İçeriğe geç
İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe Prolegomena

Kant · İlim Olarak Ortaya Çıkabilecek Her Gelecek Metafiziğe Prolegomena

Prolegomena'nın Genel Sorusu: Metafizik Genel Olarak Mümkün müdür?

AA04.271§ 4

Kendini ilim olarak savunabilecek bir metafizik gerçekten var olsaydı, "İşte metafizik; onu öğrenmeniz yeter, sizi kendi hakikatine karşı konulmaz ve değişmez biçimde ikna edecektir" denebilseydi, bu soru gereksiz olurdu. Geriye yalnızca, şeyin kendisinin var olduğunu ispatlamaktan çok keskin zekâmızı sınamakla ilgili olan soru kalırdı: Metafizik nasıl mümkündür ve akıl ona ulaşmaya nasıl girişir? Ama insan aklının talihi bu konuda o kadar yaver gitmemiştir. Bir Eukleides gösterilir gibi tek bir kitap gösterip şöyle denemez: İşte metafizik; bu ilmin en önemli amacını, yani en yüksek bir varlığın ve gelecekteki bir dünyanın bilgisini burada saf aklın ilkelerinden ispatlanmış olarak bulursunuz. Gerçi bize apodiktik olarak kesin olan ve hiç tartışılmamış birçok önerme gösterilebilir; ama bunların hepsi analitiktir ve bilginin genişletilmesinden çok metafiziğin malzemesini ve yapı gerecini ilgilendirir; oysa onunla asıl amacımız bilgiyi genişletmek olmalıdır (§ 2, harf c). Ama hiçbir zaman salt akıldan, dolayısıyla görevinizin gerektirdiği gibi a priori ispatlamadığınız, yine de size seve seve kabul edilen sentetik önermeler de (örneğin yeter sebep önermesini) gösterseniz, bunları baş amacınız için kullanmak istediğinizde öyle yersiz ve güvenilmez iddialara düşersiniz ki her zaman bir metafizik ötekiyle ya iddiaların kendisi ya da ispatları bakımından çelişmiş ve böylece kalıcı bir onay talebini kendi eliyle yok etmiştir. Hatta böyle bir ilmi kurma denemeleri, kuşkusuz, bu kadar erken doğmuş olan septisizmin ilk sebebi olmuştur. Bu, aklın kendine karşı öylesine zorbaca davrandığı bir düşünüş tarzıdır ki ancak akıl en önemli amaçları bakımından doyum bulma umudunu tümüyle yitirdiğinde doğabilirdi. Çünkü tabiat yöntemli biçimde sorgulanmaya başlanmadan çok önce insan, sıradan deneyimle bir ölçüde zaten alıştırılmış olan yalıtık aklına danışıyordu; çünkü akıl her zaman yanı başımızdadır, tabiat yasaları ise çoğu zaman zahmetle aranıp bulunmak zorundadır. Böylece metafizik köpük gibi su yüzünde yüzdü; ama öyle ki kepçeyle alınan köpük dağılır dağılmaz yüzeyde hemen bir başkası beliriyordu. Bazıları onu hep hırsla topluyor, başkaları da bu görünüşün sebebini derinlerde aramak yerine ötekilerin boşuna çabasına gülerek kendilerini bilge sanıyordu.

