dubitare non sinitur. Tempus quippe et tempora et dimidium temporis unum annum esse et duo et dimidium ac per hoc tres annos et semissem etiam numero dierum posterius posito dilucescit, aliquando in scripturis et mensum numero declaratur. Videntur enim tempora indefinite hic dicta lingua Latina; sed per dualem numerum dicta sunt, quem Latini non habent. Sicut autem Graeci, ita hunc dicuntur habere et Hebraei. Sic ergo dicta sunt tempora, tamquam dicerentur duo tempora. Vereri me sane fateor, ne in decem regibus, quos tamquam decem homines uidetur inuenturus Antichristus, forte fallamur, adque ita [ne] ille inopinatus adueniat, non exsistentibus tot regibus in orbe Romano. Quid si enim numero isto denario uniuersitas regum significata est. post quos ille uenturus est; sicut millenario, centenario, septenario significatur plerumque uniuersitas, et aliis adque aliis numeris, quos nunc commemorare non est necesse? Alio loco idem Daniel: Et erit, inquit, tempus tribulationis, qualis non fuit ex quo nata est gens super terram usque ad tempus illud. Et in tempore illo saluabitur populus tuus omnis, qui inuentus fuerit scriptus in libro. Et multi dormientium in terrae aggere exsurgent: hi in uitam aeternam, et hi in obprobrium et in confusionem aeternam. Et intellegentes fulgebunt sicut claritas firmamenti, et ex iustis multi sicut stellae in saecula et adhuc. Sententiae illi
20.23_2Bu yer, en azından ölü bedenlerin dirilişi hakkında, İncil'deki o söze pek benzer. Çünkü orada "mezarlarda" denenler burada "toprak yığınında uyuyanlar", ya da başkalarının çevirdiği gibi "toprağın tozunda uyuyanlar"dır. Orada "çıkacaklar" denmiş, burada "kalkacak" denmiştir. Orada iyilik yapanlar "hayat dirilişine", kötülük yapanlar "yargı dirilişine" gider; burada da "kimi ebedî hayata, kimi utanca ve ebedî rezalete". Orada "mezarlarda olanların hepsi" dendiği hâlde burada peygamberin "hepsi" değil, "toprak yığınında uyuyanlardan birçoğu" demesi farklı bir şey sanılmasın. Çünkü yazı bazen "hepsi" yerine "birçoğu" der. Bu yüzden İbrahim'e "Seni birçok milletin babası yaptım" dendiği hâlde, başka bir yerde "Senin soyunda bütün milletler kutsanacak" denmiştir. Böyle bir diriliş hakkında bu peygamber Daniel'e de biraz sonra şöyle denir: "Sen de git, dinlen; çünkü tamamlanmaya daha günler var. Dinleneceksin ve günlerin sonunda payına düşen için kalkacaksın."
euangelicae est locus iste simillimus de resurrectione dumtaxat corporum mortuorum. Nam qui illic dicti sunt esse in monumentis, ipsi hic dormientes in terrae aggere, uel, sicut alii interpretati sunt, in terrae puluere; et sicut ibi procedent dictum est, ita hic exsurgent; sicut ibi qui bona . fecerunt, in resurrectionem; qui autem mala egerunt, in resurrectionem iudicii: ita et isto loco hi in uitam aeternam, et hi in obprobrium et in confusionem aeternam. Non autem diuersum putetur, quod, cum ibi positum sit omnes qui sunt in monumentis, hic non ait propheta omnes, sed multi dormientium in terrae aggere. Ponit enim aliquando scriptura pro omnibus multos. Propterea et Abrahae dictum est: Patrem multarum gentium posui te, cui tamen alio loco: In semine, inquit, tuo benedicentur omnes gentes. De tali autem resurrectione huic quoque ipsi prophetae Danieli paulo post dicitur: Et tu ueni et requiesce; adhuc enim dies in conpletionem consummationis, et requiesces et resurges in sorte tua in fine dierum.
20.2424. Davut'un mezmurlarında bu çağın sonu ve Tanrı'nın son yargısı hakkındaki peygamberlikler
Mezmurlarda son yargı hakkında çok şey söylenir, ama çoğu geçerken ve kısaca. Yine de bu çağın sonu hakkında orada en açık biçimde söylenen şeyi kesinlikle susarak geçmeyeceğim: "Başlangıçta yeri sen kurdun, ya Rab; gökler de senin ellerinin işidir. Onlar yok olacak, sen ise kalırsın; hepsi giysi gibi eskiyecek, örtü gibi değiştireceksin, değişecekler. Ama sen aynısın, yılların tükenmeyecek."
Porphyrios, İbranilerin dindarlığını, yani onların büyük, gerçek ve tanrıların bile korktuğu Tanrı'ya tapmalarını överken, Hıristiyanları bu dünyanın yok olacağını söyledikleri için, kendi tanrılarının kehanetlerine de dayanarak nasıl en büyük aptallıkla suçlar? İşte İbranilerin din kitaplarında, bu büyük filozofun itirafıyla tanrıların bile dehşete düştüğü Tanrı'ya şöyle deniyor: "Gökler senin ellerinin işidir, onlar yok olacak." Gökler yok olurken, bu göklerin üst ve daha güvenli kısmı olduğu dünya yok olmayacak mı? Bu filozofun yazdığına göre, Jüpiter'in sanki daha ağır bir otoriteye sahip kehanetiyle Hıristiyanların inancında kınanan bu görüş ona hoş gelmiyorsa, en dindar kitaplarında bulunduğu İbranilerin bilgeliğini de neden aynı şekilde aptallık diye kınamıyor? Porphyrios'un kendi tanrılarının sesiyle de övecek kadar çok beğendiği o bilgelikte göklerin yok olacağı okunuyorsa, bu aldatmaca neden bu kadar boş ki Hıristiyanların imanında başka şeyler arasında ya da her şeyden önce dünyanın yok olacağına inanılmasından tiksiniyorlar? Oysa dünya yok olmadan gökler yok olamaz.
Kutsal yazılarımızda, İbranilerle ortak olmayıp yalnız bize ait olanlarda, yani İncil'de ve havarilerin kitaplarında şunlar okunur: "Bu dünyanın şekli geçip gider", "Dünya geçer", "Gök ve yer geçecek." Sanırım "geçip gider, geçer, geçecek" sözleri "yok olacak" sözünden biraz daha yumuşaktır. Havari Petrus'un mektubunda da, o zamanki dünyanın suya boğulup yok olduğunun söylendiği yerde, dünyanın hangi parçasının bütün adıyla anıldığı, ne ölçüde yok olduğunun söylendiği ve dinsiz insanların yargı ve helak günü için ateşe saklanan göklerin hangileri olduğu yeterince açıktır. Biraz sonra da şöyle der: "Rabbin günü hırsız gibi gelecek. O gün gökler büyük bir gürültüyle geçip gidecek, unsurlar yanıp çözülecek, yer de üzerindeki işlerle birlikte yanıp kül olacak." Ardından şunu ekler: "Bütün bunlar yok olacağına göre nasıl insanlar olmanız gerekir?" Burada yok olacak gökler, ateşe saklanmak üzere ayrıldığını söylediği gökler olarak anlaşılabilir. Yanacak unsurlar da dünyanın bu en alt kısmındaki fırtınalı ve çalkantılı unsurlardır; aynı gökleri bu kısımda ayrılmış saymıştır. Üstteki gökler ise, ki yıldızlar onların kubbesine konmuştur, bütünlükleriyle sağlam kalacaktır. Çünkü yıldızların gökten düşeceğine dair yazılan söz, başka ve çok daha inandırıcı biçimde anlaşılabileceği gibi, yıldızlar oradan düşeceğine göre o göklerin kalacağını daha iyi gösterir; meğer ki bu mecazî bir söz olsun, ki daha inandırıcısı budur, ya da bu olay en alttaki gökte, şimdikinden daha şaşılacak biçimde gerçekleşsin. Vergilius'un o yıldızı da böyledir:
"meşalesini sürükleyerek bol ışıkla koştu"
ve İda ormanına gizlendi. Ama andığım mezmur, yok olacağını söylemediği hiçbir gök bırakmıyor gibidir. Çünkü "Gökler senin ellerinin işidir, onlar yok olacak" denen yerde, hiçbiri Tanrı'nın eserinden ayrılmadığı gibi, hiçbiri yok oluştan da ayrılmaz. Yine de bu insanlar, şiddetle nefret ettikleri Havari Petrus'un diliyle, tanrılarının kehanetleriyle onaylanmış İbranilerin dindarlığını savunmaya tenezzül etmeyeceklerdir. Bunu yapsalardı, bütün dünya yok olacak diye inanılmasın diye, "Onlar yok olacak" sözünde yalnız en alttaki gökler yok olacağı için bütün adıyla parçanın kastedildiğini söyleyebilirlerdi; tıpkı havarinin o mektubunda, dünyanın yalnız en alt kısmı gökleriyle birlikte yok olduğu hâlde tufanda dünyanın yok olduğunun söylenmesi gibi. Ama dediğim gibi, ne Havari Petrus'un anlayışını onaylamaya ne de son yangına bizim tufana tanıdığımız kadar pay vermeye tenezzül edeceklerdir; çünkü onlar ne sularla ne alevlerle bütün insan soyunun yok olabileceğini kabul eder. Geriye şunu söylemek kalıyor: Tanrıları İbrani bilgeliğini bu mezmuru okumadıkları için övmüşlerdir.
