Kavram
prooimion
- Yunanca
- προοίμιον
- Latince
- prooemium / exordium
- Almanca
- Vorspiel / Proömium
- Fransızca
- prélude / préambule
- İngilizce
- prelude, preamble
- Türkçe
- giriş (prooimion)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde prooimion şarkının, destanın ya da söylevin açılış parçasıdır (Homeros ilahileri de "prooimion" diye anılır). Hitabet kuramında (Phaidros 266d; Aristoteles, Rhetorica III 14) dinleyicinin ilgisini ve iyi niyetini kazanan ilk bölümdür. Platon Yasalar IV. Kitap'ta bu biçimsel terimi siyaset felsefesinin bir kavramına dönüştürür: Her yasa iki parçadan oluşmalıdır — cezayla tehdit eden katıksız (akratos) buyruk, yani "yasa"nın kendisi (epitaxis) ve onun önünde, yurttaşı ikna ederek onu iyi niyetli ve kolay öğrenir kılan giriş (723a). Yasa koyucu böylece tyrannos gibi buyuran köle hekime değil, hastasıyla konuşup onu önce ikna eden özgür hekime benzer (720a–e, 722e–723a). Diyaloğun o ana kadarki bütün konuşması da yasaların girişi olarak yeniden yorumlanır (722d).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Arkaik | Homeros, Homeros İlahileri; Pindaros | Şarkının açılışı; ozanın ezgiye girişi | |
| Klasik | Platon, Phaidros 266d; Devlet 357a, 531d | Söylevin ilk parçası; asıl "ezgi"nin (nomos) önündeki giriş | Phaidros |
| Klasik | Platon, Yasalar 718b–724b, 772e, 854a–c | Yasanın ikna edici girişi: zor ile iknanın karıştırılması; ikili yasa | Kanunlar |
| Klasik | Aristoteles, Rhetorica III 14 | Söylevin girişi; müzikteki prelüdle karşılaştırma | |
| Roma | Cicero, De legibus II 14–16; Seneca, Epistulae 94.38 | Cicero yasalarına Platon'u izleyerek prooemium koyar; Seneca Poseidonios'u aktararak yasaların öğüt vermesini eleştirir |
Dönüşüm: Şiirsel bir açılış parçasından hitabetin teknik bölümüne; Platon'da ise yasanın meşruluğuna ilişkin bir kavrama. Değer işareti yükselir: Süs olan giriş, Yasalar'da yasanın zorbalıktan ayrıldığı yer olur. Seneca'daki Poseidonios eleştirisiyle ("iube, non disputa") ters yöndeki gerilim de görünür hâle gelir.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | προοίμιον (prooimion); προοιμιάζεσθαι (prooimiazesthai, giriş yapmak) | pro- (önce) + oimē (ezgi, şarkı yolu; Odysseia 8.74'te ozanın "şarkısının yolu"). Önce şarkının, sonra her sözün açılışı. Platon'da Phaidros 266d'de hitabetin ilk parçası, Devlet 357a ve 531d'de "asıl ezginin" (nomos) önündeki giriş; Yasalar 722d–723d'de yasa koyuculuğun teknik terimi. |
| Latince | prooemium / exordium | Cicero De legibus II 14–16'da Platon'u izleyerek yasalara prooemium koyar; hitabet kuramında exordium. |
| Almanca / Fransızca | Vorspiel, Proömium / prélude, préambule | Almanca literatürde "Gesetzesproömien"; Fransızca çevirilerde (Diès) "prélude", hukuk tarihinde "préambule". |
| İngilizce | prelude, preamble |
Türkçe karşılığı
giriş (prooimion).
"Gerekçe" dersem Yasalar'ın girişlerini bir yasama tekniğine indirger, nomos'un "ezgi" anlamıyla kurulan oyunu (722d–e: kitharōdia'nın nomos'larının önünde girişler vardır, ama "gerçek nomos'ların" önünde hiç yoktur) görünmez kılarım. "Prelüd" dersem müziği korur, ama Atinalı'nın asıl iddiasını —yasanın zorla (bia) değil iknayla (peithō) birlikte konması gerektiğini, özgür hekim ile köle hekim karşıtlığını (720a–e)— silikleştiririm. "Giriş" nötrdür; yükünü metnin kendisi taşır.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde προοίμιον = "giriş (prooimion)" (Phaidros 266d / Devlet 357a kararı sürdürüldü); προοιμιάζεσθαι = "giriş yapmak". Not, Yasalar 722d'de terimin teknik kullanımı başladığı için açıldı.
Atıf ve kaynak notu
Sözcük Platon'dan önce yerleşiktir; Platon'a ait olan, onu yasa koyuculuğun zorunlu bir parçası olarak kuramlaştırması ve nomos sözcüğünün "yasa / ezgi" çift anlamı üzerine kurmasıdır (722d–e). Modern anayasaların "başlangıç" (preamble) metinleriyle özdeşleştirmek geriye yansıtmadır: Platon'un girişleri tek bir metnin başında değil, her yasanın önünde durur ve amaçları yurttaşın psykhē'sini eğitmektir.
İlgili kavramlar
- nomos (yasa ile ezgi arasındaki oyun; "katıksız yasa" ve onun girişi, 722d–723b)
- paideia (girişin işlevi: dinleyiciyi daha iyi niyetli ve kolay öğrenir kılmak, 718d, 723a)
- rhetorike (hitabetin ikna tekniği ile yasa koyucunun iknası arasındaki fark)
- tyrannis (köle hekimin "tyrannos gibi" buyruğu, 720c, 722e)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: giriş, prooimion, girişimiz, girişi, girişleri
Metinlerde işaretlendiği yerler
9 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.