XII. Kitap
12.1Rabbim, hayatımın bu yoksulluğu içinde yüreğim, kutsal kitabının sözleri kapısını çaldıkça çok uğraşıyor. Bu yüzden insan aklının yoksulluğu çoğu kez konuşmada bol olur: Araştırma bulmaktan çok konuşur, istemek elde etmekten uzun sürer, kapıyı çalan el alan elden çok yorulur. Vaat elimizde: Onu kim bozabilir? Tanrı bizden yanaysa kim bize karşı olabilir? İsteyin, size verilecek; arayın, bulacaksınız; kapıyı çalın, size açılacak. Çünkü her isteyen alır, arayan bulur ve kapıyı çalana açılır. Bunlar senin vaatlerindir; Hakikat vaat ederken kim aldanmaktan korkar?
Multa satagit cor meum, domine, in hac inopia uitae meae pulsatum uerbis sanctae scripturae tuae, et ideo plerumque in sermone copiosa est egestas humanae intellegentiae, quia plus loquitur inquisitio quam inuentio et longior est petitio quam inpetratio et operosior est manus pulsans quam sumens. tenemus promissum: quis corrumpet illud? si deus pro nobis, quis contra nos? petite, et accipietis; quaerite, et inuenietis; pulsate, et aperietur uobis. omnis enim, qui petit, accipit et quaerens inueniet et pulsanti aperietur. promissa tua sunt, et quis falli timeat, cum promittit ueritas?
12.2Dilimin alçakgönüllülüğü senin yüceliğine itiraf ediyor ki göğü ve yeri sen yarattın: gördüğüm bu göğü ve üzerine bastığım, taşıdığım bu toprağın geldiği bu yeri. Sen yarattın. Ama, Rabbim, mezmurun sesinde işittiğimiz o göğün göğü nerede: "Göklerin göğü Rab'bindir; yeri ise insanoğullarına verdi"? Ey görmediğimiz gök, gördüğümüz bütün bu şeyin kendisine göre yer olduğu gök, neredesin? Çünkü tabanı bizim yerimiz olan bütün bu cisimsel şey, en alt kısımlarında da her yerde bütünüyle böyle güzel bir görünüm almış değildir; ama o göğün göğüne göre bizim yerimizin göğü de yerdir. İnsanoğullarının değil Rab'bin olan o bilmediğim türden göğe göre bu iki büyük cisme de yer demek saçma olmaz.
Confitetur altitudini tuae humilitas linguae meae, quoniam tu fecisti caelum et terram, hoc caelum, quod uideo, terramque, quam calco, unde est haec terra, quam porto. tu fecisti. sed ubi est caelum caeli, domine, de quo audiuimus in uoce psalmi: caelum caeli domino: terram autem dedit filiis hominum? ubi es, caelum, quod non cernimus, cui terra est hoc omne, quod cernimus? hoc enim totum corporeum non ubique totum ita cepit speciem pulchram in nouissimis, cuius fundus est terra nostra, sed ad illud caelum caeli etiam terrae nostrae caelum terra est. et hoc utrumque magnum corpus non absurde terra est ad illud nescio quale caelum, quod domino est, non filiis hominum.
12.3Gerçekten de bu yer görünmez ve düzensizdi, bilmediğim bir dipsiz derinlikti; üzerinde ışık yoktu, çünkü hiçbir görünümü yoktu. Bu yüzden "karanlık enginin üzerindeydi" diye yazılmasını buyurdun; ışığın yokluğundan başka nedir bu? Çünkü ışık olsaydı, yükselip aydınlatarak üstte olmayacak da nerede olacaktı? Öyleyse ışığın henüz olmadığı yerde karanlığın bulunması, ışığın bulunmamasından başka nedir? Demek ki üstte karanlık vardı, çünkü üstte ışık yoktu; tıpkı sesin olmadığı yerde sessizlik olması gibi. Orada sessizlik olması, orada ses olmamasından başka nedir? Rabbim, sana itiraf eden bu ruha sen öğretmedin mi? Rabbim, bana sen öğretmedin mi ki bu biçimsiz maddeyi biçimlendirip ayırmadan önce hiçbir şey yoktu: ne renk, ne şekil, ne cisim, ne ruh? Yine de büsbütün hiçlik değildi: Hiçbir görünümü olmayan bir tür biçimsizlik vardı.
Et nimirum haec terra erat inuisibilis et inconposita et nescio qua profunditas abyssi, super quam non erat lux, quia nulla species erat illi: unde iussisti, ut scriberetur, quod tenebrae erant super abyssum; quid aliud quam lucis absentia? ubi enim lux esset, si esset, nisi super esset eminendo et inlustrando? ubi ergo lux nondum erat, quid erat adesse tenebras nisi abesse lucem? super itaque erant tenebrae, quia super lux aberat, sicut sonus ubi non est, silentium est. et quid est esse ibi silentium nisi sonum ibi non esse? nonne tu, domine, docuisti hanc animam, quae tibi ⟦confitetur⟧? nonne tu, domine, docuisti me, quod priusquam istam informem materiam formares atque distingueres, non erat aliquid, non color non figura, non corpus, non spiritus? non tamen omnino nihil: erat quaedam informitas sine ulla specie.
12.4Öyleyse daha ağır kavrayanlara da bir şekilde sezdirilebilmesi için, alışılmış bir kelimeden başka neyle adlandırılacaktı? Evrenin bütün kısımları içinde her bakımdan biçimsizliğe yerden ve enginden daha yakın ne bulunabilir? Çünkü en aşağı basamakta oldukları için, yukarıdaki parlak ve ışıl ışıl öteki şeylerin hepsinden daha az görünüm taşırlar.
Quid ergo uocaretur, quo etiam sensu tardioribus utcumque insinuaretur, nisi usitato aliquo uocabulo? quid autem in omnibus mundi partibus reperiri potest propinquius informitati omnimodae quam terra et abyssus? minus enim speciosa sunt pro suo gradu infimo quam cetera superiora perlucida et luculenta omnia.
12.5Öyleyse senin görünümsüz yarattığın ve ondan görünümlü bir evren yapacağın maddenin biçimsizliğinin insanlara uygun bir şekilde bildirilmek için "görünmez ve düzensiz yer" diye adlandırıldığını neden kabul etmeyeyim? Öyle ki düşünce onda hissin neye dokunacağını arayıp kendi kendine "Bu, hayat ya da adalet gibi akılla kavranır bir suret değildir, çünkü cisimlerin maddesidir; hissedilir de değildir, çünkü görünmez ve düzensiz olanda görülecek ve hissedilecek bir şey yoktur" dediğinde, insan düşüncesi kendi kendine bunları söylerken onu ya bilmeyerek bilmeye ya da bilerek bilmemeye çalışsın.
cur ergo non accipiam informitatem materiae, quam sine specie feceras, unde speciosum mundum faceres, ita conmode hominibus ⟦intimaretur⟧, ut appellaretur terra inuisibilis et inconposita, ut, cum in ea quaerit cogitatio, quid sensus attingat, et dicit sibi: "non est intellegibilis forma sicut uita, sicut iustitia, quia materies est corporum, neque sensibilis, quoniam quid uideatur et quid sentiatur in inuisibili et inconposita non est", dum sibi haec dicit humana cogitatio, conetur eam uel nosse ignorando uel ignorare noscendo?
12.6Ben ise, Rabbim, bu madde hakkında bana öğrettiğin her şeyi ağzımla ve kalemimle sana itiraf etsem... Önceleri onun adını işitip anlamazken —onu bana anlatanlar da anlamıyordu— onu sayısız ve çeşitli görünümlerle düşünüyordum, dolayısıyla onu düşünmüyordum. Zihnim düzenleri altüst olmuş çirkin ve korkunç biçimleri evirip çeviriyordu, ama yine de biçimleri. Ona biçimsiz diyordum; biçimden yoksun olduğu için değil, görünse hissimin alışılmadık ve uyumsuz bir şey diye ondan yüz çevireceği, insanın zayıflığının sarsılacağı bir biçimi olduğu için. Oysa düşündüğüm şey bütün biçimden yoksun olduğu için değil, daha güzel biçimli şeylerle karşılaştırıldığı için biçimsizdi. Gerçek akıl bana, büsbütün biçimsiz bir şey düşünmek istiyorsam, her türlü biçimin her türlü kalıntısını bütünüyle çıkarmamı öğütlüyordu; ama yapamıyordum. Çünkü biçim ile hiçlik arasında ne biçimlenmiş ne hiç olan, hiçliğe yakın biçimsiz bir şey düşünmektense, bütün biçimden yoksun olanın var olmadığına daha çabuk hükmediyordum. Zihnim, biçimlenmiş cisimlerin görüntüleriyle dolu olan ve onları keyfince değiştirip başkalaştıran ruhuma bu konuda soru sormaktan vazgeçti. Cisimlerin kendilerine yöneldim ve onların değişebilirliğini daha derinden inceledim: Bu değişebilirlik yüzünden önce oldukları şey olmaktan çıkar ve olmadıkları şey olmaya başlarlar. Biçimden biçime bu geçişin büsbütün hiçlik aracılığıyla değil, biçimsiz bir şey aracılığıyla olduğundan kuşkulandım; ama kuşkulanmak değil, bilmek istiyordum. Evet, sesim ve kalemim bu soru hakkında bana çözdüğün her şeyi sana itiraf etse, okuyanlardan kim kavramaya dayanabilir? Yine de yüreğim, kaleme dökmeye güç yetiremediği şeyler için sana saygı ve övgü ilahisi sunmaktan vazgeçmeyecek. Çünkü değişebilir şeylerin değişebilirliği, değişebilir şeylerin dönüştüğü bütün biçimleri alabilir. Peki bu değişebilirlik nedir? Ruh mu? Cisim mi? Ruhun ya da cismin bir görünümü mü? "Hiç olan bir şey" ya da "olmayan bir var" denebilseydi, ona öyle derdim; yine de bu görünür ve düzenli görünümleri alabilecek kadar, bir biçimde zaten vardı.
Ego uero, domine, si totum confitear tibi ore meo et calamo meo, quidquid de ista materia docuisti me, cuius antea nomen audiens et non intellegens narrantibus mihi eis, qui non intellegerent, eam cum speciebus innumeris et uariis cogitabam et ideo non eam cogitabam; foedas et horribiles formas perturbatis ordinibus uoluebat animus, sed formas tamen, et informe appellabam non quod careret forma, sed quod talem haberet, ut, si appareret, insolitum et incongruum auersaretur sensus meus et conturbaretur infirmitas hominis; uerum autem illud quod cogitabam non priuatione omnis formae, sed conparatione formosiorum erat informe, et suadebat uera ratio, ut omnis formae qualescumque reliquias omnino detraherem, si uellem prorsus informe cogitare et non poteram; citius enim non esse censebam, quod omni forma priuaretur, quam cogitabam quiddam inter formam et nihil nec formatum nec nihil, informe prope nihil; et cessauit mens mea interrogare hinc spiritum meum plenum imaginibus formatorum corporum et eas pro arbitrio mutantem atque uariantem, et intendi in ipsa corpora eorumque mutabilitatem altius inspexi, qua desinunt esse quod fuerant et incipiunt esse quod non erant, eundemque transitum de forma in formam per informe quiddam fieri suspicatus sum, non per omnino nihil: sed nosse cupiebam, non suspicari —: et si totum tibi confiteatur uox et stilus meus, quidquid de ista quaestione enodasti mihi, quis legentium capere durabit? nec ideo tamen cessabit cor meum tibi dare honorem et canticum laudis de his, quae dictare non sufficit. mutabilitas enim rerum mutabilium ipsa capax est formarum omnium, in quas mutantur res mutabiles. et haec quid est? numquid animus? numquid corpus? numquid species animi uel corporis? si dici posset: nihil aliquid et: est non est, hoc eam dicerem; et tamen iam utcumque erat, ut species caperet istas uisibiles et conpositas.
12.7Her şeyin, ne ölçüde varsa, kendisinden olduğu senden olmasaydı, bu görünür ve düzenli görünümleri alabilecek kadar olsun nereden var olacaktı, nereden bir biçimde var olacaktı? Ama senden ne kadar farklıysa o kadar uzaktır; çünkü uzaklık yerle ölçülmez. Bu yüzden sen, Rabbim, bir yerde başka bir şey, başka yerde başka türlü olmayan, hep aynı ve aynı olan, kutsal, kutsal, kutsal, her şeye gücü yeten Rab Tanrı, başlangıçta, yani senden olanda, senin cevherinden doğmuş olan bilgeliğinde, bir şeyi yarattın, hem de hiçten. Göğü ve yeri kendinden yaratmadın: Öyle olsaydı biricik Oğluna, dolayısıyla sana eşit olurdu; senden olmayan bir şeyin sana eşit olması ise hiçbir şekilde adil olmazdı. Senden başka da onları yapacağın bir şey yoktu, ey Tanrı, tek Teslis ve üçlü Birlik. Bu yüzden göğü ve yeri hiçten yarattın, büyük bir şeyi ve küçük bir şeyi; çünkü her şeye gücün yeter ve her şeyi iyi yaratacak kadar iyisin: büyük göğü ve küçük yeri. Sen vardın ve başka hiçbir şey yoktu ki göğü ve yeri ondan yapasın: iki şey, biri sana yakın, öbürü hiçliğe yakın; birinden yalnız sen üstünsün, öbüründen aşağıda hiçbir şey yok.
Et unde utcumque erat, ut species caperet istas uisibiles et conpositas, et unde utcumque erat, nisi esset abs te, a quo sunt omnia, in quantumcumque sunt? sed tanto a te longius, quanto dissimilius: neque enim locis. itaque tu, domine, qui non es alias aliud et alias aliter, sed id ipsum et id ipsum, sanctus, sanctus, sanctus, dominus deus omnipotens, in principio, quod est de te, in sapientia tua, quae nata est de substantia tua, fecisti aliquid et de nihilo. fecisti enim caelum et terram non de te: nam esset aequale unigenito tuo ac per hoc et tibi, et nullo modo iustum esset, ut aequale tibi esset, quod de te non esset. et aliud praeter te non erat, unde faceres ea, deus, una trinitas et trina unitas: et ideo de nihilo fecisti caelum et terram, magnum quiddam et paruum quiddam, quoniam omnipotens et bonus es ad facienda omnia bona, magnum caelum et paruam terram. tu eras et aliud nihil, unde fecisti caelum et terram, duo quaedam, unum prope te, alterum prope nihil, unum, quo superior tu esses, alterum, quo inferius nihil esset.