CAPUT XXIIII. In psalmis Dauidicis, quae de fine saeculi huius et nouissimo Dei iudicio prophetentur. Multa de iudicio nouissimo dicuntur in psalmis, sed eorum plura transeunter et strictim. Hoc tamen quod de fine huius saeculi apertissime ibi dictum est, nequaquam silentio praeteribo. Principio terram tu fundasti, Domine, et opera manuum tuarum sunt caeli. Ipsi peribunt, tu autem permanes; et omnes sicut uestimentum ueterescent, et sicut opertorium mutabis eos, et mutabuntur: tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient. Quid est quod Porphyrius, cum pietatem laudet Hebraeorum, qua magnus et uerus et ipsis numinibus terribilis ab eis colitur Deus, Christianos ob hoc arguit maximae stultitiae etiam ex oraculis deorum suorum, quod istum mundum dicunt esse periturum? Ecce in litteris pietatis Hebraeorum dicitur Deo. quem confitente tanto philosopho etiam ipsa numina perhorrescunt: Opera manuum tuarum sunt caeli, ipsi peribunt. Numquid quando caeli peribunt, mundus, cuius idem caeli superior pars est et tutior, non peribit? Si haec sententia Ioui displicet, cuius, ut scribit iste philosophus, uelut grauioris auctoritatis oraculo in Christianorum credulitate culpatur: quur non similiter sapientiam tamquam stultitiam culpat Hebraeorum, in quorum libris piissimis inuenitur? Porro si in illa sapientia, quae Porphyrio tam multum placet, ut eam deorum quoque suorum uocibus praedicet, legitur caelos esse perituros: quur usque adeo uana est ista fallacia, ut in fide Christianorum uel inter cetera uel prae ceteris hoc detestentur, quod in ea periturus creditur mundus, quo utique nisi pereunte caeli perire non possunt? Et in litteris quidem sacris, quae proprie nostrae sunt, non Hebraeis nobisque communes, id est in euangelicis et apostolicis libris legitur: Praeterit figura huius mundi; legitur: Mundus transit: legitur: Caelum et terra transibunt. Sed puto. quod praeterit, transit, transibunt aliquanto mitius dicta sunt quam peribunt. In epistula quoque apostoli Petri. ubi aqua inundatus qui tunc erat perisse dictus est mundus, satis clarum est, et quae pars mundi a toto significata. et quatenus perisse sit dicta, et qui caeli repositi igni reseruandi in diem iudicii et perditionis hominum inpiorum; et in eo quod paulo post ait: Veniet dies Domini ut fur, in quo caeli magno inpetu transcurrent, elementa autem ardentia resoluentur. et terra et quae in ipsa sunt opera exurentur: ac deinde subiecit: His omnibus pereuntibus quales oportet esse uos? possunt illi caeli intellegi perituri. quos dixit repositos igni reseruandos, et [ea] elementa accipi arsura. quae in hac ima mundi parte subsistunt procellosa et turbulenta, in qua eosdem caelos dixit esse repositos, saluis illis superioribus et in sua integritate manentibus, in quorum firmamento sunt sidera constituta. Nam et illud quod scriptum est, stellas de caelo esse casuras, praeter quod potest multo probabilius et aliter intellegi, magis ostendit mansuros esse illos caelos, si tamen stellae inde casurae sunt; cum uel tropica sit locutio, quod est credibilius, uel in isto imo caelo futurum sit, utique mirabilius quam nunc fit. Unde et illa stella Vergiliana facem ducens multa cum luce cucurrit, et Idaea se condidit silua. Hoc autem quod de psalmo commemoraui, nullum caelorum uidetur relinquere, quod periturum esse non dixerit. Ubi enim dicitur: Opera manuum tuarum sunt caeli, ipsi peribunt. quam nullum eorum ab opere Dei, tam nullum eorum a perditione secernitur. Non enim dignabuntur de Petri apostoli locutione, quem uehementer oderunt, Hebraeorum defendere pietatem, deorum suorum oraculis adprobatam, ut saltem, ne totus mundus periturus esse credatur, sic a toto pars accipiatur in eo, quod dictum est: Ipsi peribunt, cum soli caeli infimi perituri sint, quem ad modum in apostolica illa epistula a toto pars accipitur, quod diluuio perisse dictus est mundus, quamuis sola eius cum suis caelis pars ima perierit. Sed quia hoc, ut dixi, non dignabuntur, ne uel apostoli Petri adprobent sensum, uel tantum concedant conflagrationi nouissimae, quantum dicimus ualuisse diluuium, qui nullis aquis, nullis flammis totum genus humanum perire posse contendunt: restat ut dicant, quod propterea di eorum Hebraeam sapientiam laudauerunt, quia istum psalmum non legerant.
20.24_2Kırk dokuzuncu mezmurda da Tanrı'nın son yargısı hakkında şöyle dendiği anlaşılır: "Tanrımız apaçık gelecek ve susmayacak. Önünde ateş yanacak, çevresinde şiddetli fırtına olacak. Halkını ayırt etmek için yukarıdaki göğü ve yeri çağıracak. Antlaşmasını kurbanlar üzerine kuran adil kullarını O'nun için toplayın." Biz bunu dirileri ve ölüleri yargılamak üzere gökten geleceğini ümit ettiğimiz Rab İsa Mesih hakkında anlıyoruz. Önce adaletsizlerce adaletsizce yargılanmak üzere gizli gelen, adillerle adaletsizleri adilce yargılamak üzere apaçık gelecektir. O, diyorum, apaçık gelecek ve susmayacaktır; yani önce gizli geldiğinde yargıcın önünde susmuş olan, yargıç sesiyle apaçık görünecektir. O zaman kesilmeye götürülen koyun gibi, kırkanın önündeki kuzu gibi sessiz kalmıştı; Esaya aracılığıyla onun hakkında bunun peygamberce söylendiğini okuyor, İncil'de gerçekleştiğini görüyoruz. Ateş ve fırtınanın nasıl anlaşılması gerektiğini, Esaya'nın peygamberliğinde benzer bir şeyi ele alırken söyledik.
"Yukarıdaki göğü çağıracak" sözüne gelince, azizlere ve adillere haklı olarak gök dendiğine göre, Havari'nin söylediği budur: "Onlarla birlikte bulutlara kapılıp Mesih'i karşılamak üzere havaya götürüleceğiz." Harfin yüzeyine göre ise gök yukarıya nasıl çağrılır, sanki yukarıdan başka bir yerde olabilirmiş gibi? "Halkını ayırt etmek için yeri de" diye eklenen söze gelince, yalnız "çağıracak" kelimesi akılda tutulup "yukarı" tutulmazsa, doğru imana göre şu anlam çıkar: Gök O'nunla birlikte yargılayacak olanlar, yer yargılanacak olanlardır. Bu durumda "Göğü yukarı çağıracak" sözünü "havaya kapacak" diye değil, "yargı kürsülerine yükseltecek" diye anlarız. Şöyle de anlaşılabilir: "Göğü yukarı çağıracak", yani yargıyı yapmak üzere kendisiyle birlikte inmesi için melekleri yukarıdaki yüce yerlerde çağıracak; "yeri de çağıracak", yani yeryüzünde yargılanacak insanları. "Ve yeri" denirken ikisi de, yani hem "çağıracak" hem "yukarı" akılda tutulmalıysa, anlam şöyle olur: "Göğü yukarı çağıracak, yeri de yukarı çağıracak." Bu durumda Mesih'i karşılamak üzere havaya kapılacak olanların hepsini anlamaktan iyisi yoktur; ruhlar için "gök", bedenler için "yer" denmiştir. "Halkını ayırt etmek" ise yargı yoluyla iyileri kötülerden, koyunları keçilerden ayırmaktan başka nedir?
Sonra söz meleklere döner: "Adil kullarını O'nun için toplayın." Çünkü bu kadar büyük iş meleklerin hizmetiyle gerçekleştirilmelidir. Meleklerin hangi adilleri O'nun için toplayacağını sorarsak, şöyle diyor: "Antlaşmasını kurbanlar üzerine kuranlar." Adillerin bütün hayatı budur: Tanrı'nın ahdini kurbanlar üzerine kurmak. Çünkü ya merhamet işleri kurbanların üzerindedir, yani "Kurban değil merhamet isterim" diyen Tanrı'nın sözüne göre kurbanlardan öncedir; ya da "kurbanlar üzerine" sözü "kurbanlarda" anlamında anlaşılırsa, nitekim yerde yapılana "yer üzerinde yapılıyor" denir, merhamet işlerinin kendisi Tanrı'yı hoşnut eden kurbanlardır; bu eserin onuncu kitabında bunu tartıştığımı hatırlıyorum. Adiller bu işlerde Tanrı'nın ahdini kurarlar, çünkü O'nun yeni ahdinde bulunan vaatler için yaparlar bunları. Bu yüzden Mesih, adillerini kendisine toplatıp sağına yerleştirince son yargıda şöyle diyecektir: "Gelin, Babamın kutsadıkları, dünyanın kuruluşundan beri size hazırlanmış krallığı miras alın. Çünkü acıktım, bana yemek verdiniz." İyilerin iyi işleri ve yargıcın son hükmüyle verilecek ebedî ödülleri hakkında orada söylenen öteki şeyler de böyledir.
In psalmo etiam quadragensimo nono de iudicio Dei nouissimo intellegitur dictum: Deus manifestus ueniet, Deus noster, et non silebit. Ignis in conspectu eius ardebit, et in circuitu eius tempestas ualida. Aduocabit caelum sursum et terram discernere populum suum. Congregate illi iustos eius, qui disponunt testamento eius super sacrificia. Hoc nos de Domino Iesu Christo intellegimus, quem speramus de caelo esse uenturum ad uiuos et mortuos iudicandos. Manifestus enim ueniet inter iustos et iniustos iudicaturus iuste, qui prius uenit occultus ab iniustis iudicandus iniuste. Ipse, inquam, manifestus ueniet et non silebit, id est, in uoce iudicis euidens apparebit, qui prius cum uenisset occultus, ante iudicem siluit, quando sicut ouis ad immolandum ductus est et sicut agnus coram tondente fuit sine uoce, quem ad modum de illo per Esaiam legimus prophetatum et in euangelio uidemus inpletum. De igne uero et tempestate, cum in Esaiae prophetia tale aliquid tractaremus, quo modo essent haec intellegenda, iam diximus. Quod uero dictum est: Aduocabit caelum sursum: quoniam sancti et iusti recte caelum appellantur, nimirum hoc est, quod ait apostolus: Simul cum illis rapiemur in nubibus in obuiam Christo in aera. Nam secundum litterae superficiem, quo modo aduocatur caelum sursum, quasi possit esse nisi sursum? Quod autem adiunctum est: Et terram discernere populum suum, si tantummodo subaudiatur aduocabit, id est aduocabit et terram, nec subaudiatur sursum, hunc uidetur habere sensum secundum rectam fidem, ut caelum intellegatur in eis, qui cum illo iudicaturi sunt, et terra in eis, qui iudicandi sunt; ut aduocabit caelum sursum non hic intellegamus 'rapiet in aera', sed 'in iudiciarias eriget sedes'. Potest et illud intellegi aduocabit caelum sursum 'aduocabit angelos in supernis et excelsis locis, cum quibus descendat ad faciendum iudicium'; aduocabit et terram, id est homines in terra utique iudicandos. Si autem utrumque subaudiendum est, cum dicitur et terram, id est et aduocabit. et sursum, ut iste sit sensus: Aduocabit caelum sursum, et terram aduocabit sursum: nihil melius intellegi existimo quam omnes qui rapientur in obuiam Christo in aera, sed caelum dictum propter animas, terram propter corpora. Discernere porro populum suum, quid est nisi per iudicium separare bonos a malis, tamquam oues ab haedis? Deinde conuersio sermonis ad angelos facta est: Congregate illi iustos eius; profecto enim per angelicum ministerium res tanta peragenda est. Si autem quaerimus, quos iustos ei congregaturi sunt angeli: Qui disponunt, inquit, testamentum eius super sacrificia. Haec est omnis uita iustorum: disponere testamentum Dei super sacrificia. Aut enim opera misericordiae sunt super sacrificia, id est sacrificiis praeponenda, iuxta sententiam Dei dicentis: Misericordiam uolo quam sacrificium; aut si super sacrificia (in sacrificiis) intellegitur dictum, quo modo super terram fieri dicitur quod fit utique in terra: profecto ipsa opera misericordiae sunt sacrificia, quibus placetur Deo, sicut in libro huius operis decimo me disseruisse reminiscor; in quibus operibus disponunt iusti testamentum Dei, quia propter promissiones, quae nouo eius testamento continentur, haec faciunt. Unde congregatis sibi iustis suis et ad suam dexteram constitutis nouissimo utique iudicio dicturus est Christus: Venite, benedicti patris mei, possidete paratum uobis regnum a constitutione mundi. Esuriui enim, et dedistis mihi manducare. et cetera quae ibi proferuntur de bonorum operibus bonis et eorum praemiis sempiternis per ultimam sententiam iudicantis.