AA04.271

Der Prolegomenen Allgemeine Frage: Ist überall Metaphysik möglich? § 4. Wäre Metaphysik, die sich als Wissenschaft behaupten könnte, wirklich; könnte man sagen: hier ist Metaphysik, die dürft ihr nur lernen, und sie wird euch unwiderstehlich und unveränderlich von ihrer Wahrheit überzeugen: so wäre diese Frage unnöthig, und es bliebe nur diejenige übrig, die mehr eine Prüfung unserer Scharfsinnigkeit, als den Beweis von der Existenz der Sache selbst beträfe, nämlich wie sie möglich sei, und wie Vernunft es anfange, dazu zu gelangen. Nun ist es der menschlichen Vernunft in diesem Falle so gut nicht geworden. Man kann kein einziges Buch aufzeigen, so wie man etwa einen Euklid vorzeigt, und sagen: das ist Metaphysik, hier findet ihr den vornehmsten Zweck dieser Wissenschaft, das Erkenntniß eines höchsten Wesens und einer künftigen Welt, bewiesen aus Principien der reinen Vernunft. Denn man kann uns zwar viele Sätze aufzeigen, die apodiktisch gewiß sind und niemals gestritten worden; aber diese sind insgesammt analytisch und betreffen mehr die Materialien und den Bauzeug zur Metaphysik, als die Erweiterung der Erkenntniß, die doch unsere eigentliche Absicht mit ihr sein soll (§ 2. litt. c ). Ob ihr aber gleich auch synthetische Sätze (z. B. den Satz des zureichenden Grundes) vorzeigt, die ihr niemals aus bloßer Vernunft, mithin, wie doch eure Pflicht war, a priori bewiesen habt, die man euch aber doch gerne einräumt: so gerathet ihr doch, wenn ihr euch derselben zu eurem Hauptzwecke bedienen wollt, in so unstatthafte und unsichere Behauptungen, daß zu aller Zeit eine Metaphysik der anderen entweder in Ansehung der Behauptungen selbst, oder ihrer Beweise widersprochen und dadurch ihren Anspruch auf daurenden Beifall selbst vernichtet hat. Sogar sind die Versuche, eine solche Wissenschaft zu Stande zu bringen, ohne Zweifel die erste Ursache des so früh entstandenen Scepticismus gewesen, einer Denkungsart, darin die Vernunft so gewaltthätig gegen sich selbst verfährt, daß diese niemals, als in völliger Verzweiflung an Befriedigung in Ansehung ihrer wichtigsten Absichten hätte entstehen können. Denn lange vorher, ehe man die Natur methodisch zu befragen anfing, befrug man

AA04.272Saf matematik bilgisini bütün öteki a priori bilgilerden ayıran özsel nokta, bu bilginin asla kavramlardan değil, her zaman yalnızca kavramların inşası yoluyla (Eleştiri, s. 713) ilerlemek zorunda olmasıdır. Demek ki önermelerinde kavramın ötesine, ona karşılık gelen görünün içerdiği şeye geçmek zorunda olduğu için, önermeleri asla kavramların ayrıştırılmasıyla, yani analitik olarak doğamaz ve doğmamalıdır da; dolayısıyla hepsi sentetiktir.

Ama başka bakımdan kolay ve önemsiz görünen bu gözlemin ihmal edilmesinin felsefeye verdiği zararı belirtmeden geçemem. Hume, insan anlama yetisinin bu kadar büyük mülkler iddia ettiği saf a priori bilginin bütün alanına göz atmayı bir filozofa yakışır bir görev olarak hissettiğinde, bu alanın bütün bir ve hem de en önemli eyaletini, yani saf matematiği, düşüncesizce ondan kopardı; çünkü onun tabiatının ve deyim yerindeyse devlet anayasasının bambaşka ilkelere, yani yalnızca çelişki önermesine dayandığını vehmediyordu. Önermeleri burada benim yaptığım kadar biçimsel ve genel olarak ya da bu adla bölmemiş olsa da, bu tam olarak şunu söylemiş olmasıyla aynıydı: Saf matematik yalnızca analitik önermeler, metafizik ise a priori sentetik önermeler içerir. Bunda çok yanıldı ve bu yanılgı onun bütün kavrayışı üzerinde kesin biçimde zararlı sonuçlar doğurdu. Çünkü bunu yapmasaydı, sentetik yargılarımızın kökenine dair sorusunu nedenselliğe ilişkin metafizik kavramının çok ötesine genişletir ve matematiğin a priori imkânına da yayardı; çünkü matematiği de pekâlâ sentetik saymak zorunda kalırdı. Ama o zaman metafizik önermelerini asla salt deneyime dayandıramazdı; yoksa saf matematiğin aksiyomlarını da deneyime tabi kılmış olurdu, oysa bunu yapmayacak kadar kavrayışlıydı. Metafiziğin o zaman içine düşeceği iyi arkadaşlık onu alçakça bir hırpalanma tehlikesine karşı korurdu; çünkü metafiziğe yöneltilen darbelerin matematiğe de dokunması gerekirdi, oysa bu onun görüşü değildi, olamazdı da. Böylece bu keskin zekâlı adam, şimdi uğraştığımız düşüncelere benzemek zorunda kalacak düşüncelere sürüklenirdi; bu düşünceler de onun taklit edilemez güzellikteki anlatımıyla sonsuz kazançlı çıkardı.