12.8Ama o göğün göğü senindir, Rabbim; insanoğullarına görüp dokunsunlar diye verdiğin yer ise şimdi gördüğümüz ve dokunduğumuz gibi değildi. Çünkü görünmez ve düzensizdi, bir engindi, üzerinde ışık yoktu; ya da karanlık enginin üzerindeydi, yani engindekinden de fazlaydı. Çünkü artık görünür olan suların bu engini, en derin yerlerinde bile, balıklara ve dibinde sürünen canlılara bir şekilde hissedilir olan kendi görünümünün ışığını taşır; o ise bütünüyle hiçliğe yakındı, çünkü henüz tamamen biçimsizdi; yine de biçimlendirilebilecek bir şey olarak zaten vardı. Çünkü sen, Rabbim, evreni biçimsiz bir maddeden yarattın; o maddeyi de hiçbir şeyden, neredeyse hiçbir şey olarak yarattın ki ondan biz insanoğullarının hayran olduğumuz büyük şeyleri yapasın. Işığın yaratılışından sonra ikinci gün sular ile sular arasında bir kubbe olarak "Olsun" dediğin ve böyle olan bu cisimsel gök çok harikuladedir. O kubbeye gök dedin, ama bu yerin ve denizin göğü; yeri ve denizi üçüncü gün, her günden önce yarattığın biçimsiz maddeye görünür bir görünüm vererek yaptın. Çünkü her günden önce bir gök de yaratmıştın, ama bu göğün göğünü; çünkü başlangıçta göğü ve yeri yaratmıştın. Yarattığın yerin kendisi ise biçimsiz maddeydi; çünkü görünmez ve düzensizdi ve karanlık enginin üzerindeydi. Bu görünmez ve düzensiz yerden, bu biçimsizlikten, bu neredeyse hiçten, bu değişebilir evrenin kendisinden meydana gelip yine de sabit durmadığı bütün bu şeyleri yapacaktın. Bu evrende değişebilirliğin kendisi görünür; zamanlar onda hissedilir ve sayılabilir. Çünkü zamanlar şeylerin değişmeleriyle olur: Maddeleri yukarıda sözü edilen görünmez yer olan görünümler başkalaşıp döndükçe.
Sed illud caelum caeli tibi, domine; terra autem, quam dedisti filiis hominum cernendam atque tangendam, non erat talis, qualem nunc cernimus et tangimus. inuisibilis enim erat et inconposita et abyssus erat, super quam non erat lux, aut tenebrae erant super abyssum, id est magis quam in abysso. ista quippe abyssus aquarum iam uisibilium etiam in profundis suis habet speciei suae lucem utcumque sensibilem piscibus et repentibus in suo fundo animantibus: illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino informe erat; iam tamen erat, quod formari poterat. tu enim, domine, fecisti mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re paene nullam rem, unde faceres magna, quae miramur filii hominum. ualde hoc mirabile caelum corporeum, quod firmamentum inter aquam et aquam secundo die post conditionem lucis dixisti: fiat, et sic est factum. quod firmamentum uocasti caelum, sed caelum terrae huius et maris, quae fecisti tertio die dando speciem uisibilem informi materiae, quam fecisti ante omnem diem. iam enim feceras et caelum ante omnem diem, sed caelum caeli huius, quia in principio feceras caelum et terram. terra autem ipsa, quam feceras, informis materies erat, quia inuisibilis erat et inconposita et tenebrae super abyssum: de qua terra inuisibili et inconposita, de qua informitate, de quo paene nihilo faceres haec omnia, quibus iste mutabilis mundus constat et non constat, in quo ipsa mutabilitas apparet, in qua sentiri et dinumerari possunt tempora, quia rerum mutationibus fiunt tempora, dum uariantur et uertuntur species, quarum materies praedicta est terra inuisibilis.
12.9Bu yüzden kulunun öğretmeni olan Ruh, senin başlangıçta göğü ve yeri yarattığını anarken zamanlar hakkında susar, günler hakkında sessiz kalır. Çünkü başlangıçta yarattığın göğün göğü şüphesiz akılla kavrayan bir yaratıktır; sana, Teslis'e, hiçbir şekilde seninle birlikte ebedî olmasa da senin ebediyetinden pay alır. Seni seyretmenin en mutlu tatlılığı karşısında kendi değişebilirliğini sıkıca dizginler; yaratıldığından beri hiç düşmeden sana bağlanarak zamanların dönüp duran her değişimini aşar. Bu biçimsizlik, görünmez ve düzensiz yer de günler içinde sayılmamıştır. Çünkü hiçbir görünümün, hiçbir düzenin olmadığı yerde ne bir şey gelir ne geçer; bunun olmadığı yerde de elbette ne günler vardır ne zaman aralıklarının değişimi.
Ideoque spiritus, doctor famuli tui, cum te conmemorat fecisse in principio caelum et terram, tacet de temporibus, silet de diebus. nimirum enim caelum caeli, quod in principio fecisti, creatura est aliqua intellectualis, quamquam nequaquam tibi, trinitati, coaeterna, particeps tamen aeternitatis tuae, ualde mutabilitatem suam prae dulcedine felicissimae contemplationis tuae cohibet et sine ullo lapsu ex quo facta est inhaerendo tibi excedit omnem uolubilem uicissitudinem temporum. ista uero informitas, terra inuisibilis et inconposita, nec ipsa in diebus numerata est. ubi enim nulla species, nullus ordo, nec uenit quicquam et praeterit, et ubi hoc non fit, non sunt utique dies nec uicissitudo spatiorum temporalium.
12.10Ey hakikat, yüreğimin ışığı, bana karanlıklarım konuşmasın. Bunlara doğru akıp gittim ve karardım; ama buradan, buradan bile seni sevdim. Yolumu şaşırdım ve seni hatırladım. Dönmem için arkamdan sesini işittim ve huzursuzların gürültüsü yüzünden güçlükle işittim. İşte şimdi yanarak ve soluk soluğa senin pınarına dönüyorum. Kimse beni engellemesin: Ondan içeyim ve onunla yaşayayım. Ben kendi hayatım olmayayım: Kendime dayanarak kötü yaşadım, kendime ölüm oldum; sende yeniden hayat buluyorum. Sen benimle konuş, sen bana söyle. Kitaplarına iman ettim, onların sözleri ise çok gizemli. Bana, Rabbim, iç kulağıma güçlü bir sesle zaten söyledin ki sen ebedîsin, ölümsüzlüğe yalnız sen sahipsin; çünkü hiçbir görünüm ya da hareketle değişmezsin, iraden de zamanlarla başkalaşmaz; çünkü bir başka bir başka olan irade ölümsüz değildir. Bu, senin huzurunda bana açıktır; yalvarırım, gitgide daha açık olsun ve bu açıklık içinde kanatlarının altında ayık kalayım. Yine bana, Rabbim, iç kulağıma güçlü bir sesle söyledin ki senin olduğun şey olmayan ama yine de var olan bütün tabiatları ve cevherleri sen yarattın: Yalnız olmayan şey senden değildir; iradenin, var olan senden uzaklaşıp daha az var olana doğru hareketi de senden değildir, çünkü böyle bir hareket kusur ve günahtır; hiç kimsenin günahı ne sana zarar verir ne de hükümranlığının düzenini, en yukarıda olsun en aşağıda olsun, bozar. Bu, senin huzurunda bana açıktır; yalvarırım, gitgide daha açık olsun ve bu açıklık içinde kanatlarının altında ayık kalayım.
O ueritas, lumen cordis mei, non tenebrae meae loquantur mihi. defluxi ad ista et obscuratus sum, sed hinc, etiam hinc adamaui te. erraui et recordatus sum tui. audiui uocem tuam post me, ut redirem, et uix audiui propter tumultus inpacatorum. et nunc ecce redeo aestuans et anhelans ad fontem tuum. nemo me prohibeat: hunc bibam et hunc uiuam. non ego uita mea sim: male nixi ex me, mors mihi fui: in te ⟦reuiuesco⟧. tu me alloquere, tu mihi sermocinare. credidi libris tuis, et uerba eorum arcana ualde. iam dixisti mihi, domine, uoce forti in aurem interiorem.
quia tu aeternus es, solus habens inmortalitatem, quoniam ex nulla specie motuue mutaris nec temporibus uariatur uoluntas tua, quia non est immortalis uoluntas, quae alia et alia est. hoc in conspectu tuo claret mihi et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. item dixisti mihi, domine, uoce forti in aurem interiorem, quod omnes naturas atque substantias, quae non sunt quod tu es et tamen sunt, tu fecisti: hoc solum a te non est, quod non est; motusque uoluntatis a te, qui es, ad id quod minus est, quia talis motus delictum atque peccatum est, et quod nullius peccatum aut tibi nocet aut perturbat ordinem imperii tui uel in primo uel in imo. hoc in conspectu tuo claret mihi et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
12.12Yine bana iç kulağıma güçlü bir sesle söyledin ki hazzı yalnız sen olan o yaratık da seninle birlikte ebedî değildir. O seni en sebatlı bir iffetle içer ve kendi değişebilirliğini hiçbir yerde, hiçbir zaman göstermez; bütün duygusuyla kendini bağlı tuttuğu sen ona hep hazır olduğundan, bekleyeceği bir geleceği olmadığından ve hatırlayacağı bir şeyi geçmişe aktarmadığından, hiçbir değişimle başkalaşmaz ve hiçbir zamana yayılmaz. Ey mesut yaratık, eğer böyle biri varsa, senin saadetine bağlandığı için mesut; ebedî sakini ve aydınlatıcısı olan senin sayende mesut! Rab'bin olan göğün göğü diye adlandırılmaya, senin evinden daha layık bir şey bulamıyorum: Hoşnutluğunu hiçbir eksilme olmadan, başka bir şeye çıkıp gitmeden seyreden ev; bu göklerin üstündeki göklerde, senin şehrinin vatandaşları olan kutsal ruhların barışının sağlamlığıyla en uyumlu biçimde bir olan arı zihin.
Item dixisti mihi uoce forti in aurem interiorem, quod nec illa creatura tibi coaeterna est, cuius uoluptas tu solus es teque perseuerantissima castitate hauriens mutabilitatem suam nusquam et numquam exerit et te sibi semper praesente, ad quem toto affectu se tenet, non habens futurum quod expectet nec in praeteritum traiciens quod meminerit, nulla uice uariatur nec in tempora ulla distenditur. o beata, si qua ista est, inhaerendo beatitudini tuae, beata sempiterno inhabitatore te atque inlustratore suo! nec inuenio, quid libentius appellandum existimem caelum caeli domino quam domum tuam contemplantem delectationem tuam sine ullo defectu egrediendi in aliud, mentem puram concordissime unam stabilimento pacis sanctorum spirituum, ciuium ciuitatis tuae in caelestibus super ista caelestia.
12.13Uzaklara gurbete düşmüş ruh buradan anlasın —eğer artık sana susamışsa, her gün ona "Tanrın nerede?" denirken gözyaşları artık ona ekmek olmuşsa, artık senden tek bir şey istiyor ve hayatının bütün günleri boyunca senin evinde oturmayı arıyorsa—. Onun hayatı senden başka nedir? Senin günlerin de, tükenmeyen yılların gibi, senin ebediyetinden başka nedir, çünkü sen hep aynısın? Buradan, gücü yeten ruh bütün zamanların ne kadar üstünde ebedî olduğunu anlasın: Gurbete düşmemiş olan senin evin, seninle birlikte ebedî olmasa da, durmadan ve eksilmeden sana bağlanarak zamanların hiçbir değişimine uğramıyor. Bu, senin huzurunda bana açıktır; yalvarırım, gitgide daha açık olsun ve bu açıklık içinde kanatlarının altında ayık kalayım.
Vnde intellegat anima, cuius peregrinatio longinqua facta est, si iam sitit tibi, si iam factae sunt ei lacrimae suae panis, dum dicitur ei per singulos dies: ubi est deus tuus? si iam petit a te unam et hanc requirit, ut inhabitet in domo tua per omnes dies uitae suae? et quae uita eius nisi tu? et qui dies tui nisi aeternitas tua, sicut anni tui, qui non deficiunt, quia idem ipse es? hinc ergo intellegat anima, quae potest, quam longe super omnia tempora sis aeternus, quando tua domus, quae peregrinata non est, quamuis non sit tibi coaeterna, tamen indesinenter et indeficienter tibi cohaerendo nullam patitur uicissitudinem temporum. hoc in conspectu tuo claret mihi et magis magisque clarescat, oro te, atque in hac manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
12.14İşte en aşağıdaki ve en zayıf şeylerin bu değişmelerinde biçimsiz bir şey var. Yüreğinin boşlukları arasında kendi hayalleriyle dolaşıp dönüp duranlardan başka kim bana şunu söyleyebilir, böyle birinden başka kim: Her görünüm azalıp tükendiğinde, şeyin bir görünümden ötekine geçip döndüğü biçimsizlik tek başına kalsa, zamanların değişimini gösterebilirmiş? Hiçbir şekilde gösteremez; çünkü hareketlerin çeşitliliği olmadan zamanlar yoktur; görünümün olmadığı yerde de hiçbir çeşitlilik yoktur.
Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum atque infirmarum, et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis sui cum suis phantasmatis uagatur et uoluitur, quis nisi talis dicet mihi, quod deminuta atque consumpta omni specie, si sola remaneat informitas, per quam de specie in speciem res mutabatur et uertebatur, possit exhibere uices temporum? omnino enim non potest, quia sine uarietate motionum non sunt tempora: et nulla uarietas, ubi nulla species.