20.2525. Malaki'nin peygamberliği: Tanrı'nın son yargısı bildirilir ve bazı kimselerin arındırıcı cezalarla temizleneceği söylenir
Peygamber Malaki, ya da Malakhi, ki ona melek de denmiştir, bazılarınca da yazıları kanona alınmış olan kâhin Ezra olduğu düşünülmüştür (Hieronymus onun hakkındaki İbrani görüşünün bu olduğunu söyler), son yargıyı şöyle peygamberce bildirir: "İşte geliyor, diyor Her Şeye Kadir Rab. O'nun giriş gününe kim dayanacak, O'nu görmeye kim katlanabilecek? Çünkü O eriten ateş gibi, çamaşırcıların otu gibi giriyor. Gümüş ve altın gibi eritip temizleyerek oturacak, Levi oğullarını temizleyecek, onları altın ve gümüş gibi dökecek. Onlar da Rabbe adaletle kurbanlar sunacaklar. Yahuda'nın ve Kudüs'ün kurbanı eski günlerdeki gibi, önceki yıllardaki gibi Rabbin hoşuna gidecek. Yargıda size yaklaşacağım; büyücülere, zina edenlere, adımla yalan yere yemin edenlere, işçinin ücretini kesenlere, güçleriyle dulları ezenlere, yetimleri dövenlere, yabancının hakkını çiğneyenlere ve benden korkmayanlara karşı çabuk bir tanık olacağım, diyor Her Şeye Kadir Rab. Çünkü ben Rab, sizin Tanrınızım ve değişmem." Bu sözlerden o yargıda bazı kimseler için birtakım arındırıcı cezalar olacağı daha açık görünüyor. "O'nun giriş gününe kim dayanacak, O'nu görmeye kim katlanabilecek? Çünkü O eriten ateş gibi, çamaşırcıların otu gibi giriyor. Gümüş ve altın gibi eritip temizleyerek oturacak, Levi oğullarını temizleyecek, onları altın ve gümüş gibi dökecek" sözünden başka ne anlaşılır? Esaya da benzer bir şey söyler: "Rab Siyon oğullarının ve kızlarının pisliğini yıkayacak, yargı ruhuyla ve yakıcı ruhla kanı aralarından temizleyecek." Meğer ki şöyle denmesin: Kötüler ceza yargısıyla onlardan ayrıldığında pisliklerinden temizlenmiş ve bir bakıma süzülmüş olurlar; kötülerin ayrılması ve hüküm giymesi onların arınması sayılır, çünkü artık böyleleriyle karışmadan yaşayacaklardır. Ama "Levi oğullarını temizleyecek, onları altın ve gümüş gibi dökecek. Onlar da Rabbe adaletle kurbanlar sunacaklar. Yahuda'nın ve Kudüs'ün kurbanı Rabbin hoşuna gidecek" derken, temizlenecek olanların kendilerinin bundan sonra adalet kurbanlarıyla Rabbin hoşuna gideceğini gösteriyor. Demek ki Rabbi hoşnut etmedikleri kendi adaletsizliklerinden temizleneceklerdir. Temizlendiklerinde tam ve kusursuz adalet içinde kurbanlar kendileri olacaktır. Çünkü böyleleri Tanrı'ya kendilerinden daha makbul ne sunabilir?
Ama arındırıcı cezalar meselesini daha dikkatle ele almayı başka bir zamana bırakmalıyız. Levi oğullarını, Yahuda'yı ve Kudüs'ü ise yalnız İbranilerden değil başka milletlerden de toplanmış Tanrı'nın kilisesi olarak anlamalıyız. Ama "Günahımız yok dersek kendimizi aldatırız, hakikat de bizde değildir" denen şimdiki hâliyle değil; harman yelpazeyle temizlenir gibi son yargıyla arınmış, böyle bir temizliğe ihtiyacı olanlar da ateşle temizlenmiş, öyle ki kendi günahları için kurban sunan hiç kimsenin kalmadığı o zamanki hâliyle. Çünkü böyle sunan herkes elbette günah içindedir ve sunup Tanrı kabul edince bağışlansın diye bu günahların bağışlanması için sunar.
CAPUT XXV. De prophetia Malachielis, qua Dei iudicium ultimum declaratur et quorundam dicitur per purificatorias poenas facienda mundatio. Propheta Malachiel siue Malachi, qui et angelus dictus est, qui etiam Esdras sacerdos, cuius alia in canonem scripta recepta sunt, ab aliquibus creditur (nam de illo hanc esse Hebraeorum opinionem dicit Hieronymus), iudicium nouissimum prophetat dicens: Ecce uenit, dicit Dominus omnipotens; et quis sustinebit diem introitus eius, aut quis ferre poterit ut adspiciat eum? Quia ipse ingreditur quasi ignis conflatorii et quasi herba lauantium; et sedebit conflans et emundans sicut argentum et sicut aurum, et emundabit filios Leui, et fundet eos sicut aurum et argentum; et erunt Domino offerentes hostias in iustitia, et placebit Domino sacrificium Iudae et Hierusalem, sicut diebus pristinis et sicut annis prioribus. Et accedam ad uos in iudicio, et ero testis uelox super maleficos et super adulteros et super eos, qui iurant in nomine meo mendaciter, et qui fraudant mercedem mercennario et obprimunt per potentiam uiduas et percutiunt pupillos et peruertunt iudicium aduenae, et qui non timent me, dicit Dominus omnipotens; quoniam ego Dominus Deus uester, et non mutor. Ex his quae dicta sunt uidetur euidentius apparere in illo iudicio quasdam quorundam purgatorias poenas futuras. Ubi enim dicitur: Quis sustinebit diem introitus eius, aut quis ferre poterit, ut adspiciat eum? Quia ipse ingreditur quasi ignis conflatorii et quasi herba lauantium; et sedebit conflans et emundans sicut argentum et sicut aurum et emundabit filios Leui, et fundet eos sicut aurum et argentum: quid aliud intellegendum est? Dicit tale aliquid et Esaias: Lauabit Dominus sordes filiorum et filiarum Sion, et sanguinem emundabit de medio eorum spiritu iudicii et spiritu combustionis. Nisi forte sic eos dicendum est emundari a sordibus et eliquari quodam modo, cum ab eis mali per poenale iudicium separantur, ut illorum segregatio adque damnatio purgatio sit istorum, quia sine talium de cetero permixtione uicturi sunt. Sed cum dicit: Et emundabit filios Leui et fundet eos sicut aurum et argentum; et erunt Domino offerentes hostias in iustitia, et placebit Domino sacrificium Iudae et Hierusalem, utique ostendit eos ipsos, qui emundabuntur, deinceps in sacrificiis iustitiae Domino esse placituros, ac per hoc ipsi a sua iniustitia mundabuntur, in qua Domino displicebant. Hostiae porro in plena perfectaque iustitia, cum mundati fuerint, ipsi erunt. Quid enim acceptius Deo tales offerunt quam se ipsos? Verum ista quaestio de purgatoriis poenis, ut diligentius pertractetur, in tempus aliud differenda est. Filios autem Leui et Iudam et Hierusalem ipsam Dei ecclesiam debemus accipere, non ex Hebraeis tantum, sed ex aliis etiam gentibus congregatam; nec talem, qualis nunc est, ubi, si dixerimus, quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et ueritas in nobis non est; sed qualis tunc erit, uelut area per uentilationem, ita per iudicium purgata nouissimum, eis quoque igne mundatis, quibus talis mundatio necessaria est, ita ut nullus omnino sit, qui offerat sacrificium pro peccatis suis. Omnes enim qui sic offerunt, profecto in peccatis sunt, pro quibus dimittendis offerunt, ut, cum obtulerint acceptumque Deo fuerit, tunc dimittantur.
20.2626. Azizlerin Tanrı'ya sunacağı kurbanlar eski günlerdeki ve önceki yıllardaki gibi hoşa gidecektir
Tanrı, şehrinin o zaman artık bu âdette olmayacağını göstermek isteyerek Levi oğullarının adaletle kurbanlar sunacağını söyledi; demek ki günah içinde değil, dolayısıyla günah için de değil. Buradan, ardından eklediği "Yahuda'nın ve Kudüs'ün kurbanı eski günlerdeki gibi, önceki yıllardaki gibi Rabbin hoşuna gidecek" sözünde, Yahudilerin Eski Ahit kanununa göre kurbanlarının geçmiş zamanlarını boş yere beklediği anlaşılabilir. Çünkü o zaman adaletle değil günah içinde kurbanlar sunuyorlardı; özellikle ve öncelikle günahlar için sunuyorlardı. Öyle ki öbürlerinden daha adil olduğuna elbette inanmamız gereken kâhinin kendisi bile, Tanrı'nın buyruğuna göre önce kendi günahları, sonra halkın günahları için sunardı. Bu yüzden "Eski günlerdeki gibi, önceki yıllardaki gibi" sözünün nasıl anlaşılması gerektiğini açıklamalıyız.
