Augustinus · Hakiki Din Üzerine
30. Bölüm
- Öyleyse akıllı hayat kendine göre yargıda bulunuyorsa, artık ondan üstün hiçbir tabiat yoktur. Ama değişebilir olduğu açıktır, çünkü kâh bilgili kâh bilgisiz bulunur; ne kadar bilgiliyse o kadar iyi yargıda bulunur, bir sanattan, bir ilimden ya da bilgelikten ne kadar pay almışsa o kadar bilgilidir. Öyleyse sanatın kendi tabiatını araştırmak gerekir. Burada sanat derken deneyerek edinileni değil, akıl yürüterek araştırılanı kastediyorum. Kireç ve kumdan yapılan harçla taşların çamurla olduğundan daha sıkı tutunduğunu bilen kişi ne parlak bir şey bilmiş olur? Ya da öyle zarif bina yapan kişi ki birden çok olan kısımlarda eşler eşlere karşılık verir, tek olanlar ise ortada yer alır? Gerçi bu his artık akla ve hakikate daha yakındır. Ama şunu elbette araştırmalıyız: Üst üste değil de yan yana konmuş iki pencereden biri, eşit olabilecekken daha büyük ya da daha küçük olursa bu neden bizi rahatsız eder; üst üste olurlarsa ve ikisi yarı yarıya eşitsiz bile olsa bu eşitsizlik neden aynı şekilde rahatsız etmez; iki tane olduklarında birinin ötekinden ne kadar büyük ya da küçük olduğunu neden pek önemsemeyiz? Üç pencerede ise his ya eşitsiz olmamalarını ya da en büyükle en küçük arasındaki pencerenin, büyükten ne kadar geride kalıyorsa küçüğü o kadar geçmesini istiyor gibidir. Çünkü burada ilk önce, neyi onayladığı âdeta tabiatın kendisine sorulur. Burada en çok şuna dikkat etmek gerekir: Tek başına bakıldığında pek de hoşa gitmeyen bir şey, daha iyisiyle karşılaştırılınca nasıl reddedilir. Böylece halkın bildiği sanatın, denenmiş ve beğenilmiş şeylerin hafızasından ve buna eklenen bir tür beden ve iş alışkanlığından başka bir şey olmadığı anlaşılır: Bu alışkanlıktan yoksun olsan, sanatkârca eserler ortaya koyamasan bile eserler hakkında yargıda bulunabilirsin ki bu çok daha üstündür.
- Ama bütün sanatlarda uyum hoşa gider; her şey yalnız o korunduğunda sağlam ve güzeldir. Uyum ise ya eş kısımların benzerliğiyle ya da eş olmayanların derecelenmesiyle eşitliği ve birliği arar. Öyleyse cisimlerde en yüksek eşitliği ya da benzerliği bulan, dikkatle düşündükten sonra herhangi bir cismin gerçekten ve yalın olarak bir olduğunu söylemeye cesaret eden kim vardır? Çünkü hepsi ya bir biçimden öbürüne ya da bir yerden öbürüne geçerek değişir ve her biri kendi yerini tutan, cismi farklı uzanımlara bölen kısımlardan oluşur. Üstelik hakiki eşitlik ve benzerlik, hakiki ve ilk birlik, ne etten gözlerle ne de böyle bir hisle, ancak anlayan zihinle görülür. Yoksa cisimlerde herhangi bir eşitlik nereden aranırdı, ya da onun yetkin eşitlikten pek çok farklı olduğu nereden kesin olarak bilinirdi, eğer yetkin olan zihinle görülmeseydi? Tabii hiç yapılmamış olana "yetkin", yani tamamlanmış demek uygunsa.
- Duyulur bakımdan güzel olan her şey, ister tabiattan çıkmış ister sanatla işlenmiş olsun, beden ve bedenin hareketi gibi yerde ve zamanda güzeldir. Oysa yalnız zihnin bildiği, bedensel güzellik hakkında hislerin haberciliğiyle kendisine göre yargıda bulunulan o eşitlik ve birlik ne yerde yayılır ne de zamanda değişir. Çünkü yuvarlak bir tekerlek çemberinin ona göre yargılandığı, yuvarlak bir kâsenin ona göre yargılanmadığı; ya da yuvarlak bir kâsenin ona göre yargılanıp yuvarlak bir dinarın yargılanmadığı doğru olarak söylenemez. Aynı şekilde zamanlarda ve cisimlerin hareketlerinde, eşit yılların ona göre yargılanıp eşit ayların yargılanmadığını, ya da eşit ayların ona göre yargılanıp eşit günlerin yargılanmadığını söylemek gülünç olur. Bir şey ister bu sürelerle, ister saatlerle, ister daha kısa anlarla uyumlu bir şekilde hareket etsin, aynı tek ve değişmez eşitlikle yargılanır. Şekillerin ve hareketlerin daha küçük ve daha büyük uzanımları aynı denklik, benzerlik ya da uygunluk kanununa göre yargılanıyorsa, bu kanun hepsinden büyüktür, ama güçte büyüktür. Yer ya da zaman uzanımında ise ne büyüktür ne küçük: Çünkü daha büyük olsaydı küçük şeyleri onun bütününe göre yargılayamazdık; daha küçük olsaydı büyük şeyleri ona göre yargılayamazdık. Oysa kare olmanın kanununun bütününe göre hem kare bir meydan, hem kare bir taş, hem de kare bir tablet ya da mücevher yargılanır; yine eşitlik kanununun bütününe göre koşan bir karıncanın ayaklarının hareketlerinin birbirine uyduğu yargılanır, yürüyen bir filin ayaklarınınki de ona göre yargılanır. Öyleyse bu kanun güçte her şeyi aştığı halde, yerlerin ve zamanların aralıkları bakımından ne daha büyük ne daha küçük olduğundan kim şüphe eder? Bütün sanatların bu kanunu bütünüyle değişmez olduğu, onu görmesine izin verilmiş insan zihni ise yanılgının değişkenliğine uğrayabildiği için, hakikat denen kanunun zihnimizin üstünde olduğu yeterince açıktır.30