12.15Bunları düşündüğümde, Tanrım, sen ne kadar bağışlarsan, beni kapıyı çalmaya ne kadar teşvik edersen ve kapıyı çalana ne kadar açarsan, senin zamandan yoksun olarak yarattığın iki şey buluyorum; ama ikisi de seninle birlikte ebedî değildir. Biri öyle biçimlendirilmiştir ki seyirde hiçbir eksilme olmadan, değişmede hiçbir aralık olmadan, değişebilir olsa da değişmeyerek ebediyetin ve değişmezliğin tadına varır. Öbürü öyle biçimsizdi ki hareket ya da durma bakımından bir biçimden başka bir biçime değişip zamana tabi olabileceği hiçbir şeyi yoktu. Ama onu biçimsiz olarak bırakmadın; çünkü her günden önce, başlangıçta göğü ve yeri, sözünü ettiğim bu iki şeyi yarattın. "Yer ise görünmez ve düzensizdi ve karanlık enginin üzerindeydi." Bu sözlerle biçimsizlik sezdiriliyor; öyle ki görünümün bütünüyle yokluğunu, ama yine de hiçliğe varmamayı düşünemeyenler adım adım yola getirilsin. İkinci gök, görünür ve düzenli yer, güzel görünümlü su ve bundan sonra bu evrenin kuruluşunda günlerle birlikte yaratıldığı anlatılan her şey ondan yapılacaktı; çünkü bunlar öyle şeylerdir ki hareketlerin ve biçimlerin düzenli değişmeleri yüzünden onlarda zamanların değişimleri yaşanır.
Quibus consideratis, deus meus, quantum donas, quantum me ad pulsandum excitas quantumque pulsanti aperis, duo reperio, quae fecisti carentia temporibus, cum tibi neutrum coaeternum sit: unum, quod ita formatum est, ut sine ullo defectu contemplationis, sine ullo interuallo mutationis, quamuis mutabile, tamen non mutatum aeternitate atque inconmutabilitate perfruatur; alterum, quod ita informe erat, ut ex qua forma in quam formam uel motionis uel stationis mutaretur, quo tempori subderetur, non haberet. sed hoc ut informe esset, non reliquisti, quoniam fecisti ante omnem diem in principio caelum et terram, haec duo quae dicebam. terra autem inuisibilis erat et inconposita et tenebrae super abyssum. quibus uerbis insinuatur informitas, ut gradatim excipiantur, qui omnimodam speciei priuationem nec tamen ad nihil peruentionem cogitare non possent, unde fieret alterum caelum et terra uisibilis atque conposita et aqua speciosa et quidquid deinceps in constitutione huius mundi non sine diebus factum conmemoratur, quia talia sunt, ut in eis agantur uicissitudines temporum propter ordinatas conmutationes motionum atque formarum.
12.16Tanrım, kitabının "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı; yer ise görünmez ve düzensizdi ve karanlık enginin üzerindeydi" dediğini ve bunları hangi gün yarattığını anmadığını işittiğimde, şimdilik şöyle anlıyorum: Bu, o göğün göğü, yani akılla kavranan gök yüzündendir. Orada akıl her şeyi aynı anda bilir: kısmen değil, bilmece içinde değil, ayna aracılığıyla değil; bütünüyle, apaçık, yüz yüze. Bir şimdi bunu, bir şimdi şunu değil; dediğim gibi, zamanların hiçbir değişimi olmadan aynı anda bilir. Bir de görünmez ve düzensiz yer yüzündendir; o da bir şimdi bunu bir şimdi şunu taşıyan zamanların değişiminden yoksundur, çünkü hiçbir görünümün olmadığı yerde hiçbir yerde "bu" ve "şu" yoktur. Bu iki şey yüzünden —en baştan biçimlenmiş olan ve tamamen biçimsiz olan; biri gök, ama göğün göğü; öbürü yer, ama görünmez ve düzensiz yer—, bu iki şey yüzünden şimdilik anlıyorum ki kitabın günleri anmadan "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" diyor. Çünkü hemen ardından hangi yerden söz ettiğini ekledi. İkinci gün kubbenin yaratılıp gök diye adlandırıldığını anlatırken de, daha önce günler anılmadan hangi göğün sözünü ettiğini sezdiriyor.
Hoc interim sentio, deus meus, cum audio loquentem scripturam tuam: in principio fecit deus caelum et terram: terra autem erat inuisibilis et inconposita et tenebrae erant super abyssum, neque conmemorantem, quoto die feceris haec, sic interim sentio propter illud caelum caeli, caelum intellectuale, ubi est intellectus nosse simul, non ex parte, non in aenigmate, non per speculum, sed ex toto, in manifestatione, facie ad faciem; non modo hoc, modo illud, sed, quod dictum est, nosse simul sine ulla uicissitudine temporum, et propter inuisibilem atque inconpositam terram sine ulla uicissitudine temporum, quae solet habere modo hoc et modo illud, quia ubi nulla species, nusquam est hoc et illud: propter duo haec, primitus formatum et penitus informe, illud caelum, sed caelum caeli, hoc uero terram, sed terram inuisibilem et inconpositam, propter duo haec interim sentio sine commemoratione dierum dicere scripturam tuam: in principio fecit deus caelum et terram. statim quippe subiecit, quam terram dixerit. et quod secundo die commemoratur factum firmamentum et uocatum, caelum insinuat, de quo caelo prius sine diebus sermo locutus sit.
12.17Sözlerinin derinliği şaşılacak şeydir! İşte yüzeyleri önümüzde, küçükleri okşayarak duruyor; ama derinlikleri şaşılacak şey, Tanrım, şaşılacak bir derinlik! Ona bakmak ürperti verir: saygının ürpertisi ve sevginin titreyişi. Onun düşmanlarından şiddetle nefret ediyorum: Ah, keşke onları iki ağızlı kılıçla öldürsen de artık onun düşmanı olmasalar! Çünkü onların kendileri için ölmelerini, senin için yaşamaları için öyle seviyorum. Ama işte başkaları var ki Tekvin kitabını kınayanlar değil, övenlerdir; diyorlar ki: "Bunları kulu Musa aracılığıyla yazan Tanrı'nın Ruhu bu sözlerle senin söylediğinin anlaşılmasını istemedi, bizim söylediğimiz başka bir şeyin anlaşılmasını istedi." Ey hepimizin Tanrısı, seni hakem tutarak onlara şöyle cevap veriyorum.
Mira profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies blandiens paruulis: sed mira profunditas, deus meus, mira profunditas! horror est intendere in eam, horror honoris et tremor amoris. odi hostes eius uehementer: o si occidas eos de gladio bis acuto, et non sint hostes eius! sic enim amo eos occidi sibi, ut uiuant tibi. ecce autem alii non reprehensores, sed laudatores libri Geneseos: "non" inquiunt "hoc uoluit in his uerbis intellegi spiritus dei, qui per Moysen famulum eius ista conscripsit, non hoc uoluit intellegi, quod tu dicis, sed aliud, quod nos dicimus." quibus ego te arbitro, deus omnium nostrum, ita respondeo.
12.18Hakikatin iç kulağıma güçlü bir sesle yaratıcının gerçek ebediyeti hakkında söylediklerinin yanlış olduğunu mu söyleyeceksiniz: Onun cevherinin zamanlarla hiçbir şekilde başkalaşmadığını ve iradesinin cevherinin dışında olmadığını? Bu yüzden o bir şimdi bunu, bir şimdi şunu istemez; istediği her şeyi bir kerede, aynı anda ve hep ister; tekrar tekrar değil, bir şimdi bunları bir şimdi şunları değil; önce istemediğini sonra istemez, önce istediğini sonra istemezlik etmez. Çünkü böyle bir irade değişebilirdir ve değişebilir olan hiçbir şey ebedî değildir; Tanrımız ise ebedîdir. Yine hakikatin iç kulağıma söylediğine göre, gelecek şeylerin beklentisi onlar geldiğinde bakış olur, aynı bakış da onlar geçtiğinde hafıza olur; böyle başkalaşan her yönelim değişebilirdir ve değişebilir olan hiçbir şey ebedî değildir; Tanrımız ise ebedîdir. Bunları toplayıp birleştiriyorum ve buluyorum ki Tanrım, ebedî Tanrı, yaratığı yeni bir iradeyle kurmadı ve onun bilgisi geçici hiçbir şeye uğramaz.
Num dicetis falsa esse, quae mihi ueritas uoce forti in aurem interiorem dicit de uera aeternitate creatoris, quod nequaquam eius substantia per tempora uarietur nec eius uoluntas extra eius substantiam sit? unde non eum modo uelle hoc modo uelle illud, sed semel et simul et semper uelle omnia quae uult, non iterum et iterum neque nunc ista nunc illa nec uelle postea quod nolebat aut nolle quod uolebat prius, quia talis uoluntas mutabilis est et omne mutabile aeternum non est; deus autem noster aeternus est. item, quod mihi dicit in aurem interiorem, expectatio rerum uenturarum fit contuitus, cum uenerint, idemque contuitus fit memoria, cum praeterierint: omnis porro intentio, quae ita uariatur, mutabilis est, et omne mutabile aeternum non est: deus autem noster aeternus est. haec colligo atque coniungo et inuenio deum meum, deum aeternum non aliqua noua uoluntate condidisse creaturam nec scientiam eius transitorium aliquid pati.
12.19Öyleyse ne diyeceksiniz, ey itiraz edenler? Bunlar yanlış mı? "Hayır" diyorlar. Peki şu? Biçimlenmiş her tabiatın ya da biçimlenebilir maddenin, en yüksek derecede var olduğu için en yüksek derecede iyi olandan başkasından gelmediği yanlış mı? "Bunu da inkâr etmiyoruz" diyorlar. Öyleyse ne? Gerçek ve gerçekten ebedî Tanrı'ya öyle iffetli bir sevgiyle bağlanan yüce bir yaratık olduğunu mu inkâr ediyorsunuz ki, onunla birlikte ebedî olmasa da ondan kopup zamanların hiçbir başkalaşmasına ve değişimine dağılıp akmaz, yalnız onu seyretmekte dinlenir? Çünkü sen, Tanrım, seni sevene buyurduğun ölçüde kendini gösterir ve ona yetersin; bu yüzden o ne senden ne kendinden sapar. Bu, Tanrı'nın evidir: yere ait değil, göksel bir kütle olarak da cisimsel değil; ruhanîdir ve senin ebediyetinden pay alır, çünkü ebediyen lekesizdir. Onu ebediyen ve ebedîler ebedî olarak kurdun; bir hüküm koydun ve o geçmeyecek. Yine de seninle birlikte ebedî değildir, çünkü başlangıçsız değildir: Yaratılmıştır.
Quid ergo dicetis, contradictores? an falsa sunt ista? "non" inquiunt. quid illud? num falsum est omnem naturam formatam materiamue formabilem non esse nisi ab illo, qui summe bonus est, quia summe est? "neque hoc negamus" inquiunt. quid igitur? an illud negatis, sublimem quandam esse creaturam tam casto amore cohaerentem deo uero et uere aeterno, ut, quamuis ei coaeterna non sit, in nullam tamen temporum uarietatem et uicissitudinem ab illo se resoluat et defluat, sed in eius solius contemplatione requiescat, quoniam tu, deus, diligenti te, quantum praecipis, ostendis ei te et sufficis ei, et ideo non declinat a te nec a se? haec est domus dei non terrena neque ulla caelesti mole corporea, sed spiritalis et particeps aeternitatis tuae, quia sine labe in aeternum. statuisti enim eam in saeculum et in saeculum saeculi; praeceptum posuisti et non praeteribit. nec tamen tibi coaeterna, quoniam non sine initio: facta est enim.
12.20Ondan önce bir zaman bulamıyoruz, çünkü "her şeyden önce bilgelik yaratılmıştır". Bu elbette senin, Tanrımız, onun Babası olan senin, tamamen seninle birlikte ebedî ve sana eşit olan, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı ve göğü ve yeri içinde yarattığın Başlangıç olan bilgelik değildir. Şüphesiz yaratılmış olan bilgeliktir, yani ışığı seyrederek ışık olan, akılla kavrayan tabiat. Çünkü o da, yaratılmış olsa da, bilgelik diye adlandırılır; ama aydınlatan ışık ile aydınlatılan ışık arasında ne kadar fark varsa, yaratan bilgelik ile yaratılmış olan bu bilgelik arasında da o kadar fark vardır; tıpkı aklayan adalet ile aklanmayla meydana gelen adalet arasındaki fark gibi. Çünkü biz de senin adaletin diye adlandırıldık; kullarından biri diyor ki: "Onda Tanrı'nın adaleti olalım diye." Demek ki her şeyden önce yaratılmış bir tür bilgelik vardır: senin iffetli şehrinin, annemizin, akıl sahibi ve akılla kavrayan zihni. O şehir yukarıdadır, özgürdür ve göklerde ebedîdir. Hangi göklerde? Seni öven göklerin göklerinde değilse nerede? Çünkü "göğün göğü Rab'bindir" sözü de budur. Ondan önce bir zaman bulamasak da —çünkü her şeyden önce yaratılmış olan, zamanın yaratılışından da önce gelir—, yine de ondan önce yaratıcının ebediyeti vardır. O, yaratıcısı tarafından yaratılarak bir başlangıç kazandı: zamanın başlangıcı değil, çünkü henüz zaman yoktu; ama kendi yaratılışının başlangıcı.