Belki ilk insanların cennette bulunduğu zamanı anıyordur. Çünkü o zaman günahın her pisliğinden ve lekesinden arınmış, bütün olarak kendilerini Tanrı'ya en temiz kurbanlar olarak sunuyorlardı. Ama işledikleri itaatsizlik yüzünden oradan gönderildikleri ve insan tabiatı onlarda hüküm giydiği andan beri, tek Aracı ve yeniden doğuş yıkanmasından sonra henüz küçük olan çocuklar dışında, yazıldığı gibi, "yeryüzündeki hayatı bir gün olan bebek bile pislikten temiz değildir." İmanla sunanların da adaletle kurban sunduğunun söylenebileceği cevabı verilirse (çünkü "adil olan imanla yaşar", gerçi imanla yaşadığı için bunu söylemese de, günahı olmadığını söylerse kendini aldatır), kimse bu iman zamanının, adaletle kurban sunacak olanların son yargı ateşiyle temizleneceği o sona denk olduğunu söyleyebilir mi? Dolayısıyla böyle bir temizlikten sonra adillerin hiç günahı olmayacağına inanmak gerektiğinden, günahsız olmak bakımından o zaman ilk insanların itaatsizlikten önce cennette en masum mutlulukla yaşadığı zamandan başka hiçbir zamanla kıyaslanamaz. Demek ki "Eski günlerdeki gibi, önceki yıllardaki gibi" sözüyle bunun kastedildiğini anlamak doğrudur.
Esaya aracılığıyla da yeni gök ve yeni yer vaat edildikten sonra, azizlerin saadeti hakkında alegorilerle ve bilmecelerle anlatılan öteki şeyler arasında (uzatmamak kaygısı bunlara uygun bir açıklama getirmemize engel oldu) şöyle der: "Halkımın günleri hayat ağacının günleri gibi olacak." Kutsal yazılara dokunmuş olan kim, Tanrı'nın hayat ağacını nereye diktiğini bilmez? Kötülükleri o insanları cennetten kovduğunda, onlar bu ağacın yiyeceğinden ayrılmış, ağacın çevresine ateşten korkunç bir bekçi konmuştur.
Biri, peygamber Esaya'nın andığı hayat ağacının günlerinin Mesih'in kilisesinin şimdi yaşanan günleri olduğunu, Mesih'in kendisine de peygamberce hayat ağacı dendiğini ileri sürebilir; çünkü O, Süleyman'ın "Onu kucaklayan herkes için hayat ağacıdır" dediği Tanrı'nın bilgeliğidir. Yine, ilk insanların cennette yıllar geçirmediğini, çünkü orada hiç çocuk doğurmadan çabucak kovulduklarını, bu yüzden "Eski günlerdeki gibi, önceki yıllardaki gibi" sözünün o zamana yorulamayacağını söyleyebilir. Hakikat apaçık biçimde bunlardan birini doğrulasın diye her şeyi tartışmaya, uzun bir işe zorlanmayayım diye bu meseleyi geçiyorum. Çünkü başka bir anlam görüyorum; öyle ki tensel kurbanların eski günlerinin ve önceki yıllarının peygamber aracılığıyla bize büyük bir armağan olarak vaat edildiğine inanmayalım. Eski Kanun'un o kurbanları hangi hayvan olursa olsun lekesiz ve hiçbir kusuru olmadan sunulmak zorundaydı ve kutsal insanları, yani bütünüyle günahsız bulunan tek insan olan Mesih'i simgeliyordu. Dolayısıyla yargıdan sonra, böyle bir temizliğe lâyık olanlar da ateşle temizlendiğinde, azizlerin hepsinde hiç günah bulunmayacağına, onlar da kendilerini adaletle sunup böyle kurbanlar her bakımdan lekesiz ve kusursuz olacağına göre, gelecek olan bu şeyin gölgesi içinde en temiz kurbanların sunulduğu eski günlerdeki ve önceki yıllardaki gibi olacaktır. Çünkü o kurbanların bedenlerinde simgelenen temizlik o zaman azizlerin ölümsüz teninde ve zihninde olacaktır.
CAPUT XXVI. De sacrificiis, quae sancti offerent Deo sic placitura. quo modo in diebus pristinis et annis prioribus placuerunt. Volens autem Deus ostendere ciuitatem suam tunc in ista consuetudine non futuram dixit filios Leui oblaturos hostias in iustitia; non ergo in peccato ac per hoc non pro peccato. Unde intellegi potest in eo quod secutus adiunxit adque ait: Et placebit Domino sacrificium Iudae et Hierusalem. sicut diebus pristinis et sicut annis prioribus, frustra sibi Iudaeos secundum legem ueteris testamenti sacrificiorum suorum praeterita tempora polliceri. Non enim tunc in iustitia, sed in peccatis hostias offerebant, quando pro peccatis praecipue ac primitus offerebant, usque adeo ut sacerdos ipse. quem debemus utique credere ceteris fuisse iustiorem, secundum Dei mandatum soleret pro suis primum offerre peccatis. deinde pro populi. Quapropter exponere nos oportet, quo modo sit accipiendum quod dictum est: Sicut diebus pristinis et sicut annis prioribus. Fortassis enim tempus illud commemorat, quo primi homines in paradiso fuerunt. Tunc enim puri adque integri ab omni sorde ac labe peccati se ipsos Deo mundissimas hostias offerebant; ceterum ex quo commissae praeuaricationis causa inde dimissi sunt adque humana in eis natura damnata est, excepto uno Mediatore et post lauacrum regenerationis quibusque adhuc paruulis nemo mundus a sorde, sicut scriptum est, nec infans. cuius est unius diei uita super terram. Quod si respondetur etiam eos merito dici posse offerre hostias in iustitia, qui offerunt in fide (iustus enim ex fide uiuit; quamuis se ipsum seducat, si dixerit se non habere peccatum, et ideo non dicat, quia ex fide uiuit): numquid dicturus est quispiam hoc fidei tempus illi fini esse coaequandum, quando igne iudicii nouissimi mundabuntur, qui offerant hostias in iustitia? Ac per hoc quoniam post talem mundationem nullum peccatum iustos habituros esse credendum est, profecto illud tempus, quantum adtinet ad non habere peccatum, nulli tempori conparandum est, nisi quando primi homines in paradiso ante praeuaricationem innocentissima felicitate uixerunt. Recte itaque intellegitur hoc significatum esse, cum dictum est: Sicut diebus pristinis et sicut annis prioribus. Nam et per Esaiam postea quam caelum nouum et terra noua promissa est, inter cetera, quae ibi de sanctorum beatitudine per allegorias et aenigmata exsequitur, quibus expositionem congruam reddere nos prohibuit uitandae longitudinis cura: Secundum dies, inquit, ligni uitae erunt dies populi mei. Quis autem sacras litteras adtigit et ignorat ubi Deus plantauerit lignum uitae, a cuius cibo separatis illis hominibus, quando eos sua de paradiso eiecit iniquitas, eidem ligno circumposita est ignea terribilisque custodia? Quod si quisquam illos dies ligni uitae, quos commemorauit propheta Esaias, istos qui nunc aguntur ecclesiae Christi dies esse contendit ipsumque Christum lignum uitae prophetice dictum, quia ipse est sapientia Dei, de qua Salomon ait: Lignum uitae est omnibus amplectentibus eam; nec annos egisse aliquos in paradiso illos primos homines, unde tam cito eiecti sunt, ut nullum ibi gignerent filium, et ideo non posse illud tempus intellegi in eo quod dictum est: Sicut diebus pristinis et sicut annis prioribus: istam praetereo quaestionem, ne cogar, quod prolixum est, cuncta discutere, ut aliquid horum ueritas manifesta confirmet. Video quippe alterum sensum, ne dies pristinos et annos priores carnalium sacrificiorum nobis pro magno munere per prophetam promissos fuisse credamus. Hostiae namque illae ueteris legis in quibusque pecoribus inmaculatae ac sine ullo prorsus uitio iubebantur offerri, et significabant homines sanctos, qualis solus inuentus est Christus, sine ullo omnino peccato. Proinde quia post iudicium, cum fuerint etiam igne mundati, qui eius modi mundatione sunt digni, in omnibus sanctis nullum inuenietur omnino peccatum, adque ita se ipsos offerent in iustitia, ut tales hostiae omni modo inmaculatae ac sine ullo uitio sint futurae, erunt profecto sicut pristinis diebus et sicut annis prioribus, quando in umbra huius rei futurae mundissimae offerebantur hostiae. Haec erit namque munditia tunc in inmortali carne ac mente sanctorum, quae figurabatur in illarum corporibus hostiarum.
20.26_2Sonra temizliğe değil hükme lâyık olanlar için şöyle der: "Yargıda size yaklaşacağım; büyücülere, zina edenlere karşı çabuk bir tanık olacağım", devamını da saydıktan sonra lanetlik suçları sıralayıp ekler: "Çünkü ben Rab, sizin Tanrınızım ve değişmem." Sanki şöyle diyor: "Sizi suçunuz kötüye, lütfum iyiye doğru değiştirse de ben değişmem." Tanık olacağını söyler, çünkü yargısında tanıklara ihtiyacı yoktur; "çabuk" der, ya birdenbire geleceği ve pek geç görünen yargı beklenmedik gelişiyle çok çabuk olacağı için, ya da vicdanları hiç uzun söze gerek kalmadan yakalayacağı için. Çünkü yazıldığı gibi "dinsizin düşüncelerinde sorgulama olacaktır"; Havari de "Düşünceleri suçlayarak ya da savunarak, Tanrı'nın benim İncil'ime göre İsa Mesih aracılığıyla insanların gizlerini yargılayacağı gün" der. Rabbin çabuk bir tanık olacağı böyle de anlaşılmalıdır: Vicdanı yakalayıp cezalandıracağı şeyleri gecikmeden hatırlatacaktır.