- Itaque si rationalis vita secundum seipsam judicat, nulla jam est natura praestantior. Sed quia clarum est eam esse mutabilem, quando nunc perita, nunc imperita invenitur; tanto autem melius judicat, quanto est peritior; et tanto est peritior, quanto alicujus artis vel disciplinae vel sapientiae particeps est: ipsius artis natura quaerenda est. Neque nunc artem intelligi volo, quae notatur experiendo, sed quae ratiocinando indagatur. Quid enim praeclarum novit, qui novit ea impensa quae calce et arena confit, tenacius lapides cohaerere, quam luto? aut qui tam eleganter aedificat, ut quae plura sunt, paria paribus respondeant; quae autem singula, medium locum teneant? quanquam iste sensus jam sit rationi veritatique vicinior. Sed certe quaerendum est cur nos offendat, si duabus fenestris non super invicem, sed juxta invicem locatis, una earum major minorve sit, cum aequales esse potuerint: si vero super invicem fuerint, ambaeque dimidio quamvis impares, non ita offendat illa inaequalitas; et cur non multum curemus, quanto sit una earum aut major aut minor, quia duae sunt. In tribus autem sensus ipse videtur expetere ut aut impares non sint, aut inter maximam et minimam ita sit media, ut tanto praecedat minorem, quanto a majore praeceditur. Ita enim primo quasi natura ipsa consulitur quid probet. Ubi potissimum notandum est, quemadmodum quod solum inspectum minus displicuerit, in melioris comparatione respuatur. Ita reperitur nihil esse aliud artem vulgarem, nisi rerum expertarum placitarumque memoriam, usu quodam corporis atque operationis adjuncto: quo si careas, judicare de operibus possis, quod multo est excellentius, quamvis operari artificiosa non possis. 55. Sed cum in omnibus artibus convenientia placeat, qua una salva et pulchra sunt omnia; ipsa vero convenientia aequalitatem unitatemque appetat, vel similitudine parium partium, vel gradatione disparium: quis est qui summam aequalitatem vel similitudinem in corporibus inveniat, audeatque dicere, cum diligenter consideraverit, quodlibet corpus vere ac simpliciter unum esse; cum omnia vel de specie in speciem, vel de loco in locum transeundo mutentur, et partibus constent sua loca obtinentibus, per quae in spatia diversa dividuntur? Porro ipsa vera aequalitas ac similitudo, atque ipsa vera et prima unitas, non oculis carneis, neque ullo tali sensu, sed mente intellecta conspicitur. Unde enim qualiscumque in corporibus appeteretur aequalitas, aut unde convinceretur longe plurimum differre a perfecta, nisi ea quae perfecta est, mente videretur? si tamen quae facta non est, perfecta dicenda est. 56. Et cum omnia quae sensibiliter pulchra sunt, sive natura edita, sive artibus elaborata, locis et temporibus sint pulchra, ut corpus et corporis motus; illa aequalitas et unitas menti tantummodo cognita, secundum quam de corporea pulchritudine sensu internuntio judicatur, nec loco tumida est, nec instabilis tempore. Non enim recte dici potest secundum eam judicari rotundum canthum, et non secundum
30_2eam rotundum vasculum; aut secundum eam rotundum vasculum, et non secundum eam rotundum denarium. Similiter in temporibus atque in motibus corporum, ridicule dicitur secundum eam judicari aequales annos, et non secundum eam aequales menses; aut secundum eam aequales menses, et non secundum eam aequales dies. Sed sive per haec spatia, sive per horas, sive per breviora momenta convenienter moveatur aliquid, eadem una et incommutabili aequalitate judicatur. Quod si minora et majora spatia figurarum atque motionum secundum eamdem legem parilitatis, vel similitudinis, vel congruentiae judicantur, ipsa lex major est his omnibus, sed potentia. Caeterum spatio aut loci aut temporis, nec major nec minor: quia si major esset, non secundum totam judicaremus minora; si autem minor esset, non secundum eam judicaremus majora. Nunc vero cum secundum totam quadraturae legem judicetur et forum quadratum, et lapis quadratus, et tabella et gemma quadrata; rursus secundum totam aequalitatis legem judicentur convenire sibi motus pedum currentis formicae, et secundum eam gradientis elephanti: quis eam dubitet locorum intervallis ac temporum nec majorem esse nec minorem, cum potentia superet omnia? Haec autem lex omnium artium cum sit omnino incommutabilis, mens vero humana cui talem legem videre concessum est, mutabilitatem pati possit erroris, satis apparet supra mentem nostram esse legem, quae veritas dicitur.