Nam etsi non inuenimus tempus ante illam — prior quippe omnium creata est sapientia — nec utique illa sapientia tibi, deus noster, patri suo, plane coaeterna et coaequalis et per quam creata sunt omnia et in quo principio fecisti caelum et terram, sed profecto sapientia, quae creata est, intellectualis natura scilicet, quae contemplatione luminis lumen est — dicitur enim et ipsa, quamuis creata, sapientia; sed quantum interest inter lumen, quod inluminat et quod inluminatur, tantum inter sapientiam, quae creat, et istam, quae creata est, sicut inter iustitiam iustificantem et iustitiam, quae iustificatione facta est; nam et nos dicti sumus iustitia tua; ait enim quidam seruus tuus: ut nos simus iustitia dei in ipso — ergo quia prior omnium quaedam sapientia, quae creata est, mens rationalis et intellectualis castae ciuitatis tuae, matris nostrae, quae sursum est et libera est et aeterna in caelis — quibus caelis, nisi qui te laudant caeli caelorum, quia hoc est et caelum caeli domino? — etsi non inuenimus tempus ante illam, quia et creaturam temporis antecedit quae prior omnium creata est, ante illam tamen est ipsius creatoris aeternitas, a quo facta sumpsit exordium, quamuis non temporis, quia nondum erat tempus, ipsius tamen conditionis suae.
12.21Bu yüzden o, Tanrımız olan senden öyle var olmuştur ki bütünüyle senden başka bir şeydir ve seninle aynı değildir. Ondan önce de, onda da zaman bulmuyoruz; çünkü o hep senin yüzünü görmeye yatkındır ve ondan hiçbir yere sapmaz; bu yüzden hiçbir değişmeyle başkalaşmaz. Yine de onda değişebilirliğin kendisi vardır: Büyük bir sevgiyle sana bağlanıp hep öğle vaktiymiş gibi senin sayende ışıyıp kızışmasa, bu değişebilirlik yüzünden kararır ve soğurdu. Ey ışıklı ve güzel ev, senin güzelliğini ve seni yapan ve sana sahip olan Rabbimin şanının oturduğu yeri sevdim! Gurbetim seni özleyip iç çeksin; seni yaratana diyorum ki beni de sende sahiplensin, çünkü beni de o yarattı. Kaybolmuş bir koyun gibi yolumu şaşırdım; ama seni kuranın, çobanımın omuzlarında sana geri getirileceğimi umuyorum.
Vnde ita est abs te, deo nostro, ut aliud sit plane quam tu et non id ipsum, et non solum ante illam, sed nec in illa inuenimus tempus, quia est idonea faciem tuam semper uidere nec uspiam deflectitur ab ea; quo fit, ut nulla mutatione uarietur. inest ei tamen ipsa mutabilitas, unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi cohaerens tamquam semper meridies luceret et ferueret ex te. o domus luminosa et speciosa, dilexi decorem tuum et locum habitationis gloriae domini mei, fabricatoris et possessoris tui! tibi suspiret peregrinatio mea, et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in te, quia fecit et me. erraui sicut ouis perdita, sed in umeris pastoris mei, structoris tui, spero me reportari tibi.
12.22Konuştuğum itiraz edenler, Musa'yı Tanrı'nın dindar bir kulu, kitaplarını da Kutsal Ruh'un sözleri sayan sizler, bana ne diyorsunuz? Bu, Tanrı'nın evi değil mi: Tanrı ile birlikte ebedî değil, ama kendi tarzınca göklerde ebedî olan ev? Orada zamanların değişimlerini boşuna arıyorsunuz, çünkü bulamıyorsunuz. Çünkü daima Tanrı'ya bağlanmak kendisi için iyi olan bu ev, bütün yayılmayı ve çağın dönüp duran bütün aralığını aşar. "Öyledir" diyorlar. Öyleyse yüreğimin, içeride onun övgü sesini işittiğinde Tanrıma haykırdığı şeylerden hangisinin yanlış olduğunu ileri sürüyorsunuz? Biçimsiz bir madde olduğunu ve orada hiçbir biçim olmadığından hiçbir düzen olmadığını mı? Hiçbir düzenin olmadığı yerde zamanların hiçbir değişimi olamazdı; yine de bu neredeyse hiç olan şey, büsbütün hiç olmadığı ölçüde, elbette var olan her şeyin, bir şekilde bir şey olan her şeyin kendisinden olduğu ondan geliyordu. "Bunu da inkâr etmiyoruz" diyorlar.
Quid dicitis mihi quos alloquebar contradictores, qui tamen et Moysen pium famulum dei et libros eius oracula sancti spiritus creditis? estne ista domus dei, non quidem deo coaeterna, sed tamen secundum modum suum aeterna in caelis, ubi uices temporum frustra quaeritis, quia non inuenitis? supergreditur enim omnem distentionem et omne spatium aetatis uolubile, cui semper inhaerere deo bonum est. "est" inquiunt. quid igitur ex his, quae clamauit cor meum ad deum meum, cum audiret interius uocem laudis eius, quid tandem falsum esse contenditis? an quia erat informis materies, ubi propter nullam formam nullus ordo erat? ubi autem nullus ordo erat, nulla esse uicissitudo temporum poterat; et tamen hoc paene nihil in quantum non omnino nihil erat, ab illo utique erat, a quo est quidquid est, quod utcumque aliquid est. "hoc quoque" aiunt "non negamus".
12.23Senin huzurunda, Tanrım, zihnimin içinde senin hakikatinin susmadığı bütün bu şeylerin doğru olduğunu kabul edenlerle biraz konuşmak istiyorum. Bunları inkâr edenler ise istedikleri kadar havlasınlar ve kendi seslerine kendileri sağır olsunlar: Susmaları ve senin sözüne kendi içlerine yol açmaları için onları ikna etmeye çalışacağım. Ama istemez ve beni geri iterlerse, yalvarırım, Tanrım, sen bana karşı susma. Sen yüreğimde doğrulukla konuş; çünkü yalnız sen öyle konuşursun. Ben de onları dışarıda, tozu üfleyip kendi gözlerine toprak savururken bırakayım; odama gireyim ve gurbetimde anlatılamaz iniltilerle inleyerek sana aşk şarkıları söyleyeyim. Yüreğimi ona doğru yukarı uzatarak Kudüs'ü hatırlayayım: vatanım Kudüs'ü, annem Kudüs'ü ve onun üzerinde hüküm süren, onu aydınlatan, babası, koruyucusu, kocası olan seni; iffetli ve güçlü zevkleri, sağlam sevinci ve anlatılamaz bütün iyilikleri, hepsini birden, çünkü sen tek en yüksek ve gerçek iyisin. Yüzümü çevirmeyeyim, ta ki sen, ey merhametim Tanrım, olduğum her şeyi bu dağınıklıktan ve biçimsizlikten toplayıp, ruhumun ilk ürünlerinin bulunduğu ve bunları bana kesin kılan o en sevgili annenin barışına götürene ve beni ebediyen biçimlendirip sağlamlaştırana dek. Bütün o doğru şeylerin yanlış olduğunu söylemeyen, kutsal Musa aracılığıyla yayımlanan kutsal kitabına saygı gösterip onu bizimle birlikte uyulacak otoritenin doruğuna koyan, ama yine de bize bir şeyde itiraz edenlerle ise şöyle konuşuyorum. Sen, Tanrımız, benim itiraflarımla onların itirazları arasında hakem ol.
Cum his enim uolo coram te aliquid conloqui, deus meus, qui haec omnia, quae intus in mente mea non tacet ueritas tua, uera esse concedunt. nam qui haec negant, latrent quantum uolunt et obstrepant sibi: persuadere conabor, ut quiescant et uiam praebeant ad se uerbo tuo. quod si noluerint et reppulerint me, obsecro, deus meus, ne tu sileas a me. tu loquere in corde meo ueraciter; solus enim sic loqueris; et dimittam eos foris sufflantes in puluerem et excitantes terram in oculos suos et intrem in cubile meum et cantem tibi amatoria gemens inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea et recordans Hierusalem extento in eam sursum corde, Hierusalem patriam meam, Hierusalem matrem meam, teque super eam regnatorem, inlustratorem, patrem, tutorem, maritum, castas et fortes delicias et solidum gaudium et omnia bona ineffabilia, simul omnia, quia unum summum et uerum bonum: et non auertar, donec in eius pacem, matris carissimae, ubi sunt primitiae spiritus mei, unde ista mihi certa sunt, colligas totum quod sum a dispersione et deformitate hac. et conformes atque confirmes in aeternum, deus meus, misericordia mea. cum his autem, qui cuncta illa, quae uera sunt, falsa esse non dicunt honorantes et in culmine sequendae auctoritatis nobiscum constituentes illam per sanctum Moysen editam sanctam scripturam tuam, et tamen nobis aliquid contradicunt, ita loquor. tu esto, deus noster, arbiter inter confessiones meas et contradictiones eorum.
12.24Çünkü diyorlar ki: "Bunlar doğru olsa da Musa, Ruh'un vahyiyle 'Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı' derken bu iki şeyi göz önünde tutmuyordu. Gök adıyla hep Tanrı'nın yüzünü seyreden o ruhanî ya da akılla kavrayan yaratığı, yer adıyla da biçimsiz maddeyi kastetmedi." Öyleyse ne? "O adam bizim söylediğimizi düşündü, bu sözlerle bunu ifade etti" diyorlar. Peki bu nedir? Diyorlar ki: "Gök ve yer adıyla önce bütün bu görünür evreni genel olarak ve kısaca belirtmek istedi; sonra günleri sayarak, Kutsal Ruh'un böyle bildirmeyi uygun gördüğü her şeyi adeta tek tek ayıracaktı. Çünkü konuştuğu o kaba ve bedensel halk öyle insanlardı ki onlara Tanrı'nın işlerinden yalnız görünür olanları tanıtmak gerektiğine hükmetti." Ama görünmez ve düzensiz yerin ve karanlık enginin bu biçimsiz madde olarak anlaşılmasının uygunsuz olmadığında onlar da hemfikirler; çünkü herkesin bildiği bütün bu görünür şeylerin o günler boyunca ondan yapılıp düzenlendiği ardından gösteriliyor.
Dicunt enim: "quamuis uera sint haec, non ea tamen duo Moyses intuebatur, cum reuelante spiritu diceret: in principio fecit deus caelum et terram. non caeli nomine spiritalem uel intellectualem illam creaturam semper faciem dei contemplantem significauit nec terrae nomine informem materiam." quid igitur? "quod nos dicimus" inquiunt "hoc ille uir sensit, hoc uerbis istis elocutus est". quid illud est? "nomine" aiunt "caeli et terrae totum istum uisibilem mundum prius uniuersaliter et breuiter significare uoluit, ut postea digereret dierum enumeratione quasi articulatim uniuersa, quae sancto spiritui placuit sic enuntiare. tales quippe homines erant rudis ille atque carnalis populus, cui loquebatur, ut eis opera dei non nisi sola uisibilia commendanda iudicaret." terram uero inuisibilem et incompositam tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per illos dies facta atque disposita esse cuncta ista uisibilia, quae nota sunt omnibus, non incongruenter informem istam materiem intellegendam esse consentiunt.
12.25Peki ya bir başkası, maddenin aynı biçimsizliğinin ve karışıklığının önce gök ve yer adıyla sezdirildiğini söylese, çünkü sık sık gök ve yer adıyla anılan bu görünür evren, onda apaçık görünen bütün tabiatlarıyla birlikte ondan kurulup tamamlanmıştır? Ya bir başkası da şunu söylese: Görünmez ve görünür tabiata gök ve yer denmesi uygunsuz değildir, dolayısıyla Tanrı'nın bilgelikte, yani Başlangıç'ta yarattığı bütün yaratıklar bu iki kelimeyle kapsanmıştır. Ama her şey Tanrı'nın cevherinden değil hiçten yaratıldığından, Tanrı ile aynı olmadıklarından ve —ister Tanrı'nın ebedî evi gibi kalıcı olsunlar, ister insanın ruhu ve bedeni gibi değişsinler— hepsinde bir değişebilirlik bulunduğundan, bütün görünmez ve görünür şeylerin henüz biçimsiz ama elbette biçimlenebilir ortak maddesi "görünmez ve düzensiz yer" ve "enginin üzerindeki karanlık" adlarıyla bildirilmiştir; gök ve yer, yani her ikisi de artık biçimlenmiş görünmez ve görünür yaratık ondan yapılacaktı. Şu ayrımla: "Görünmez ve düzensiz yer" biçim keyfiyetini almadan önceki bedensel madde, "enginin üzerindeki karanlık" ise adeta akıp giden ölçüsüzlüğü dizginlenmeden ve bilgelikle aydınlanmadan önceki ruhanî madde olarak anlaşılsın.
Quid? si dicat alius eandem informitatem confusionemque materiae caeli et terrae nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus iste uisibilis cum omnibus naturis, quae in eo manifestissime apparent, qui caeli et terrae nomine saepe appellari solet, conditus atque perfectus est? quid? si dicat et alius caelum et terram quidem inuisibilem uisibilemque naturam non indecenter appellatam ac per hoc uniuersam creaturam, quam fecit in sapientia, id est in principio, deus, huiuscemodi duobus uocabulis esse conprehensam; uerum tamen quia non de ipsa substantia dei, sed ex nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt id ipsum, quod deus, et inest quaedam mutabilitas omnibus, siue maneant, sicut aeterna domus dei, siue mutentur, sicut anima hominis et corpus, communem omnium rerum inuisibilium uisibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem, unde fieret caelum et terra, id est inuisibilis atque uisibilis iam utraque formata creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur terra inuisibilis et inconposita et tenebrae super abyssum, ea distinctione, ut terra inuisibilis et inconposita intellegatur materies corporalis ante qualitatem formae, tenebrae autem super abyssum spiritalis materies ante cohibitionem quasi fluentis inmoderationis et ante inluminationem sapientiae?
12.26İsteyen bir başkasının söyleyebileceği bir şey daha var: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" okunduğunda, gök ve yer adıyla artık tamamlanmış ve biçimlenmiş görünmez ve görünür tabiatlar kastedilmez; şeylerin henüz biçimsiz başlangıcı, biçimlenebilir ve yaratılabilir madde bu adlarla adlandırılmıştır. Çünkü şimdi kendi düzenlerine göre ayrılmış olarak gök ve yer, biri ruhanî öbürü bedensel yaratık diye adlandırılan şeyler, onda henüz keyfiyetlerle ve biçimlerle ayrılmamış, karışık hâlde bulunuyordu.