Deinde propter eos, qui non mundatione, sed damnatione sunt digni: Et accedam, inquit. ad uos in iudicium, et ero testis uelox super maleficos et super adulteros. et cetera, quibus damnabilibus enumeratis criminibus addidit: Quoniam ego Dominus Deus uester, et non mutor; tamquam diceret: 'Cum uos mutauerit et in deterius culpa uestra et in melius gratia mea, ego non mutor.' Testem uero se dicit futurum, quia in iudicio suo non indiget testibus, eumque uelocem, siue quia repente uenturus est eritque iudicium ipso inopinato eius aduentu celerrimum, quod tardissimum uidebatur, siue quia ipsas conuincet sine ulla sermonis prolixitate conscientias. In cogitationibus enim, sicut scriptum est, inpii interrogatio erit; et apostolus: Cogitationibus, inquit, accusantibus uel etiam in die, qua iudicabit Deus occulta hominum secundum euangelium meum per Iesum Christum. Etiam sic ergo Dominus futurus testis intellegendus est uelox, cum sine mora reuocaturus est in memoriam, unde conuincat puniatque conscientiam.
20.2727. İyilerin ve kötülerin ayrılması, son yargının ayırımını gösterir
Başka bir konuyu ele alırken on sekizinci kitapta bu peygamberden aktardığım şu söz de son yargıya aittir: "O gün benim olacaklar, diyor Her Şeye Kadir Rab, onları kendime edindiğim gün. Kişi kendisine hizmet eden oğlunu nasıl seçerse ben de onları öyle seçeceğim. Sonra döneceksiniz, adil ile haksız arasında, Tanrı'ya hizmet edenle etmeyen arasında ne fark olduğunu göreceksiniz. Çünkü işte fırın gibi yanan gün geliyor, onları yakacak; bütün yabancılar ve haksızlık yapan herkes saman olacak. Gelen gün onları tutuşturacak, diyor Her Şeye Kadir Rab; onlardan ne kök ne dal kalacak. Adımdan korkan sizler için ise adalet güneşi doğacak, kanatlarında şifa olacak. Çıkacaksınız, bağlarından çözülmüş buzağılar gibi sıçrayacaksınız. Haksızları çiğneyeceksiniz, ayaklarınızın altında kül olacaklar, diyor Her Şeye Kadir Rab." Adilleri adaletsizlerden ayıran ödül ve ceza farkı, bu güneşin altında bu hayatın boşluğunda görünmez. Ama o adalet güneşi altında, o hayatın açıklığında parlayacak; o zaman hiç olmamış gibi bir yargı olacaktır.
CAPUT XXVII. De separatione bonorum et malorum, per quam nouissimi iudicii discretio declaratur. Illud etiam, quod aliud agens in octauo decimo libro ex isto propheta posui, ad iudicium nouissimum pertinet, ubi ait: Erunt mihi, dicit Dominus omnipotens, in die qua ego facio in adquisitionem, et eligam eos sicut eligit homo filium suum qui seruit ei; et conuertar et uidebitis quid sit inter iustum et iniquum, et inter seruientem Deo et eum qui non seruit ei. Quia ecce dies uenit ardens sicut clibanus et conburet eos, et erunt omnes alienigenae et uniuersi, qui faciunt iniquitatem, stipula, et succendet eos dies ueniens, dicit Dominus omnipotens, et non relinquetur in eis radix neque ramus. Et orietur uobis, qui timetis nomen meum, sol iustitiae, et sanitas in pinnis eius, et egrediemini et salietis sicut uituli de uinculis relaxati; et conculcabitis iniquos, et erunt cinis sub pedibus uestris, dicit Dominus omnipotens. Haec distantia praemiorum adque poenarum iustos dirimens ab iniustis, quae sub isto sole in huius uitae uanitate non cernitur, quando sub illo sole iustitiae in illius uitae manifestatione clarebit, tunc profecto erit iudicium quale numquam fuit.
20.2828. Tensel anlayış lanetlik söylenmelere düşmesin diye Musa kanunu ruhanî olarak anlaşılmalıdır
Aynı peygamberin eklediği "Kulum Musa'nın kanununu hatırlayın; bütün İsrail için Horeb'de ona emirler ve hükümler buyurmuştum" sözü, kanuna uyanlarla onu hor görenler arasında gelecekte böylesine büyük bir ayrım olacağı bildirildikten sonra emirleri ve hükümleri yerinde hatırlatıyor. Böylece kanunu ruhanî olarak anlamayı öğrensinler ve onda, yargıç olarak iyilerle kötüleri ayıracak Mesih'i bulsunlar. Çünkü aynı Rab Yahudilere boşuna "Musa'ya inansaydınız bana da inanırdınız; çünkü o benim hakkımda yazdı" dememiştir. Kanunu tensel olarak alıp onun yeryüzüne ait vaatlerinin göksel şeylerin simgeleri olduğunu bilmedikleri için şöyle demeye cesaret edecek kadar söylenmelere düştüler: "Tanrı'ya hizmet eden boştur. O'nun emirlerini tuttuk, Her Şeye Kadir Rabbin önünde yalvararak yürüdük de ne çıktı? Şimdi yabancılara mesut diyoruz, haksızlık yapan herkes yükseliyor." Onların bu sözleri peygamberi bir bakıma son yargıyı haber vermeye zorlamıştır; o yargıda kötüler sahte biçimde bile mesut olmayacak, apaçık en bedbaht görünecek, iyiler ise geçici bir bedbahtlık bile çekmeyip parlak ve ebedî saadetin tadına varacaklardır. Çünkü yukarıda da onların şöyle dediğini anmıştı: "Kötülük yapan herkes Rabbin gözünde iyidir, böyleleri O'nun hoşuna gider." Dediğim gibi, Musa kanununu tensel olarak aldıkları için Tanrı'ya karşı bu söylenmelere vardılar. Bu yüzden yetmiş ikinci mezmurdaki kişi de günahkârları kıskandığı, onların barış içinde olduğunu gördüğü için ayaklarının neredeyse sarsıldığını, adımlarının kayıp düşeceğini söyler; öyle ki başka şeyler arasında şunu der: "Tanrı nasıl bilir, Yüce Olan'da bilgi var mı?" Şunu da der: "Yüreğimi boşuna mı arındırdım, ellerimi masumlar arasında boşuna mı yıkadım?" İyilerin bedbaht, kötülerin mutlu göründüğü zaman ortaya çıkan bu pek zor meseleyi çözmek için de şöyle der: "Tanrı'nın kutsal yerine girip sonlarını anlayana dek bu önümde bir emektir." Son yargıda böyle olmayacaktır; kötülerin açık bedbahtlığında ve adillerin açık mutluluğunda şimdikinden bambaşka bir manzara görünecektir.
CAPUT XXVIII. De lege Moysi spiritaliter intellegenda, ne in damnabilia murmura carnalis sensus incurrat. Quod uero subiungit idem propheta: Mementote legis Moysi serui mei, quam mandaui ei in Choreb ad omnem Israel, praecepta et iudicia opportune commemorat post declaratum futurum tam magnum inter obseruatores legis contemtoresque discrimen; simul etiam ut discant legem spiritaliter intellegere et inueniant in ea Christum, per quem iudicem facienda est inter bonos et malos ipsa discretio. Non enim frustra idem Dominus ait Iudaeis: Si crederetis Moysi, crederetis et mihi; de me enim ille scripsit. Carnaliter quippe accipiendo legem et eius promissa terrena rerum caelestium figuras esse nescientes in illa murmura conruerunt. ut dicere auderent: Vanus est qui seruit Deo, et quid amplius, quia custodiuimus mandata eius et quia ambulauimus supplices ante faciem Domini omnipotentis? Et nunc nos beatos dicimus alienos, et aedificantur omnes qui faciunt iniquitatem. Quibus eorum uerbis quodam modo propheta conpulsus est nouissimum praenuntiare iudicium, ubi mali nec saltem falso sint beati. sed apertissime miserrimi appareant, et boni nulla temporali saltem miseria laborent, sed clara ac sempiterna beatitudine perfruantur. Dixerat quippe istorum talia quaedam uerba etiam superius dicentium: Omnis, qui facit malum, bonus est in conspectu Domini, et tales ei placent. Ad haec, inquam, contra Deum murmura peruenerunt legem Moysi accipiendo carnaliter. Unde et ille in psalmo septuagensimo secundo paene commotos dicit fuisse pedes suos et effusos gressus suos, utique in lapsum, quia zelauit in peccatoribus, pacem peccatorum intuens; ita ut inter cetera diceret: Quo modo sciuit Deus, et si est scientia in Altissimo? diceret etiam: Numquid uano iustificaui cor meum et laui in innocentibus manus meas? Ut autem solueret hanc difficillimam quaestionem, quae fit, cum uidentur boni esse miseri et felices mali: Hoc, inquit, labor est ante me, donec introeam in sanctuarium Dei et intellegam in nouissima. Iudicio quippe nouissimo non sic erit; sed in aperta iniquorum miseria et aperta felicitate iustorum longe quam nunc est aliud apparebit.
20.2929. Yargıdan önce İlyas'ın gelişi; onun yazıların gizlerini açan vaazıyla Yahudiler Mesih'e dönecektir
Musa kanununu hatırlamalarını öğütledikten sonra (çünkü onların daha uzun zaman onu gerektiği gibi ruhanî olarak almayacaklarını önceden görüyordu) hemen ekledi: "İşte Rabbin büyük ve parlak günü gelmeden önce size Tişbeli İlyas'ı göndereceğim. O babanın yüreğini oğula, insanın yüreğini komşusuna döndürecek; yoksa gelip yeri büsbütün vururum." Kanunun bu büyük ve şaşılacak peygamber İlyas aracılığıyla son zamanda, yargıdan önce kendilerine açıklanacağı ve Yahudilerin gerçek Mesih'e, yani bizim Mesih'imize inanacağı, müminlerin dilinde ve yüreğinde pek yaygındır. Yargıç Kurtarıcı'nın gelişinden önce onun geleceğinin ümit edilmesi yersiz değildir, çünkü şimdi de yaşadığına inanılması yersiz değildir. Çünkü ateşten bir arabayla insan dünyasından kapılmıştır; kutsal yazı bunu en açık biçimde tanıklar.
O hâlde geldiğinde, Yahudilerin şimdi tensel olarak anladığı kanunu ruhanî olarak açıklayarak, babanın yüreğini oğula, yani babaların yüreğini oğullara döndürecektir; çünkü Yetmiş çevirmen çoğul yerine tekil koymuştur. Anlam şudur: Oğullar da, yani Yahudiler de, kanunu babaların, yani Musa'nın da aralarında bulunduğu peygamberlerin anladığı gibi anlasın. Babaların anlayışı oğulların anlayışına aktarıldığında babaların yüreği oğullara dönmüş olacak; bunlar da onların düşündüğüne katıldıklarında oğulların yüreği babalarına dönmüş olacaktır. Yetmişler bunu "insanın yüreğini komşusuna" diye söylemiştir; çünkü babalarla oğullar birbirine pek yakındır.
Gerçi peygamberce çevirmiş olan Yetmişlerin sözlerinde başka ve daha seçkin bir anlam da bulunabilir: İlyas, Baba Tanrı'nın yüreğini Oğul'a döndürecektir. Baba Oğul'u sevsin diye bir şey yaparak değil, Baba'nın Oğul'u sevdiğini öğreterek; öyle ki Yahudiler de önceden nefret ettikleri, bizim Mesih'imiz olan aynı kişiyi sevsinler. Çünkü şimdi Yahudiler için Tanrı'nın yüreği bizim Mesih'imizden çevrilmiştir, onlar öyle sanıyor. Yürekleri dönüp Baba'nın Oğul'a sevgisini öğrendiklerinde, O'nun yüreği de onlar için Oğul'a dönmüş olacaktır. "İnsanın yüreğini komşusuna" sözü, yani İlyas'ın insanın yüreğini komşusuna da döndüreceği, en iyi, insanın yüreğini insan Mesih'e döndüreceği anlamında anlaşılır. Çünkü O, Tanrı suretinde Tanrımız iken, kul suretini alarak komşumuz olmaya da tenezzül etti. İlyas bunu yapacaktır. "Yoksa" diyor, "gelip yeri büsbütün vururum." Çünkü yer, yeryüzü şeylerini düşünenlerdir; şimdiye dek tensel Yahudiler böyledir. "Kötüler O'nun hoşuna gider" ve "Tanrı'ya hizmet eden boştur" diye Tanrı'ya karşı söylenmeleri de bu kusurdan gelmiştir.
CAPUT XXVIIII. De aduentu Heliae ante iudicium, cuius praedicatione scripturarum secreta reserante Iudaei conuertentur ad Christum. Cum autem admonuisset, ut meminissent legis Moysi (quoniam praeuidebat eos multo adhuc tempore non eam spiritaliter, sicut oportuerat, accepturos), continuo subiecit? Et ecce ego mittam uobis Heliam Thesbiten, antequam ueniat dies Domini magnus et inlustris, qui conuertet cor patris ad filium et cor hominis ad proximum suum, ne forte ueniens percutiam terram penitus. Per hunc Heliam magnum mirabilemque prophetam exposita sibi lege ultimo tempore ante iudicium Iudaeos in Christum uerum, id est in Christum nostrum, esse credituros, celeberrimum est in sermonibus cordibusque fidelium. Ipse quippe ante aduentum iudicis Saluatoris non inmerito speratur esse uenturus, quia etiam nunc uiuere non inmerito creditur. Curru namque igneo raptus est de rebus humanis, quod euidentissime sancta scriptura testatur. Cum uenerit ergo, exponendo legem spiritaliter, quam nunc Iudaei carnaliter sapiunt, conuertet cor patris ad filium, id est cor patrum ad filios: singularem quippe pro numero plurali interpretes septuaginta posuerunt; et est sensus, ut etiam filii sic intellegant legem, id est Iudaei, quem ad modum eam patres intellexerunt. id est prophetae, in quibus erat et ipse Moyses; sic enim cor patrum conuertetur ad filios, cum intellegentia patrum perducetur ad intellegentiam filiorum; et cor filiorum ad patres eorum, dum in id, quod senserunt illi, consentiunt et isti; ubi Septuaginta dixerunt: Et cor hominis ad proximum suum. Sunt enim inter se ualde proximi patres et filii. Quamquam in uerbis septuaginta interpretum, qui prophetice interpretati sunt. potest alius sensus idemque electior inueniri. ut intellegatur Helias cor Dei Patris conuersurus ad Filium: non utique agendo ut Pater diligat Filium, sed docendo quod Pater diligat Filium; ut et Iudaei, quem prius oderant, diligant eundem, qui noster est, Christum. Iudaeis enim nunc auersum cor habet Deus a Christo nostro, quia hoc putant. Eis ergo tunc cor eius conuertetur ad Filium, cum ipsi conuerso corde didicerint dilectionem Patris in Filium. Quod uero sequitur: Et cor hominis ad proximum suum, id est, conuertet Helias et cor hominis ad proximum suum: quid melius intellegitur quam cor hominis ad hominem Christum? Cum enim sit in forma Dei Deus noster, formam serui accipiens esse dignatus est etiam proximus noster. Hoc ergo faciet Helias. Ne forte, inquit, ueniam et percutiam terram penitus. Terra sunt enim, qui terrena sapiunt, sicut Iudaei carnales usque nunc; ex quo uitio contra Deum murmura illa uenerunt: Quia mali ei placent, et: Vanus est qui seruit Deo.
20.3030. Eski Ahit kitaplarında Tanrı'nın yargılayacağı okunduğunda Mesih'in kişiliği açıkça gösterilmez; ama Rab Tanrı'nın konuştuğu bazı tanıklıklardan, kuşkusuz O'nun Mesih olduğu anlaşılır
Tanrı'nın son yargısı hakkında kutsal yazıların daha birçok tanıklığı vardır; hepsini toplasam pek uzun olur. Yeni ve eski kutsal yazılarda bunun önceden bildirildiğini ispat etmiş olmamız yetsin. Ama yargının Mesih aracılığıyla olacağı, yani yargıç Mesih'in gökten geleceği, Eski'de Yeni'deki kadar açık ifade edilmemiştir. Çünkü orada Rab Tanrı geleceğini söylediğinde ya da Rab Tanrı'nın geleceği söylendiğinde, bundan zorunlu olarak Mesih anlaşılmaz. Çünkü Rab Tanrı hem Baba, hem Oğul, hem Kutsal Ruh'tur. Yine de bunu tanıksız bırakmamalıyız. Önce İsa Mesih'in peygamberlik kitaplarında Rab Tanrı gibi konuştuğu hâlde açıkça İsa Mesih olarak göründüğünü göstermeliyiz; öyle ki böyle görünmediği, ama Rab Tanrı'nın o son yargı için geleceğinin söylendiği yerlerde de İsa Mesih anlaşılabilsin.
Peygamber Esaya'da söylediğimi açıkça gösteren bir yer var. Tanrı peygamber aracılığıyla şöyle der: "Beni dinle, Yakup ve çağırdığım İsrail. İlk olan benim, sonsuza dek de benim. Elim yeri kurdu, sağ elim göğü pekiştirdi. Onları çağıracağım, birlikte duracaklar, hepsi toplanıp dinleyecek. Bunları ona kim bildirdi? Seni severek Babil üzerinde iradeni yaptım, Kildanilerin soyunu kaldırmak için. Ben konuştum, ben çağırdım; onu getirdim ve yolunu başarılı kıldım. Bana yaklaşın, bunları dinleyin. Başlangıçtan beri gizlide konuşmadım; bunlar olurken oradaydım. Ve şimdi Rab Tanrı ve Ruhu beni gönderdi." İşte Rab Tanrı gibi konuşan O'dur. Yine de "Ve şimdi Rab Tanrı ve Ruhu beni gönderdi" diye eklemeseydi İsa Mesih olduğu anlaşılmazdı. Bunu kul suretine göre söyledi; gelecek bir şey için geçmiş zaman fiili kullanarak, aynı peygamberde "Kesilmeye götürülen koyun gibi götürüldü" diye okunduğu gibi. "Götürülecek" demiyor, olacak şey için geçmiş zaman fiili koyuyor. Peygamberlik sürekli böyle konuşur.
Zekeriya'da da Her Şeye Kadir Olan'ın Her Şeye Kadir Olan'ı gönderdiğini açıkça gösteren başka bir yer var. Kim kimi gönderdi? Baba Tanrı, Oğul Tanrı'yı değilse kim? Şöyle yazılıdır: "Her Şeye Kadir Rab şöyle diyor: Görkemden sonra beni sizi soyan milletlerin üzerine gönderdi; çünkü size dokunan, O'nun gözbebeğine dokunmuş gibidir. İşte elimi onların üzerine kaldıracağım; kendilerine kölelik etmiş olanlara ganimet olacaklar. Her Şeye Kadir Rabbin beni gönderdiğini anlayacaksınız." İşte Her Şeye Kadir Rab, Her Şeye Kadir Rab tarafından gönderildiğini söylüyor. Burada İsrail evinin kayıp koyunlarına konuşan Mesih'ten başkasını anlamaya kim cesaret eder? Çünkü İncil'de "Ben yalnız İsrail evinin kayıp koyunlarına gönderildim" der. Burada onları pek üstün sevgisinden ötürü Tanrı'nın gözbebeğine benzetmiştir; havarilerin kendileri de bu koyun türündendi. Ama dirilişinin görkeminden sonra (bu olmadan önce Evangelist "İsa henüz yüceltilmemişti" der) havarilerinde milletlerin üzerine de gönderildi. Böylece mezmurda okunan şey gerçekleşti: "Beni halkın karşı çıkışlarından kurtaracak, milletlerin başına koyacaksın." Öyle ki İsraillileri soyanlar, İsrailliler milletlere boyun eğdiği zaman kendilerine kölelik edilenler, aynı biçimde karşılık olarak soyulmasınlar, ama kendileri İsraillilerin ganimeti olsunlar. (Havarilere bunu vaat ederek "Sizi insan avcısı yapacağım", içlerinden birine de "Bundan böyle insan tutacaksın" demişti.) Ganimet olsunlar, ama iyilik için; daha güçlü biri tarafından bağlanmış o güçlüden kapılmış kaplar gibi.