Est adhuc quod dicat, si quis alius uelit, non scilicet iam perfectas atque formatas inuisibiles uisibilesque naturas caeli et terrae nomine significari, cum legitur: in principio fecit deus caelum et terram, sed ipsam adhuc informem inchoationem rerum formabilem creabilemque materiam his nominibus appellatam, quod in ea iam essent ista confusa, nondum qualitatibus formisque distincta, quae nunc iam digesta suis ordinibus uocantur caelum et terra, illa spiritalis, haec corporalis creatura.
12.27Bütün bunları işitip düşündükten sonra sözler üzerine çekişmek istemiyorum; çünkü bu, dinleyenleri yıkmaktan başka bir işe yaramaz. Kanun ise, onu kanuna uygun kullanan için yapıcıdır ve iyidir; çünkü gayesi temiz bir yürekten, iyi bir vicdandan ve içten bir imandan doğan sevgidir. Öğretmenimiz de bütün kanunu ve peygamberleri hangi iki buyruğa bağladığını bilir. Bunları yanarak itiraf eden bana, Tanrım, gizlideki gözlerimin ışığı, bu sözlerde hepsi doğru olan farklı şeyler anlaşılabiliyorsa bunun bana ne zararı var? Diyorum ki, yazanın düşündüğünü başka birinin sandığından başka türlü düşünürsem bana ne zararı var? Okuyan hepimiz okuduğumuz kişinin ne demek istediğini araştırıp kavramaya çalışırız; onun doğru sözlü olduğuna inandığımızda da, yanlış olduğunu bildiğimiz ya da sandığımız hiçbir şeyi onun söylediğini düşünmeye cesaret edemeyiz. Öyleyse herkes kutsal kitaplarda yazanın düşündüğünü düşünmeye çalışırken, ey bütün doğru sözlü zihinlerin ışığı, senin doğru olduğunu gösterdiğin bir şeyi düşünürse, okuduğu kişi onu düşünmemiş olsa bile ne kötülüğü var? O kişi de doğru bir şey düşünmüştür, yalnız bunu değil.
Quibus omnibus auditis et consideratis nolo uerbis contendere; ad nihil enim utile est nisi ad subuersionem audientium. ad aedificationem autem bona est lex, si quis ea legitime utatur, quia finis eius est caritas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta; et nouit magister noster, in quibus duobus praeceptis totam legem prophetasque suspenderit. quae mihi ardenter confitenti, deus meus, lumen oculorum meorum in occulto, quid mihi obest, cum diuersa in his uerbis intellegi possint, quae tamen uera sint? quid, inquam, mihi obest, si aliud ego sensero quam sensit alius eum sensisse, qui scripsit? omnes quidem, qui legimus, nitimur hoc indagare atque conprehendere, quod uoluit ille quem legimus, et cum eum ueridicum credimus, nihil, quod falsum esse uel nouimus uel putamus, audemus eum existimare dixisse. dum ergo quisque conatur id sentire in scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit, quid mali est, si hoc sentiat, quod tu, lux omnium ueridicarum mentium, ostendis uerum esse, etiamsi non hoc sensit ille, quem legit, cum et ille uerum nec tamen hoc senserit?
12.28Çünkü, Rabbim, göğü ve yeri senin yarattığın doğrudur. Her şeyi içinde yarattığın bilgeliğinin Başlangıç olduğu doğrudur. Yine bu görünür evrenin büyük kısımlarının gök ve yer olduğu ve bunun yaratılıp kurulmuş bütün tabiatların kısa bir özeti olduğu doğrudur. Değişebilir olan her şeyin bilgimize bir tür biçimsizliği sezdirdiği doğrudur; değişebilir şey onun sayesinde biçim alır ya da değişip dönüşür. Değişmez surete, değişebilir olduğu hâlde değişmeyecek kadar bağlanan şeyin hiçbir zamana uğramadığı doğrudur. Hiçliğe yakın olan biçimsizliğin zamanların değişimlerine sahip olamayacağı doğrudur. Bir şeyin kendisinden yapıldığı şeyin, bir tür söyleyişle, kendisinden yapılan şeyin adını şimdiden taşıyabileceği doğrudur; bu yüzden gök ve yerin kendisinden yapıldığı biçimsizliğe gök ve yer denebilir. Biçimlenmiş bütün şeyler arasında biçimsize yer ve enginden daha yakın bir şey olmadığı doğrudur. Yalnız yaratılmış ve biçimlenmiş olanı değil, yaratılabilir ve biçimlenebilir olan her şeyi de, her şeyin kendisinden olduğu senin yarattığın doğrudur. Biçimsizden biçimlenen her şeyin önce biçimsiz, sonra biçimlenmiş olduğu doğrudur.
Verum est enim, domine, fecisse te caelum et terram. uerum est esse principium sapientiam tuam, in qua fecisti omnia. item uerum est, quod mundus iste uisibilis habet magnas partes suas caelum et terram breui conplexione factarum omnium conditarumque naturarum. et uerum est, quod omne mutabile insinuat notitiae nostrae quandam informitatem, qua formam capit uel qua mutatur et uertitur. uerum est nulla tempora perpeti quod ita cohaeret formae incommutabili, ut, quamuis sit mutabile, non mutetur. uerum est informitatem, quae prope nihil est, uices temporum habere non posse. uerum est, quod, unde fit aliquid, potest quodam genere locutionis habere iam nomen eius rei, quae inde fit: unde potuit uocari caelum et terra quaelibet informitas, unde factum est caelum et terra. uerum est omnium formatorum nihil esse informi uicinius quam terram et abyssum. uerum est, quod non solum creatum atque formatum sed etiam quidquid creabile atque formabile est tu fecisti, ex quo sunt omnia. uerum est omne, quod ex informi formatur, prius esse informe, deinde formatum.
12.29İç gözleriyle bunları görmeyi bağışladığın ve kulun Musa'nın hakikat ruhuyla konuştuğuna sarsılmadan inanan kişilerin şüphe etmediği bütün bu doğrulardan biri şunu alır: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı", yani Tanrı kendisiyle birlikte ebedî olan Söz'ünde akılla kavranır ve hissedilir, ya da ruhanî ve bedensel yaratığı yarattı. Bir başkası şunu alır: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı", yani Tanrı kendisiyle birlikte ebedî olan Söz'ünde bu bedensel evrenin bütün kütlesini, kapsadığı apaçık ve bilinen bütün tabiatlarla birlikte yarattı. Bir başkası şunu: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı", yani kendisiyle birlikte ebedî olan Söz'ünde ruhanî ve bedensel yaratığın biçimsiz maddesini yarattı. Bir başkası şunu: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı", yani Tanrı kendisiyle birlikte ebedî olan Söz'ünde, şimdi bu evrenin kütlesinde ayrılmış ve biçimlenmiş olarak hissettiğimiz gök ve yerin henüz karışık olarak bulunduğu bedensel yaratığın biçimsiz maddesini yarattı. Bir başkası da şunu: "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı", yani Tanrı yaratmanın ve işlemenin ta başlangıcında, göğü ve yeri karışık hâlde taşıyan biçimsiz maddeyi yarattı; gök ve yer şimdi ondan biçimlenmiş olarak, içlerindeki her şeyle birlikte yükselip görünüyor.
Ex his omnibus ueris, de quibus non dubitant, quorum interiori oculo talia uidere donasti et qui Moysen, famulum tuum, in spiritu ueritatis locutum esse immobiliter credunt, ex his ergo omnibus aliud sibi tollit qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit deus intellegibilem atque sensibilem uel spiritalem creaturam; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit deus uniuersam istam molem corporei mundi huius cum omnibus quas continet manifestis notisque naturis; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit informem materiam creaturae spiritalis et corporalis; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in uerbo suo sibi coaeterno fecit deus informem materiam creaturae corporalis, ubi confusum adhuc erat caelum et terra, quae nunc iam distincta atque formata in istius mundi mole sentimus; aliud qui dicit: in principio fecit deus caelum et terram, id est in ipso exordio faciendi atque operandi fecit deus informem materiam confuse habentem caelum et terram, unde formata nunc eminent et apparent cum omnibus, quae in eis sunt. Aynı şekilde, sonraki sözlerin anlaşılmasına gelince, bütün bu doğrulardan biri şunu alır: "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi", yani Tanrı'nın yarattığı o bedensel şey henüz cisimlerin biçimsiz, düzensiz, ışıksız maddesiydi. Bir başkası şunu alır: "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi", yani gök ve yer diye adlandırılan bu bütün henüz biçimsiz ve karanlık bir maddeydi; bedensel gök ile bedensel yer, içlerinde bulunup bedensel hislerle bilinen her şeyle birlikte, ondan yapılacaktı. Bir başkası şunu: "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi", yani gök ve yer diye adlandırılan bu bütün henüz biçimsiz ve karanlık bir maddeydi; akılla kavranan gök (başka bir yerde "göğün göğü" denen gök) ve yer, yani bu bedensel göğü de adı altında toplayan bütün bedensel tabiat ondan yapılacaktı; başka bir deyişle, görünmez ve görünür bütün yaratık ondan yapılacaktı. Bir başkası şunu: "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi"; ona göre Kutsal Yazı o biçimsizliği gök ve yer adıyla anmamıştır; tersine, der, görünmez ve düzensiz yer, karanlık engin diye adlandırdığı bu biçimsizlik zaten vardı; Kutsal Yazı, Tanrı'nın gök ile yeri, yani ruhanî ve bedensel yaratığı ondan yarattığını daha önce söylemişti. Bir başkası da şunu: "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi", yani bir tür biçimsizlik zaten maddeydi ve Kutsal Yazı'nın daha önce söylediğine göre Tanrı gök ile yeri, yani evrenin üst ve alt diye iki büyük kısma ayrılmış bütün bedensel kütlesini, içlerindeki alışılmış ve bilinen bütün yaratıklarla birlikte ondan yarattı.[^12.30]
12.31Biri bu son iki görüşe şöyle karşı çıkmaya kalkışabilir: "Bu madde biçimsizliğinin gök ve yer adıyla anıldığını kabul etmek istemiyorsanız, demek ki Tanrı'nın yaratmadığı, gök ve yeri kendisinden yaratacağı bir şey vardı. Çünkü Kutsal Yazı Tanrı'nın bu maddeyi yarattığını anlatmamıştır; meğer ki 'Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı' denirken bu maddenin gök ve yer, ya da yalnız yer kelimesiyle anlatıldığını kabul edelim. Ancak o zaman, ardından gelen 'Yer ise görünmez ve düzensizdi' sözünde, biçimsiz madde böyle adlandırılmış olsa bile, 'göğü ve yeri yarattı' diye yazılan yerde Tanrı'nın yarattığı maddeden başkasını anlamamış oluruz." Bunu işitince, en sona koyduğumuz bu iki görüşün, şunun ya da bunun savunucuları şöyle cevap verecekler: "Bu biçimsiz maddenin Tanrı tarafından, her şeyin kendisinden olduğu ve hepsinin çok iyi olduğu Tanrı tarafından yaratıldığını inkâr etmiyoruz. Yaratılmış ve biçimlenmiş olanın daha çok iyi olduğunu söylediğimiz gibi, yaratılabilir ve biçimlenebilir olarak yaratılmış olanın daha az iyi, ama yine de iyi olduğunu kabul ediyoruz. Yalnız Kutsal Yazı, Tanrı'nın bu biçimsizliği yarattığını anmamıştır; tıpkı Kerubiler, Seraflar ve havarinin tek tek saydığı tahtlar, hükümranlıklar, beylikler, kudretler gibi daha birçok şeyi anmadığı hâlde, bunların hepsini Tanrı'nın yarattığının apaçık olması gibi. Yoksa 'göğü ve yeri yarattı' sözünde her şey kapsanmışsa, üzerinde Tanrı'nın ruhunun dolaştığı sular hakkında ne diyeceğiz? Eğer yer denince sular da birlikte anlaşılıyorsa, suları böylesine güzel görünüşlü gördüğümüz hâlde yer adıyla nasıl biçimsiz madde anlaşılabilir? Yok, böyle anlaşılıyorsa, aynı biçimsizlikten kubbenin yaratılıp gök diye adlandırıldığı yazılmışken suların yaratıldığı niçin yazılmamıştır? Çünkü böylesine yakışıklı bir görünüşle aktığını gördüğümüz sular artık biçimsiz ve görünmez değildir. Yok, bu görünüşü Tanrı 'Kubbenin altındaki su bir yere toplansın' dediği zaman aldılarsa, yani toplanma biçimlenmenin ta kendisiyse, kubbenin üstündeki sular için ne cevap verilecek? Biçimsiz olsalardı o kadar şerefli bir yeri hak etmezlerdi; hangi sözle biçimlendikleri de yazılmamıştır. Demek ki Tekvin, Tanrı'nın yarattığı bir şey hakkında susmuşsa (ama Tanrı'nın onu yarattığından ne sağlam iman ne de kesin anlayış şüphe eder) ve aklı başında hiçbir öğreti, bu suların Tekvin kitabında anıldığını işitip nerede yaratıldıklarını bulamıyoruz diye Tanrı ile birlikte ebedî olduklarını söylemeye cüret etmeyecekse, bu Kutsal Yazı'nın görünmez ve düzensiz yer, karanlık engin diye adlandırdığı o biçimsiz maddenin de, bu anlatı nerede yaratıldığını söylemeyi atlamış olsa bile, hakikatin öğrettiği üzere Tanrı tarafından hiçten yaratıldığını ve bu yüzden onunla birlikte ebedî olmadığını niçin anlamayalım?"
Cum enim duabus istis extremis sententiis resistere quisquam ita temptauerit: "si non uultis hanc informitatem materiae caeli et terrae nomine appellatam uideri, erat ergo aliquid, quod non fecerat deus, unde caelum et terram faceret; neque enim scriptura narrauit, quod istam materiem deus fecerit, nisi intellegamus eam caeli et terrae aut solius terrae uocabulo significatam, cum diceretur: in principio fecit deus caelum et terram, ut id, quod sequitur: terra autem erat inuisibilis et inconposita, quamuis informem materiam sic placuerit appellare, non tamen intellegamus nisi eam, quam fecit deus in eo, quod perscriptum est: fecit caelum et terram," respondebunt assertores duarum istarum sententiarum, quas extremas posuimus, aut illius aut illius, cum haec audierint, et dicent: "informem quidem istam materiam non negamus a deo factam, deo, a quo sunt omnia bona ualde, quia, sicut dicimus amplius bonum esse quod creatum atque formatum est, ita fatemur minus bonum esse quod factum est creabile atque formabile, sed tamen bonum: non autem scripturam, quod hanc informitatem fecerit deus, sicut alia multa non commemorauit, ut Cherubim et Seraphim, et quae apostolus distincte ait, sedes, dominationes, principatus, potestates, quae tamen omnia deum fecisse manifestum est. aut si in eo, quod dictum est: fecit caelum et terram, conprehensa sunt omnia, quid de aquis dicimus, super quas ferebatur spiritus dei? si enim terra nominata simul intelleguntur, quomodo iam terrae nomine materies informis accipitur, quando tam speciosas aquas uidemus? aut si ita accipitur, cur ex eadem informitate scriptum est factum firmamentum et uocatum caelum neque scriptum est factas esse aquas? non enim adhuc informes sunt et inuisae, quas ita decora specie fluere cernimus. aut si tunc acceperunt istam speciem, cum dixit deus: congregetur aqua, quae est sub firmamento, ut congregatio sit ipsa formatio, quid respondebitur de aquis, quae super firmamentum sunt, quia neque informes tam honorabilem sedem accipere meruissent nec scriptum est, qua uoce formatae sint? unde si aliquid Genesis tacuit deum fecisse, quod tamen deum fecisse nec sana fides nec certus ambigit intellectus, nec ideo ulla sobria doctrina dicere audebit istas aquas coaeternas deo, quia in libro Geneseos commemoratas quidem audimus, ubi autem factae sint, non inuenimus, cur non informem quoque illam materiem, quam scriptura haec terram inuisibilem et inconpositam tenebrosamque abyssum appellat, docente ueritate intellegamus ex deo factam esse de nihilo ideoque illi non esse coaeternam, quamuis ubi facta sit omiserit enuntiare ista narratio?"
12.32Bunları işitip zayıflığımın elverdiği ölçüde inceledikten sonra (bu zayıflığı, onu bilen sana, Tanrım, itiraf ediyorum), doğru sözlü haberciler işaretlerle bir şey bildirdiğinde iki tür anlaşmazlığın doğabileceğini görüyorum: biri şeylerin hakikati üzerine, öbürü bildirenin kendi niyeti üzerine. Çünkü yaratılışın kuruluşu hakkında neyin doğru olduğunu sormak başka, imanının ev halkından o seçkin kişinin, Musa'nın, bu sözlerde okurun ve dinleyicinin ne anlamasını istediğini sormak başkadır. Birinci türde, yanlış olan şeyleri bildiğini sananların hepsi benden uzak dursun. İkinci türde de, Musa'nın yanlış şeyler söylediğini sananların hepsi benden uzak dursun. Ama Rabbim, sevginin genişliği içinde senin hakikatinle beslenenlere sende katılayım, onlarla birlikte sende sevineyim; kitabının sözlerine birlikte yaklaşalım ve bu sözleri kalemiyle bize ulaştırdığın kulunun niyeti aracılığıyla onlarda senin iradeni arayalım.
His ergo auditis atque perspectis pro captu infirmitatis meae, quam tibi confiteor scienti deo meo, duo uideo dissensionum genera oboriri posse, cum aliquid a nuntiis ueracibus per signa enuntiatur, unum, si de ueritate rerum, alterum, si de ipsius qui enuntiat uoluntate dissensio est. aliter enim quaerimus de creaturae conditione, quid uerum sit, aliter autem quid in his uerbis Moyses, egregius domesticus fidei tuae, intellegere lectorem auditoremque uoluerit. in illo primo genere discedant a me omnes, qui ea, quae falsa sunt, se scire arbitrantur. in hoc item altero discedant a me omnes, qui ea quae falsa sunt Moysen dixisse arbitrantur. coniungar autem illis, domine, in te et delecter cum eis in te, qui ueritate tua pascuntur in latitudine caritatis, et accedamus simul ad uerba libri tui et quaeramus in eis uoluntatem tuam per uoluntatem famuli tui, cuius calamo dispensasti ea.
12.33Ama bizden kim, o sözler türlü türlü anlaşıldığında arayanların karşısına çıkan bunca doğru arasında Musa'nın niyetini öyle bulmuştur ki, bir şeyin (Musa onu kastetmiş olsun olmasın) doğru olduğunu ne kadar güvenle söylüyorsa, Musa'nın onu kastettiğini ve o anlatıda başka bir şeyin anlaşılmasını istemediğini de o kadar güvenle söyleyebilsin? İşte, Tanrım, ben, senin kulun, bu yazılarda sana itiraf kurbanı adamış ve merhametinle adaklarımı sana ödeyebileyim diye yalvaran ben, değişmez Söz'ünde her şeyi, görünmezleri ve görünürleri yarattığını ne kadar güvenle söylüyorum; ama Musa'nın "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" diye yazarken bundan başkasını göz önünde tutmadığını aynı güvenle söyleyebilir miyim? Söyleyemem; çünkü bunu senin hakikatinde nasıl kesin olarak görüyorsam, onun zihninde, bunları yazarken bunu düşündüğünü öyle görmüyorum. "Başlangıçta" derken yaratmanın ta başını düşünmüş olabilir; bu yerde "gök ve yer" sözüyle de, ister ruhanî ister bedensel, artık biçimlenmiş ve tamamlanmış hiçbir tabiatı değil, ikisini de başlamış ve henüz biçimsiz hâlde anlatmak istemiş olabilir. Bunlardan hangisi söylenirse söylensin doğru olarak söylenebileceğini görüyorum; ama onun bu sözlerde bunlardan hangisini düşündüğünü aynı şekilde görmüyorum. Yine de o büyük adam bu sözleri söylerken, ister bunlardan birini, ister benim anmadığım başka bir şeyi zihniyle görmüş olsun, doğru olanı gördüğünden ve onu uygun bir şekilde dile getirdiğinden şüphe etmem.
Sed quis nostrum sic inuenit eam inter tam multa uera, quae in illis uerbis aliter atque aliter intellectis occurrunt quaerentibus, ut tam fidenter dicat hoc sensisse Moysen atque hoc in illa narratione noluisse intellegi, quam fidenter dicit hoc uerum esse, siue ille hoc senserit siue aliud? ecce enim, deus meus, ego seruus tuus, qui uoui tibi sacrificium confessionis in his litteris et oro, ut ex misericordia tua reddam tibi uota mea, ecce ego quam fidenter dico in tuo uerbo incommutabili omnia te fecisse, inuisibilia et uisibilia, numquid tam fidenter dico non aliud quam hoc adtendisse Moysen, cum scriberet: in principio fecit deus caelum et terram, quia non, sicut in tua ueritate hoc certum uideo, ita in eius mente uideo id eum cogitasse, cum haec scriberet? potuit enim cogitare in ipso faciendi exordio, cum diceret: in principio; potuit et caelum et terram hoc loco nullam iam formatam perfectamque naturam siue spiritalem siue corporalem, sed utramque inchoatam et adhuc informem uelle intellegi. uideo quippe uere potuisse dici, quidquid horum diceretur, sed quid horum in his uerbis ille cogitauerit, non ita uideo, quamuis siue aliquid horum siue quid aliud, quod a me conmemoratum non est, tantus uir ille mente conspexerit, cum haec uerba promeret, uerum eum uidisse apteque id enuntiauisse non dubitem.
12.34Artık kimse bana "Musa senin dediğini değil, benim dediğimi kastetti" diyerek beni rahatsız etmesin. Bana "Musa'nın, onun bu sözleri hakkında söylediğin şeyi kastettiğini nereden biliyorsun?" deseydi, bunu soğukkanlılıkla karşılamam gerekirdi; belki yukarıda verdiğim cevabı verirdim, o daha da diretseydi biraz daha genişletirdim. Ama "O senin dediğini değil, benim dediğimi kastetti" der de ikimizin söylediğinin de doğru olduğunu inkâr etmezse, ey yoksulların hayatı, kucağında çekişme olmayan Tanrım, böylelerine sabırla katlanayım diye kalbime yumuşaklık yağdır. Bunu bana, ilahî ilham almış oldukları ve dediklerini kulunun kalbinde gördükleri için söylemiyorlar; kibirli oldukları için söylüyorlar. Musa'nın görüşünü bilmiyorlar, kendi görüşlerini seviyorlar; doğru olduğu için değil, kendilerinin olduğu için. Yoksa başka bir doğru görüşü de aynı şekilde severlerdi; nitekim ben de onlar doğru söylediğinde söylediklerini onların olduğu için değil, doğru olduğu için severim; doğru olduğu için de artık yalnız onların değildir. Onu doğru olduğu için seviyorlarsa, o zaman o hem onlarındır hem benim; çünkü hakikati sevenlerin hepsinin ortak malıdır. Ama Musa'nın benim dediğimi değil de onların dediğini kastettiği yolundaki ısrarlarını istemiyorum, sevmiyorum; çünkü öyle olsa bile bu pervasızlık bilginin değil, küstahlığın işidir; onu görüş değil, kendini beğenmişlik doğurmuştur. Bu yüzden, Rabbim, hükümlerinden korkmak gerekir; çünkü senin hakikatin ne benimdir ne şunun ya da bunun, hepimizindir. Bizi herkesin önünde ona ortak olmaya çağırıyor ve onu kendimize özel mülk edinmeyelim ki ondan mahrum kalmayalım diye bizi korkunç bir şekilde uyarıyorsun. Çünkü herkes tadına varsın diye ortaya koyduğun şeyi kendine mal eden, herkesin olanı kendinin kılmak isteyen kişi ortak olandan kendine ait olana, yani hakikatten yalana itilir. Çünkü "yalan söyleyen kendinden söyler."
Nemo iam mihi molestus sit dicendo mihi: "non hoc sensit Moyses, quod tu dicis, sed hoc sensit, quod ego dico." si enim mihi diceret: "unde scis hoc sensisse Moysen, quod de his uerbis eius eloqueris?" aequo animo ferre deberem et responderem fortasse, quae superius respondi uel aliquanto uberius, si esset durior. cum uero dicit: "non hoc ille sensit, quod tu dicis, sed quod ego dico" neque tamen negat, quod uterque nostrum dicit, utrumque uerum esse, o uita pauperum, deus meus, in cuius sinu non est contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter tales feram; qui non mihi hoc dicunt, quia diuini sunt et in corde famuli tui uiderunt quod dicunt, sed quia superbi sunt nec nouerunt Moysi sententiam, sed amant suam, non quia uera est, sed quia sua est. alioquin et aliam ueram pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt, quando uerum dicunt, non quia ipsorum, sed quia uerum est: et ideo iam nec ipsorum est, quia uerum est. si autem ideo ament illud, quia uerum est, iam et ipsorum est et meum est, quoniam in commune omnium est ueritatis amatorum. illud autem, quod contendunt non hoc sensisse Moysen, quod ego dico, sed quod ipsi dicunt, nolo, non amo, quia etsi ita est, tamen ista temeritas non scientiae, sed audaciae est, nec uisus, sed tyfus eam peperit. ideoque, domine, tremenda sunt iudicia tua, quoniam ueritas tua nec mea est nec illius aut illius, sed omnium nostrum, quos ad eius communionem publice uocas, terribiliter admonens nos, ut nolimus eam habere priuatam, ne priuemur ea. nam quisquis id, quod tu omnibus ad fruendum proponis, sibi proprie uindicat et suum uult esse quod omnium est, a communi propellitur ad sua, hoc est a ueritate ad mendacium. qui enim loquitur mendacium, de suo loquitur.
12.35Kulak ver, ey en iyi yargıç, Tanrım, hakikatin ta kendisi, bu itiraz edene ne diyeceğime kulak ver, kulak ver! Senin huzurunda ve kanunu sevginin gayesine kadar yerli yerince kullanan kardeşlerimin huzurunda söylüyorum; kulak ver ve bak, uygun görürsen, ona ne diyeceğim. Ona şu kardeşçe ve barışçı sözü iletiyorum: Senin dediğinin doğru olduğunu ikimiz de görüyorsak, benim dediğimin doğru olduğunu da ikimiz de görüyorsak, söyler misin, bunu nerede görüyoruz? Elbette ne ben sende ne sen bende; ikimiz de zihinlerimizin üstündeki o değişmez hakikatin kendisinde görüyoruz. Madem Rabbimiz Tanrı'nın ışığının kendisi üzerine çekişmiyoruz, komşumuzun düşüncesi üzerine niçin çekişelim? Onu değişmez hakikatin görüldüğü gibi göremeyiz; Musa'nın kendisi bize görünüp "Bunu düşündüm" deseydi bile onu yine görmez, yalnız inanırdık. Öyleyse "yazılmış olanın ötesine geçip" biri ötekine karşı başkasının yanında "kibirlenmesin". "Rabbimiz Tanrı'yı bütün kalbimizle, bütün canımızla, bütün zihnimizle, komşumuzu da kendimiz gibi sevelim." Musa o kitaplarda ne kastettiyse bu iki sevgi buyruğu uğruna kastettiğine inanmazsak, kul kardeşimizin gönlü hakkında onun öğrettiğinden başka türlü düşünmüş ve Rab'bi yalancı çıkarmış oluruz. Şimdi bak, o sözlerden çıkarılabilecek bunca doğru görüşün bolluğu içinde Musa'nın en çok hangisini kastettiğini pervasızca ileri sürmek ve zararlı çekişmelerle, sözlerini açıklamaya çalıştığımız kişinin her şeyi uğruna söylediği o sevginin kendisini incitmek ne kadar akılsızcadır!