Aynı peygamber aracılığıyla Rab konuşarak yine şöyle der: "O gün Kudüs'e karşı gelen bütün milletleri yok etmeye çalışacağım. Davut evi ve Kudüs'te oturanlar üzerine lütuf ve merhamet ruhu dökeceğim; onlar
CAPUT XXX. Quod in libris ueteris testamenti, cum Deus legitur iudicaturus, non euidenter Christi persona monstretur, sed ex quibusdam testimoniis, ubi Dominus Deus loquitur, appareat non dubie, quod ipse sit Christus. Multa alia sunt scripturarum testimonia diuinarum de nouissimo iudicio Dei, quae si omnia colligam, nimis longum erit. Satis ergo sit, quod et nouis et ueteribus litteris sacris hoc praenuntiatum esse probauimus. Sed ueteribus per Christum futurum esse iudicium, id est iudicem Christum de caelo esse uenturum, non tam, quam nouis, euidenter expressum est, propterea quia, cum ibi dicit Dominus Deus se esse uenturum uel Dominum Deum dicitur esse uenturum, non consequenter intellegitur Christus. Dominus enim Deus et Pater est et Filius et Spiritus sanctus; neque hoc tamen intestatum relinquere nos oportet. Primo itaque demonstrandum est, quem ad modum Iesus Christus tamquam Dominus Deus loquatur in propheticis libris, et tamen Iesus Christus euidenter appareat, ut et quando non sic apparet et tamen ad illud ultimum iudicium Dominus Deus dicitur esse uenturus, possit Iesus Christus intellegi. Est locus aput Esaiam prophetam, qui hoc quod dico euidenter ostendit. Deus enim per prophetam: Audi me, inquit, Iacob et Israel quem ego uoco. Ego sum primus et ego in sempiternum, et manus mea fundauit terram, et dextera mea firmauit caelum. Vocabo eos, et stabunt simul, et congregabuntur omnes et audient. Quis ei nuntiauit haec? Diligens te feci uoluntatem tuam super Babylonem, ut auferrem semen Chaldaeorum. Et locutus sum et ego uocaui; adduxi eum et prosperam feci uiam eius. Accedite ad me et audite haec. Non a principio in abscondito locutus sum; quando fiebant, ibi eram. Et nunc Dominus Deus misit me et Spiritus eius. Nempe ipse est, qui loquebatur sicut Dominus Deus; nec tamen intellegeretur Iesus Christus, nisi addidisset: Et nunc Dominus Deus misit me et Spiritus eius. Dixit hoc enim secundum formam serui, de re futura utens praeteriti temporis uerbo, quem ad modum aput eundem prophetam legitur: Sicut ouis ad immolandum ductus est. Non enim ait: 'ducetur', sed pro eo, quod futurum erat, praeteriti temporis uerbum posuit. Et adsidue prophetia sic loquitur. Est [et] alius locus aput Zachariam, qui hoc euidenter ostendit, quod omnipotentem misit omnipotens: quis quem. nisi Deus Pater Deum Filium? Nam ita scriptum est: Haec dicit Dominus omnipotens: Post gloriam misit me super gentes, quae spoliauerunt uos; quia qui tetigerit uos, quasi [qui] tangit pupillam oculi eius. Ecce ego inferam manum meam super eos, et erunt spolia his, qui seruierant eis;et cognoscetis quia Dominus omnipotens misit me. Ecce dicit Dominus omnipotens a Domino omnipotente se missum. Quis hic audeat intellegere nisi Christum loquentem, scilicet ouibus quae perierant domus Israel? Ait namque in euangelio: Non sum missus nisi ad oues quae perierunt domus Israel; quas hic comparauit pupillae oculi Dei propter excellentissimum dilectionis adfectum; ex quo genere ouium etiam ipsi apostoli fuerunt. Sed post gloriam resurrectionis utique suae (quae antequam fieret, ait euangelista: Iesus nondum erat glorificatus) etiam super gentes missus est in apostolis suis, ac sic inpletum est quod in psalmo legitur: Erues me de contradictionibus populi, constitues me in caput gentium, ut, qui spoliauerant Israelitas quibusque Israelitae seruierant, quando sunt gentibus subditi, non uicissim eodem modo spoliarentur, sed ipsi spolia fierent Israelitarum (hoc enim apostolis promiserat dicens: Faciam uos piscatores hominum, et uni eorum: Ex hoc iam, inquit, homines eris capiens); spolia ergo fierent, sed in bonum, tamquam erepta uasa illi forti, sed fortius adligato. Item per eundem prophetam Dominus loquens: Et erit, inquit, in die illa quaeram auferre omnes gentes quae ueniunt contra Hierusalem, et effundam super domum Dauid et super habitatores
20.30_2alay ettikleri için bana bakacaklar. Onun için, en sevdikleri için dövünür gibi dövünecek, biricik oğul için acı çeker gibi acı çekecekler." Kutsal Kudüs şehrinin düşmanı bütün milletleri, ona karşı gelenleri, yani ona zıt olanları, ya da başkalarının çevirdiği gibi "onun üzerine gelenleri", yani onu kendilerine boyun eğdirmek isteyenleri yok etmek, Davut evi ve bu şehirde oturanlar üzerine lütuf ve merhamet ruhu dökmek Tanrı'dan başkasının işi olabilir mi? Bu elbette Tanrı'nın işidir ve peygamber aracılığıyla Tanrı'nın ağzından söylenmektedir. Yine de bu kadar büyük ve ilahî işleri yapan bu Tanrı'nın kendisi olduğunu Mesih gösteriyor, çünkü şunu ekliyor: "Alay ettikleri için bana bakacaklar. Onun için, en sevdikleri (ya da sevgilileri) için dövünür gibi dövünecek, biricik oğul için acı çeker gibi acı çekecekler." O gün Yahudiler, lütuf ve merhamet ruhunu alacak olanlar da, O'nu görkemiyle gelirken görüp önce alçak durumda iken atalarında alay ettikleri kişi olduğunu tanıdıklarında, Mesih'in acıları sırasında O'nunla alay ettikleri için tövbe edeceklerdir. Bunca büyük dinsizliğin müsebbibi olan atalarının kendileri de dirilip O'nu görecekler, ama artık cezalandırılmak üzere, düzeltilmek üzere değil.
Dolayısıyla "Davut evi ve Kudüs'te oturanlar üzerine lütuf ve merhamet ruhu dökeceğim; alay ettikleri için bana bakacaklar" denen bu yerde onlar anlaşılmamalıdır; onların soyundan gelip o zaman İlyas aracılığıyla inanacak olanlar anlaşılmalıdır. Atalarının yaptığı hâlde Yahudilere "Mesih'i siz öldürdünüz" dediğimiz gibi, bunlar da soyundan geldikleri kişilerin yaptığını bir bakıma kendileri yapmış gibi acı çekeceklerdir. Lütuf ve merhamet ruhunu almış, artık mümin olarak dinsiz atalarıyla birlikte hüküm giymeyecek olsalar da, onların yaptığını kendileri yapmış gibi acı çekecekler. Yani suçun sorumluluğuyla değil, saygı duygusuyla acı çekecekler.
Yetmiş çevirmenin "Alay ettikleri için bana bakacaklar" dediği yer, İbraniceden "Mızrakladıkları bana bakacaklar" diye çevrilmiştir; bu kelimeyle çarmıha gerilmiş Mesih daha açık görünür. Ama Yetmişlerin koymayı tercih ettiği alay da O'nun bütün acılarında eksik olmadı. Yakalanmış, bağlanmış, hüküm giydirilmiş, utanç verici giysinin rezaletini giydirilmiş, dikenlerle taçlandırılmış, başına kamışla vurulmuş, alay için önünde diz çökülmüş, çarmıhını taşırken ve ağaçta asılıyken O'nunla alay ettiler. Dolayısıyla tek çeviriye uymayıp ikisini birleştirerek, "alay ettiler" ve "mızrakladılar" diye okuduğumuzda Rabbin acılarının hakikatini daha tam kavrarız.
Peygamberlik yazılarında son yargıyı yapmak üzere Tanrı'nın geleceği okunduğunda, başka bir ayrım konmasa da, yalnız yargının kendisi yüzünden Mesih anlaşılmalıdır. Çünkü Baba da yargılayacak olsa, İnsanoğlu'nun gelişiyle yargılayacaktır. Baba kendisinin görünmesiyle kimseyi yargılamaz, ama bütün yargıyı Oğul'a vermiştir; O da yargılandığı gibi insan olarak yargılamak üzere görünecektir. Tanrı'nın aynı şekilde Esaya aracılığıyla, soyundan beden aldığı Yakup ve İsrail adı altında konuştuğu başkası kimdir? Şöyle yazılıdır: "Yakup, kulum, onu destekleyeceğim; İsrail, seçtiğim, ruhum onu benimsedi. Ruhumu ona verdim, milletlere yargı getirecek. Haykırmayacak, durmayacak, sesi dışarıda duyulmayacak. Ezilmiş kamışı
ad me pro eo quod insultauerunt, et plangent super eo planctum quasi super carissimum, et dolebunt dolore quasi super unigenitum. Numquid nisi Dei est auferre omnes gentes inimicas sanctae ciuitatis Hierusalem, quae ueniunt contra eam, id est contrariae sunt ei, uel, sicut alii sunt interpretati, ueniunt super ... eam, id est, ut eam sibi subiciant; aut effundere super domum Dauid et super habitatores eiusdem ciuitatis spiritum gratiae et misericordiae? Hoc utique Dei est, et ex persona Dei dicitur per prophetam; et tamen hunc Deum haec tam magna et tam diuina facientem se Christus ostendit adiungendo adque dicendo: Et adspicient ad me pro eo quod insultauerunt, et plangent super eo planctum quasi super carissimum (siue dilectum) et dolebunt dolore quasi super unigenitum. Paenitebit quippe Iudaeos in die illa, etiam eos, qui accepturi sunt spiritum gratiae et misericordiae, quod in eius passione insultauerint Christo, cum ad eum adspexerint in sua maiestate uenientem eumque esse cognouerint, quem prius humilem in suis parentibus inluserunt; quamuis et ipsi parentes eorum tantae illius inpietatis auctores resurgentes uidebunt eum, sed puniendi iam. non adhuc corrigendi. Non itaque hoc loco ipsi intellegendi sunt, ubi dictum est: Et effundam super domum Dauid et super habitatores Hierusalem spiritum gratiae et misericordiae; et adspicient ad me pro eo quod insultauerunt; sed tamen de illorum stirpe uenientes, qui per Heliam illo tempore credituri sunt. Sed sicut dicimus Iudaeis: 'Vos occidistis Christum', quamuis hoc parentes eorum fecerint: sic et isti se dolebunt fecisse quodam modo, quod fecerunt illi, ex quorum stirpe descendunt. Quamuis ergo accepto spiritu gratiae et misericordiae iam fideles non damnabuntur cum inpiis parentibus suis, dolebunt tamen tamquam ipsi fecerint, quod ab illis factum est. Non igitur dolebunt reatu criminis, sed pietatis adfectu. Sane ubi dixerunt septuaginta interpretes: Et adspicient ad me pro eo quod insultauerunt, sic interpretatum est ex Hebraeo: Et adspicient ad me, quem confixerunt; quo quidem uerbo euidentius Christus crucifixus apparet. Sed illa insultatio, quam septuaginta ponere maluerunt, eius uniuersae non defuit passioni. Nam et detento et adligato et adiudicato et obprobrio ignominiosae uestis induto et spinis coronato et calamo in capite percusso et inridenter fixis genibus adorato et crucem suam portanti et in ligno iam pendenti utique insultauerunt. Proinde interpretationem non sequentes unam, sed utramque iungentes, cum et insultauerunt et confixerunt legimus, plenius ueritatem dominicae passionis agnoscimus. Cum ergo in propheticis litteris ad nouissimum iudicium faciendum Deus legitur esse uenturus, etsi eius alia distinctio non ponatur, tantummodo propter ipsum iudicium Christus debet intellegi, quia etsi Pater iudicabit, per aduentum filii hominis iudicabit. Nam ipse per suae praesentiae manifestationem non iudicat quemquam, sed omne iudicium dedit Filio, qui manifestabitur homo iudicaturus, sicut homo est iudicatus. Quis est enim alius, de quo item Deus loquitur per Esaiam sub nomine Iacob et Israel, de cuius semine corpus accepit? quod ita scriptum est: Iacob puer meus, suscipiam illum; Israel electus meus, adsumsit eum anima mea. Dedi Spiritum meum in illum, iudicium gentibus proferet. Non clamabit neque cessabit neque audietur foris uox eius. Calamum quassatum non
20.30_3kırmayacak, tüten fitili söndürmeyecek; hakikatle yargı getirecek. Yeryüzünde yargıyı kurana dek parlayacak ve kırılmayacak; milletler O'nun adında ümit edecek." İbranicede "Yakup ve İsrail" okunmaz, orada "kulum" okunur. Yetmiş çevirmen bunun nasıl anlaşılması gerektiğini, yani Yüce Olan'ın en alçakgönüllü göründüğü kul sureti yüzünden söylendiğini hatırlatmak isteyerek, onu ifade etmek için bu kul suretinin soyundan alındığı insanın adını koymuştur.