Adtende, iudex optime, deus, ipsa ueritas, adtende, quid dicam contradictori huic, adtende; coram te enim dico et coram fratribus meis, qui legitime utuntur lege usque ad finem caritatis; adtende et uide, quid ei dicam, si placet tibi. hanc enim uocem huic refero fraternam et pacificam: si ambo uidemus uerum esse quod dicis et ambo uidemus uerum esse quod dico, ubi, quaeso, id uidemus? nec ego utique in te nec tu in me, sed ambo in ipsa quae supra mentes nostras est inconmutabili ueritate. cum ergo de ipsa domini dei nostri luce non contendamus, cur de proximi cogitatione contendimus, quam sic uidere non possumus, ut uidetur inconmutabilis ueritas, quando, si ipse Moyses apparuisset nobis atque dixisset: "hoc cogitaui", nec sic eam uideremus, sed crederemus? non itaque supra quam scriptum est unus pro altero infletur aduersus alterum. diligamus dominum deum nostrum ex toto corde, ex tota anima, ex tota mente nostra et proximum nostrum sicut nosmet ipsos. propter quae duo praecepta caritatis sensisse Moysen, quidquid in illis libris sensit, nisi crediderimus, mendacem faciemus dominum, cum de animo conserui aliter quam ille docuit opinamur. iam uide, quam stultum sit in tanta copia uerissimarum sententiarum, quae de illis uerbis erui possunt, temere adfirmare, quam earum Moyses potissimum senserit, et perniciosis contentionibus ipsam offendere caritatem, propter quam dixit omnia, cuius dicta conamur exponere.
12.36Yine de, Tanrım, alçaklığımın yüceliği, emeğimin dinlenmesi, itiraflarımı işiten ve günahlarımı bağışlayan sen bana komşumu kendim gibi sevmemi buyurduğun için, en sadık kulun Musa hakkında şuna inanmadan edemem: Onun zamanında doğmuş olsaydım, beni onun yerine koysaydın ve kalbimin ve dilimin hizmetiyle o yazılar, yani çok sonra bütün milletlere faydalı olacak ve bütün dünyada otoritenin öylesine yüksek bir doruğundan bütün yanlış ve kibirli öğretilerin sözlerini alt edecek yazılar dağıtılacak olsaydı, senden bana verilmesini dileyip arzulayacağım lütuf neyse, ona da ondan aşağısı verilmemiştir. Çünkü o zaman ben Musa olsaydım (hepimiz aynı hamurdan geliyoruz; "insan nedir ki onu anasın?"), evet, o zaman ben onun olduğu şey olsaydım ve Tekvin kitabını yazmak bana verilseydi, bana öyle bir anlatım gücü ve söz örmenin öyle bir tarzı verilmesini isterdim ki, Tanrı'nın nasıl yarattığını henüz anlayamayanlar sözleri güçlerini aşıyor diye reddetmesinler; bunu artık anlayabilenler ise düşünerek hangi doğru görüşe varmış olurlarsa olsunlar, onu kulunun az sözü içinde atlanmamış bulsunlar; bir başkası hakikatin ışığında başka bir görüş görmüş olsa, o da aynı sözlerden anlaşılabilsin.
Et tamen ego, deus meus, celsitudo humilitatis meae et requies laboris mei, qui audis confessiones meas et dimittis peccata mea, quoniam tu mihi praecipis, ut diligam proximum meum sicut me ipsum, non possum minus credere de Moyse fidelissimo famulo tuo, quam mihi optarem ac desiderarem abs te dari muneris, si tempore illo natus essem quo ille eoque loci me constituisses, ut per seruitutem cordis ac linguae meae litterae illae dispensarentur, quae tanto post essent omnibus gentibus profuturae et per uniuersum orbem tanto auctoritatis culmine omnium falsarum superbarumque doctrinarum uerba superaturae. uellem quippe, si tunc ego essem Moyses — ex eadem namque massa omnes uenimus; et quid ⟦est homo⟧, nisi quia memor es eius? — uellem ergo, si tunc ego essem quod ille et mihi abs te Geneseos liber scribendus adiungeretur, talem mihi eloquendi facultatem dari et eum texendi sermonis modum, ut neque illi, qui nondum queunt intellegere quemadmodum creat deus, tamquam excedentia uires suas dicta recusarent et illi, qui hoc iam possunt, in quamlibet ueram sententiam cogitando uenissent, eam non praetermissam in paucis uerbis tui famuli reperirent, et si alius aliam uidisset in luce ueritatis, nec ipsa in eisdem uerbis intellegenda deesset.
12.37Küçük bir yerdeki pınar, ondan çıkıp birçok yer boyunca uzanan derelerin her birinden daha zengindir ve birçok dereyle daha geniş alanlara su verir. Tıpkı bunun gibi, sözlerini dağıtan kulunun, sonradan onun üzerine konuşacak birçok kişiye faydalı olacak anlatısı da küçük bir söz ölçüsü içinde berrak hakikatin akarsularını fışkırtır; herkes bu konularda alabildiği doğruyu, kimi şunu kimi bunu, ondan alır ve daha uzun söz dolambaçlarından geçirerek çeker. Çünkü kimileri bu sözleri okuyunca ya da işitince Tanrı'yı bir insan gibi ya da muazzam bir kütleyle donanmış bir güç gibi düşünürler; sanki yeni ve ani bir kararla, kendi dışında, uzak yerlerde gök ve yeri, her şeyi içine alacak iki büyük cismi, biri yukarıda biri aşağıda yaratmıştır. "Tanrı dedi: Şu olsun, ve şu oldu" sözünü işitince de başlayıp biten, zaman içinde çınlayıp geçen sözler düşünürler; sanki bu sözler geçip gider gitmez, var olması buyrulan şey hemen var olmuştur. Belki bedene alışkın olmalarından ötürü bu türden başka şeyler de sanırlar. Henüz küçük canlılar olan bu kişilerde, zayıflıkları bu en alçak söz türü içinde ana kucağında olduğu gibi taşınırken, iman sağlıklı bir şekilde inşa edilir; bu imanla, hislerinin şaşılacak bir çeşitlilik içinde etrafta gördüğü bütün tabiatları Tanrı'nın yarattığını kesin olarak bilir ve buna sıkıca tutunurlar. Bunlardan biri sözlerin sözde bayağılığını küçümseyip kibirli bir güçsüzlükle besleyici beşiğin dışına uzanırsa, eyvah, zavallı düşecektir! Rabbim Tanrım, acı da yoldan geçenler tüysüz yavruyu çiğnemesin; meleğini gönder, onu yuvasına geri koysun da uçabilene kadar yaşasın.
Sicut enim fons in paruo loco uberior est pluribusque riuis in ampliora spatia fluxum ministrat quam quilibet eorum riuorum, qui per multa locorum ab eodem fonte deducitur, ita narratio dispensatoris tui sermocinaturis pluribus profutura paruo sermonis modulo scatet fluenta liquidae ueritatis, unde sibi quisque uerum, quod de his rebus potest, hic illud, ille illud, per longiores loquellarum anfractus trahat. alii enim cum haec uerba legunt uel audiunt, cogitant deum quasi hominem aut quasi aliquam mole inmensa praeditam potestatem nouo quodam et repentino placito extra se ipsam tamquam locis distantibus fecisse caelum et terram, duo magna corpora supra et infra, quibus omnia continerentur, et cum audiunt: dixit deus: fiat illud, et factum est illud, cogitant uerba coepta et finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum transitum statim existeret quod iussum est ut existeret, et si quid forte aliud hoc modo ex familiaritate carnis opinantur. in quibus adhuc paruulis animalibus, dum isto humillimo genere uerborum tamquam materno sinu eorum gestatur infirmitas, salubriter aedificatur fides, qua certum habeant et teneant deum fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili uarietate circumspicit. quorum si quispiam quasi uilitatem dictorum aspernatus extra nutritorias cunas superba inbeccillitate se extenderit, heu! cadet miser et, domine deus, miserere, ne inplumem pullum conculcent qui transeunt uiam, et mitte angelum tuum, qui eum reponat in nido, ut uiuat, donec uolet.
12.38Ama kimileri için bu sözler artık yuva değil, gölgeli çalılıklardır: içlerinde saklı meyveleri görür, sevinçle aralarında uçuşur, cıvıldayarak araştırır ve onları koparırlar. Çünkü bu sözleri okuyunca ya da işitince şunu görürler, Tanrım: Senin ebedî ve sarsılmaz kalıcılığın geçmiş ve gelecek bütün zamanları aşar; yine de zamana bağlı yaratıklar içinde senin yaratmadığın hiçbir şey yoktur. Sen ne isen o olduğu için hiçbir şekilde değişmeyen, önceden olmayıp sonradan doğmuş olmayan iradenle her şeyi yarattın: kendinden kendi benzerliğini, her şeyin suretini değil; hiçten bir benzemezliği, biçimsiz bir şeyi yarattın ki senin benzerliğinle biçimlensin ve her şeye kendi türünde ne kadar verildiyse o kadar, düzenle belirlenmiş ölçüsünce, Bir olan sana geri dönsün; ve her şey çok iyi olsun: ister senin etrafında kalsınlar, ister basamak basamak daha uzak mesafelerde, zamanlar ve yerler boyunca güzel değişimler meydana getirsinler ya da bu değişimlere uğrasınlar. Bunları görür ve burada güçleri ne kadarına yetiyorsa o kadarıyla senin hakikatinin ışığında sevinirler.
Alii uero, quibus haec uerba non iam nidus, sed opaca frutecta sunt, uident in eis latentes fructus et uolitant laetantes et garriunt scrutantes et carpunt eos. uident enim, cum haec uerba legunt uel audiunt, tua, deus, aeterne stabili permansione cuncta praeterita et futura tempora superari nec tamen quicquam esse temporalis creaturae, quod tu non feceris, cuius uoluntas, quia id est quod tu, nullo modo mutata uel quae antea non fuisset, exorta uoluntate fecisti omnia, non de te similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem informem, quae formaretur per similitudinem tuam recurrens in te unum pro captu ordinato, quantum cuique rerum suo genere datum est, et fierent omnia bona ualde, siue maneant circa te, siue gradatim remotiore distantia per tempora et locos pulchras uariationes faciant aut patiantur. uident haec et gaudent in luce ueritatis tuae, quantulum hic ualent.
12.39Onlardan biri "Başlangıçta Tanrı yarattı" sözüne yönelir ve "Başlangıç" denince bilgeliğe bakar, çünkü bilgelik de bize kendisi konuşur. Bir başkası yine aynı sözlere yönelir ve "başlangıç"tan yaratılmış şeylerin ilk başını anlar; "Başlangıçta yarattı" sözünü "İlk önce yarattı" denmiş gibi alır. "Başlangıçta" sözünden göğü ve yeri bilgelik içinde yarattığını anlayanlar arasında da biri, gök ve yerin yaratılabilir maddesine bu adla gök ve yer dendiğine inanır; bir başkası artık biçimlenmiş ve ayrılmış tabiatlara; bir başkası gök adıyla biçimlenmiş ve ruhanî bir tabiata, yer adıyla da bedensel maddenin biçimsiz başka bir tabiatına. Gök ve yer adlarında gök ile yerin kendisinden biçimleneceği henüz biçimsiz maddeyi anlayanlar da bunu tek bir şekilde anlamazlar: biri, akılla kavranan ve hissedilen yaratığın kendisinden tamamlanacağı maddeyi anlar; bir başkası yalnız, açık seçik ve göz önündeki tabiatları geniş kucağında barındıran bu hissedilir bedensel kütlenin kendisinden yapılacağı maddeyi. Burada gök ve yer diye artık düzenlenmiş ve yerli yerine konmuş yaratıkların adlandırıldığına inananlar da tek bir şekilde düşünmez: biri görünmez ve görünür yaratığı anlar, bir başkası yalnız görünür yaratığı, yani başımızı kaldırıp ışıklı göğü, karanlık yeri ve içlerindeki şeyleri gördüğümüz yaratığı.
Et alius eorum intendit in id, quod dictum est: in principio fecit deus, et respicit sapientiam principium, quia et loquitur ipsa nobis. alius itidem intendit in eadem uerba et principium intellegit exordium rerum conditarum et sic accipit: in principio fecit, ac si diceretur: primo fecit. atque in eis, qui intellegunt in principio, quod in sapientia fecit caelum et terram, alius eorum ipsum caelum et terram, creabilem materiam caeli et terrae, sic esse credit cognominatam, alius iam formatas distinctasque naturas, alius unam formatam eandemque spiritalem caeli nomine, aliam informem corporalis materiae terrae nomine. qui autem intellegunt in nominibus caeli et terrae adhuc informem materiam, de qua formaretur caelum et terra, nec ipsi uno more id intellegunt, sed alius, unde consummaretur intellegibilis sensibilisque creatura, alius tantum, unde sensibilis moles ista corporea sinu grandi continens perspicuas promptasque naturas. nec illi uno modo, qui iam dispositas digestasque creaturas caelum et terram uocari hoc loco credunt, sed alius inuisibilem atque uisibilem, alius solam uisibilem, in qua luminosum caelum suspicimus et terram caliginosam quaeque in eis sunt.
12.40"Başlangıçta yarattı" sözünü "İlk önce yarattı" denmiş gibi alan kişi ise, gök ve yeri gerçeğe uygun bir şekilde anlamak istiyorsa, gök ve yerin maddesinden, yani bütün yaratığın, akılla kavranan ve bedensel yaratığın maddesinden başkasını anlayamaz. Çünkü bütünü artık biçimlenmiş saymak isterse, ona haklı olarak şu sorulabilir: Tanrı ilk önce bunu yarattıysa, sonra ne yarattı? Bütünden sonra bir şey bulamayacak ve istemeye istemeye şunu işitecektir: "Sonra hiçbir şey yoksa bu nasıl ilk önce?" Ama önce biçimsiz, sonra biçimlenmiş derse saçmalamış olmaz; yeter ki neyin ebediyetle, neyin zamanla, neyin tercihle, neyin kökenle önce geldiğini ayırt etmeye ehil olsun. Ebediyetle önce gelmek, Tanrı'nın her şeyden önce gelmesi gibidir; zamanla önce gelmek, çiçeğin meyveden önce gelmesi gibi; tercihle önce gelmek, meyvenin çiçekten önce gelmesi gibi; kökenle önce gelmek, sesin şarkıdan önce gelmesi gibi. Andığım bu dört türden ilki ile sonuncusu pek güç, ortadaki ikisi pek kolay anlaşılır. Çünkü, Rabbim, değişebilir şeyleri değişmeden yaratan ve bu yüzden onlardan önce olan ebediyetini seyretmek nadir ve son derece zor bir görüştür. Sonra kimin zihni o kadar keskin görür ki, sesin şarkıdan nasıl önce olduğunu büyük bir zahmet çekmeden ayırt edebilsin? Ses şarkıdan öncedir, çünkü şarkı biçimlenmiş sestir; biçimlenmemiş bir şey pekâlâ var olabilir, ama var olmayan şey biçimlenemez. Madde de kendisinden yapılan şeyden işte böyle öncedir: onu meydana getirdiği için önce değildir, çünkü daha çok kendisi yapılan şeydir; bir zaman aralığıyla da önce değildir. Çünkü önce şarkısız, biçimsiz sesler çıkarıp sonra onları bir şarkının suretine uydurmuyor ya da biçimlendirmiyoruz; bir sandığın yapıldığı tahtalarda ya da bir kabın işlendiği gümüşte olduğu gibi değil bu. Bu türden maddeler, kendilerinden yapılan şeylerin suretlerinden zamanca da önce gelir. Ama şarkıda durum böyle değildir. Şarkı söylenirken onun sesi işitilir; ses önce biçimsizce çınlayıp sonra şarkı olarak biçimlenmez. Önce nasıl çınladıysa geçip gider; ondan geri alıp sanatla bir şey kurabileceğin hiçbir şey bulamazsın. Bu yüzden şarkı kendi sesi içinde döner; o ses onun maddesidir. Çünkü şarkı olsun diye biçimlenen odur. Dolayısıyla, dediğim gibi, ses çıkarmanın maddesi şarkı söylemenin suretinden öncedir. Yapma gücüyle önce değildir, çünkü ses şarkının ustası değildir; şarkı söyleyen ruha bedenden sağlanır, ruh şarkıyı ondan yapar. Zamanca da önce değildir, çünkü şarkıyla aynı anda çıkarılır. Tercihle de önce değildir, çünkü ses şarkıdan üstün değildir; zira şarkı yalnız ses değil, güzel bir sestir. Ama kökence öncedir; çünkü ses olsun diye şarkı biçimlenmez, şarkı olsun diye ses biçimlenir. Anlayabilen bu örnekle şunu anlasın: şeylerin maddesi ilk önce yaratılmış ve gök ve yer diye adlandırılmıştır, çünkü gök ve yer ondan yapılmıştır; ama zamanca ilk önce yaratılmamıştır, çünkü zamanları şeylerin suretleri ortaya çıkarır; madde ise biçimsizdi ve ancak zamanlar içinde suretlerle birlikte fark edilir. Yine de onun hakkında, zamanca önceymiş gibi konuşmadan bir şey anlatılamaz; oysa değerce en sona konur, çünkü biçimlenmiş şeyler biçimsizlerden elbette daha iyidir; ve Yaratıcı'nın ebediyeti ondan öncedir, ta ki hiçten var olsun ve kendisinden bir şey yapılabilsin.
At ille, qui non aliter accipit: in principio fecit, quam si diceretur: primo fecit, non habet quomodo ueraciter intellegat caelum et terram, nisi materiam caeli et terrae intellegat, uidelicet uniuersae, id est intellegibilis corporalisque creaturae. si enim iam formatam uelit uniuersam, recte ab eo quaeri poterit, si hoc primo fecit deus, quid fecerit deinceps, et post uniuersitatem non inueniet ac per hoc audiet inuitus: "quomodo illud primo, si postea nihil?" cum uero dicit primo informem, deinde formatam, non est absurdus, si modo est idoneus discernere, quid praecedat aeternitate, quid tempore, quid electione, quid origine: aeternitate, sicut deus omnia; tempore, sicut flos fructum; electione, sicut fructus florem; origine, sicut sonus cantum. in his quattuor primum et ultimum, quae conmemoraui, difficillime intelleguntur, duo media facillime. namque rara uisio est et nimis ardua conspicere, domine, aeternitatem tuam inconmutabiliter mutabilia facientem ac per hoc priorem. quis deinde sic acutum cernat animo, ut sine labore magno dinoscere ualeat, quomodo sit prior sonus quam cantus, ideo quia cantus est formatus sonus et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem quod non est non potest? sic est prior materies quam id, quod ex ea fit, non ideo prior, quia ipsa efficit, cum potius fiat, nec prior interuallo temporis. neque enim priore tempore sonos edimus informes sine cantu et eos posteriore tempore in formam cantici coaptamus aut fingimus, sicut ligna, quibus arca, uel argentum, quo uasculum fabricatur; tales quippe materiae tempore etiam praecedunt formas rerum, quae fiunt ex eis. at in cantu non ita est. cum enim cantatur, auditur sonus eius, non prius informiter sonat et deinde formatur in cantum. quod enim primo utcumque sonuerit, praeterit, nec ex eo quicquam reperies, quod resumptum arte conponas: et ideo cantus in sono suo uertitur, qui sonus eius materies eius est. idem quippe formatur, ut cantus sit. et ideo, sicut dicebam, prior materies sonandi quam forma cantandi: non per faciendi potentiam prior; neque enim sonus est cantandi artifex, sed cantanti animae subiacet ex corpore, de quo cantum faciat; nec tempore prior: simul enim cum cantu editur; nec prior electione: non enim potior sonus quam cantus, quandoquidem cantus est non tantum sonus uerum etiam speciosus sonus. sed prior est origine, quia non cantus formatur, ut sonus sit, sed sonus formatur, ut cantus sit. hoc exemplo qui potest intellegat materiam rerum primo factam et appellatam caelum et terram, quia inde facta sunt caelum et terra, nec tempore primo factam, quia formae rerum exserunt tempora, illa autem erat informis iamque in temporibus simul animaduertitur, nec tamen de illa narrari aliquid potest, nisi uelut tempore prior sit, cum pendatur extremior, quia profecto meliora sunt formata quam informia, et praecedatur aeternitate creatoris, ut esset de nihilo, unde aliquid fieret.
12.41Bu doğru görüşlerin çeşitliliği içinde hakikatin kendisi uyum doğursun; Tanrımız da bize acısın ki kanunu yerli yerince, buyruğun gayesi olan saf sevgiye göre kullanalım. Bu yüzden biri bana, senin o kulun Musa'nın bunlardan hangisini kastettiğini sorarsa, sana "Bilmiyorum" diye itiraf etmezsem, bunlar itiraflarımın sözleri olmaz. Bilmiyorum; yine de bu görüşlerin doğru olduğunu biliyorum, yalnız hakkında düşündüğüm kadarını söylediğim bedenî görüşler hariç. Gerçi kitabının yüce şeyleri alçakgönüllülükle, az şeyi bol bol söyleyen bu sözleri, iyi umut vadeden o küçükleri de korkutmaz. Ama bu sözlerde doğru şeyler gördüklerini ve söylediklerini kabul ettiğim hepimiz birbirimizi sevelim, aynı şekilde hakikatin pınarı olan seni, Tanrımızı sevelim, eğer boş şeylere değil de hakikatin kendisine susamışsak. Bu Kutsal Yazı'yı dağıtan, senin ruhunla dolu kulunu da öyle şerefleyelim ki, bunları yazarken senin açmanla bu sözlerde hem hakikatin ışığıyla hem faydanın verimiyle en üstün olanı göz önünde tuttuğuna inanalım.
In hac diuersitate sententiarum uerarum concordiam pariat ipsa ueritas, et deus noster misereatur nostri, ut legitime lege utamur, praecepti fine, pura caritate. ac per hoc, si quis quaerit ex me, quid horum Moyses, tuus ille famulus, senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. si tibi non confiteor, nescio et scio tamen illas ueras esse sententias exceptis carnalibus, de quibus quantum existimaui locutus sum. quos tamen bonae spei paruulos haec uerba libri tui non territant alta humiliter et pauca copiose; sed omnes, quos in eis uerbis uera cernere ac dicere fateor, diligamus nos inuicem pariterque diligamus te, deum nostrum, fontem ueritatis, si non uana, sed ipsam sitimus, eundemque famulum tuum, scripturae huius dispensatorem, spiritu tuo plenum, ita honoremus, ut hoc eum te reuelante, cum haec scriberet, adtendisse credamus, quod in eis maxime et luce ueritatis et fruge utilitatis excellit.
12.42Böylece biri "Musa benim dediğimi kastetti", öbürü "Hayır, benim dediğimi" dediğinde, şunu söylemenin dine daha uygun olduğunu düşünüyorum: İkisi de doğruysa, niçin ikisini birden kastetmiş olmasın? Bir üçüncü, bir dördüncü doğru varsa, biri bu sözlerde büsbütün başka bir doğru görüyorsa, niçin bunların hepsini, tek Tanrı'nın kutsal yazıları birçok kişinin doğru ve farklı şeyler görecek anlayışlarına göre aracılığıyla ayarladığı o kişinin gördüğüne inanılmasın? Ben elbette (bunu kalbimden korkusuzca söylüyorum) otoritenin doruğunda bir şey yazacak olsaydım, tek bir doğru görüşü, yanlışlığı beni incitemeyecek öbür görüşleri dışarıda bırakacak kadar açık koymaktansa, herkesin bu konularda alabileceği doğruyu sözlerim yankılasın diye yazmayı tercih ederdim. Bu yüzden, Tanrım, o adamın senden bunu hak etmediğine inanacak kadar aceleci olmak istemiyorum. O bu sözleri yazarken, burada bulabildiğimiz her doğruyu, bizim bulamadığımız ya da henüz bulamadığımız ama yine de onlarda bulunabilecek her şeyi tamamıyla kastetmiş ve düşünmüştür.
Ita cum alius dixerit: "hoc sensit, quod ego", et alius: "immo illud, quod ego", religiosius me arbitror dicere: cur non utrumque potius, si utrumque uerum est, et si quid tertium - et si quid quartum et si quid omnino aliud uerum quispiam in his uerbis uidet, cur non illa omnia uidisse credatur, per quem deus unus sacras litteras uera et diuersa uisuris multorum sensibus temperauit? ego certe, quod intrepidus de meo corde pronuntio, si ad culmen auctoritatis aliquid scriberem, sic mallem scribere, ut quod ueri quisque de his rebus capere posset, mea uerba resonarent, quam ut unam ueram sententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem ceteras, quarum falsitas me non posset offendere. nolo itaque, deus meus, tam praeceps esse, ut hoc illum uirum de te meruisse non credam. sensit ille omnino in his uerbis atque cogitauit, cum ea scriberet, quidquid hic ueri potuimus inuenire et quidquid nos non potuimus aut nondum potuimus et tamen in eis inueniri potest.
12.43Son olarak, Rabbim, ey et ve kan değil, Tanrı olan sen: İnsan bir şeyi eksik gördüyse bile, o sözlerde sonraki okurlara kendinin açacağın şey, beni düz toprağa yöneltecek iyi ruhundan gizli kalabilir miydi, onları söyleyen kişi belki birçok doğru görüşten yalnız birini düşünmüş olsa bile? Eğer öyleyse, onun düşündüğü görüş öbürlerinden daha yüce olsun; ama bize, Rabbim, ya onu göster ya da dilediğin başka bir doğruyu. İster o insanına gösterdiğini, ister aynı sözlerin vesilesiyle başka bir şeyi bize açasın, yeter ki bizi sen besle, yanılgı aldatmasın. İşte, Rabbim Tanrım, az sözden ne çok şey, sana yalvarırım, ne çok şey yazdık! Bütün kitapların için bu tarzda hangi güçlerimiz, hangi zamanlarımız yeter? Öyleyse bırak, onlar hakkında sana daha kısaca itiraf edeyim; birçok şeyin akla gelebileceği yerde birçok şey aklıma gelse bile, senin ilham ettiğin doğru, kesin ve iyi bir tek şeyi seçeyim. İtirafımın imanı şudur: Kulunun kastettiğini söylersem, doğru ve en iyi şekilde söylemiş olayım, çünkü çabalamam gereken budur; buna erişemezsem de, senin hakikatinin onun sözleri aracılığıyla bana söylemek istediğini söyleyeyim; o hakikat ona da söylemek istediğini söylemişti.
Postremo, domine, qui deus es et non caro et sanguis, si quid homo minus uidit, numquid et spiritum tuum bonum, qui deducet me in terra recta, latere potuit, quidquid eras in eis uerbis tu ipse reuelaturus legentibus posteris, etiamsi ille, per quem dicta sunt, unam fortassis ex multis ueris sententiam cogitauit? quod si ita est, sit igitur illa quam cogitauit ceteris excelsior, nobis autem, domine, aut ipsam demonstras aut quam placet alteram ueram, ut, siue nobis hoc quod etiam illi homini tuo siue aliud ex eorundem uerborum occasione patefacias, tu tamen pascas, non error inludat. ecce, domine deus meus, quam multa de paucis uerbis, quam multa, oro te, scripsimus! quae nostrae uires, quae tempora omnibus libris tuis ad istum modum sufficient? sine me itaque breuius in eis confiteri tibi et eligere unum aliquid quod tu inspiraueris uerum, certum et bonum, etiamsi multa occurrerint, ubi multa occurrere poterunt, ea fide confessionis meae, ut, si hoc dixero, quod sensit minister tuus, recte atque optime — id enim conari me oportet — quod si assecutus non fuero, id tamen dicam, quod mihi per eius uerba tua ueritas dicere ⟦u⟧oluerit, quae illi quoque dixit quod uoluit.