O'na Kutsal Ruh verildi; İncil'in tanıklığıyla bu güvercin görünümünde gösterildi. Milletlere yargı getirdi, çünkü milletlerden gizli olan geleceği önceden bildirdi. Yumuşaklıkla haykırmadı, yine de hakikati vaaz etmekten durmadı. Ama sesi dışarıda duyulmadı ve duyulmuyor, çünkü O'nun bedeninden kesilip dışarıda kalanlar O'na itaat etmiyor. Bütünlüğünü yitirdikleri için ezilmiş kamışa, ışığını kaybettikleri için tüten fitile benzetilen, kendisine zulmeden Yahudileri kırmadı, söndürmedi. Çünkü onları yargılamak için değil, onlarca yargılanmak için gelmiş olarak onları esirgedi. Hakikatle yargı getirdi: kötülüklerinde ısrar ederlerse ne zaman cezalandırılacaklarını önceden söyledi. Yüzü dağda parladı, şöhreti dünyada. Kırılmadı ya da ezilmedi, çünkü ne kendisinde ne kilisesinde var olmaktan vazgeçecek kadar zulmedenlere boyun eğmedi. Bu yüzden düşmanlarının söylemiş oldukları ve hâlâ söyledikleri şey olmadı ve olmayacak: "Ne zaman ölecek, adı ne zaman yok olacak?", yeryüzünde yargıyı kurana dek. İşte aradığımız gizli şey ortaya çıktı; çünkü bu, O gökten geldiğinde yeryüzünde kuracağı son yargıdır. Burada en sonda söylenen şeyin gerçekleştiğini ise artık görüyoruz: "Milletler O'nun adında ümit edecek." Yadsınamayacak bu şey aracılığıyla, utanmazca yadsınan şeye de inanılsın. Çünkü henüz Mesih'e inanmak istemeyenlerin bile şimdi bizimle birlikte gördüğü, yadsıyamadıkları için dişlerini gıcırdatıp eridikleri şeyi kim ümit ederdi? Dediğim gibi, Mesih yakalanırken, bağlanırken, dövülürken, alaya alınırken, çarmıha gerilirken, öğrencileri bile O'nda beslemeye başladıkları ümidi kaybettiğinde, milletlerin Mesih'in adında ümit edeceğini kim ümit ederdi? O zaman çarmıhta bir tek hırsızın zorla ümit ettiğini, şimdi uzak ve geniş yayılmış milletler ümit ediyor ve ebediyen ölmemek için O'nun üzerinde öldüğü çarmıhın işaretiyle işaretleniyorlar.
Demek ki Mesih İsa aracılığıyla bu kutsal yazılarda önceden bildirildiği gibi bir son yargı olacağını, hakikatini artık dünyaya göstermiş olan bu yazılara inanılmaz bir kin ya da körlükle inanmayandan başka kimse ne yadsır ne de bundan kuşku duyar. O yargıda ya da o yargı dolaylarında şu olayların geleceğini öğrendik: Tişbeli İlyas, Yahudilerin imanı, zulmedecek Deccal, yargılayacak Mesih, ölülerin dirilişi, iyilerin ve kötülerin ayrılması, dünyanın yangını ve yenilenmesi. Bunların hepsinin geleceğine inanmak gerekir; ama hangi tarzda ve hangi sırayla gelecekleri, insan aklının şimdi tam kavrayabileceğinden daha iyi, o zaman yaşanacak şeylerle öğrenilecektir. Yine de benim andığım sırayla geleceklerini düşünüyorum.
Bu esere ait iki kitabımız kaldı ki Rabbin yardımıyla vaatlerimizi tamamlayalım: biri kötülerin azabı, öteki adillerin mutluluğu hakkında olacak. Bu kitaplarda özellikle, Tanrı izin verdiği ölçüde, bedbahtların ilahî öngörüler ve vaatlere karşı kendilerince bilgece kemirdikleri, sağlıklı imanın besinlerini yanlış ve gülünç diye hor gördükleri insanî deliller çürütülecektir. Tanrı'ya göre bilge olanlar ise insanlara inanılmaz görünen, ama hakikati artık pek çok yolla savunulmuş kutsal yazılarda bulunan her şeyin en büyük delili olarak Tanrı'nın doğru sözlü her şeye kadirliğini görürler. O'nun bu yazılarda asla yalan söyleyemeyeceğini ve imansıza imkânsız olanı yapabileceğini kesin olarak bilirler.
conteret et linum fumans non exstinguet; sed in ueritate proferet iudicium. Refulgebit et non confringetur, donec ponat in terra iudicium; et in nomine eius gentes sperabunt. In Hebraeo non legitur Iacob et Israel: sed quod ibi legitur seruus meus, nimirum septuaginta interpretes uolentes admonere quatenus id accipiendum sit, quia scilicet propter formam serui dictum est, in qua se Altissimus humillimum praebuit, ipsius hominis nomen ad eum significandum posuerunt, de cuius genere eadem serui forma suscepta est. Datus est in eum Spiritus sanctus, quod et columbae specie euangelio teste monstratum est; iudicium gentibus protulit, quia praenuntiauit futurum, quod gentibus erat occultum; mansuetudine non clamauit, nec tamen in praedicanda ueritate cessauit; sed non est audita foris uox eius nec auditur, quando quidem ab eis, qui foris ab eius corpore praecisi sunt, non illi oboeditur; ipsosque suos persecutores Iudaeos, qui calamo quassato perdita integritate [et] lino fumanti amisso lumine conparati sunt, non contriuit, non exstinxit, quia pepercit eis, qui nondum uenerat eos iudicare, sed iudicari ab eis. In ueritate sane protulit iudicium praedicens eis, quando puniendi essent, si in sua malignitate persisterent. Refulsit in monte facies eius, in orbe fama eius; nec confractus siue contritus est, quia neque in se neque in ecclesia sua, ut esse desisteret, persecutoribus cessit; et ideo non est factum nec fiet, quod inimici eius dixerunt uel dicunt: Quando morietur et peribit nomen eius? donec ponat in terra iudicium. Ecce manifestatum est quod absconditum quaerebamus; hoc enim est nouissimum iudicium, quod ponet in terra, cum uenerit ipse de caelo, de quo iam uidemus inpletum, quod hic ultimum positum est: Et nomine eius gentes sperabunt. Per hoc certe quod negari non potest etiam illud credatur quod inpudenter negatur. Quis enim speraret, quod etiam hi, qui nolunt adhuc credere in Christum, iam nobiscum uident et. quoniam negare non possunt, dentibus suis frendent et tabescunt? Quis, inquam, speraret gentes in Christi nomine speraturas, quando tenebatur ligabatur, caedebatur inludebatur, crucifigebatur, quando et ipsi discipuli spem perdiderant, quam in illo habere iam coeperant? Quod tunc uix unus latro sperauit in cruce, nunc . sperant gentes longe lateque diffusae, et ne in aeternum moriantur, ipsa in qua ille mortuus est cruce signantur. Nullus igitur uel negat uel dubitat per Christum Iesum tale, quale istis sacris litteris praenuntiatur, nouissimum futurum esse iudicium, nisi qui eisdem litteris nescio qua incredibili animositate seu caecitate non credit, quae iam ueritatem suam orbi demonstrauere terrarum. In illo itaque iudicio uel circa illud iudicium has res didicimus esse uenturas, Heliam Thesbiten, fidem Iudaeorum, Antichristum persecuturum, Christum iudicaturum, mortuorum resurrectionem, bonorum malorumque diremtionem, mundi conflagrationem eiusdemque renouationem. Quae omnia quidem uentura esse credendum est; sed quibus modis et quo ordine ueniant, magis tunc docebit rerum experientia, quam nunc ad perfectum hominum intellegentia ualet consequi. Existimo tamen eo quo a me commemorata sunt ordine esse uentura. Duo nobis ad hoc opus pertinentes reliqui sunt libri, ut adiuuante Domino promissa conpleamus; quorum erit unus de malorum supplicio, alius de felicitate iustorum; in quibus maxime, sicut Deus donauerit, argumenta refellentur humana, quae contra praedicta ac promissa diuina sapienter sibi miseri rodere uidentur et salubris fidei nutrimenta uelut falsa et ridenda contemnunt. Qui uero secundum Deum sapiunt, omnia, quae incredibilia uidentur hominibus et tamen scripturis sanctis, quarum iam ueritas multis modis adserta est, continentur, maximum argumentum tenent ueracem Dei omnipotentiam, quem certum habent nullo modo in eis potuisse mentiri et posse facere quod inpossibile est infideli.