AA04.272

blos seine abgesonderte Vernunft, die durch gemeine Erfahrung in gewisser Maße schon geübt war, weil Vernunft uns doch immer gegenwärtig ist, Naturgesetze aber gemeiniglich mühsam aufgesucht werden müssen: und so schwamm Metaphysik oben auf wie Schaum, doch so, daß so wie der, den man geschöpft hatte, zerging, sich sogleich ein anderer auf der Oberfläche zeigte, den immer einige begierig aufsammleten, wobei andere, anstatt in der Tiefe die Ursache dieser Erscheinung zu suchen, sich damit weise dünkten, daß sie die vergebliche Mühe der erstern belachten. Das Wesentliche und Unterscheidende der reinen mathematischen Erkenntniß von aller andern Erkenntniß a priori ist, daß sie durchaus nicht aus Begriffen, sondern jederzeit nur durch die Construction der Begriffe (Kritik S. 713) vor sich gehen muß. Da sie also in ihren Sätzen über den Begriff zu demjenigen, was die ihm correspondirende Anschauung enthält, hinausgehen muß: so können und sollen ihre Sätze auch niemals durch Zergliederung der Begriffe, d. i. analytisch, entspringen und sind daher insgesammt synthetisch. Ich kann aber nicht umhin, den Nachtheil zu bemerken, den die Vernachlässigung dieser sonst leichten und unbedeutend scheinenden Beobachtung der Philosophie zugezogen hat. Hume, als er den eines Philosophen würdigen Beruf fühlte, seine Blicke auf das ganze Feld der reinen Erkenntniß a priori zu werfen, in welchem sich der menschliche Verstand so große Besitzungen anmaßt, schnitt unbedachtsamer Weise eine ganze und zwar die erheblichste Provinz derselben, nämlich reine Mathematik, davon ab in der Einbildung, ihre Natur und so zu reden ihre Staatsverfassung beruhe auf ganz andern Principien, nämlich lediglich auf dem Satze des Widerspruchs; und ob er zwar die Eintheilung der Sätze nicht so förmlich und allgemein oder unter der Benennung gemacht hatte, als es von mir hier geschieht, so war es doch gerade so viel, als ob er gesagt hätte: reine Mathematik enthält blos analytische Sätze, Metaphysik aber synthetische a priori. Nun irrte er hierin gar sehr, und dieser Irrthum hatte auf seinen ganzen Begriff entscheidend nachtheilige Folgen. Denn wäre das von ihm nicht geschehen, so hätte er seine Frage wegen des Ursprungs unserer synthetischen Urtheile weit über seinen metaphysischen Begriff der Causalität erweitert und sie auch auf die Möglichkeit der Mathematik a priori ausgedehnt; denn diese mußte er eben sowohl für synthetisch

AA04.273Asıl metafizik yargıların hepsi sentetiktir.

Metafiziğe ait yargıları asıl metafizik yargılardan ayırmak gerekir. Birincilerin pek çoğu analitiktir; ama bunlar yalnızca, ilmin amacının tamamen yöneldiği ve her zaman sentetik olan metafizik yargıların araçlarını oluşturur. Çünkü kavramlar, örneğin cevher kavramı, metafiziğe aitse, bunların salt ayrıştırılmasından doğan yargılar da zorunlu olarak metafiziğe aittir; örneğin "Cevher yalnızca özne olarak var olandır" vb. Bu türden birçok analitik yargı aracılığıyla kavramların tarifine yaklaşmaya çalışırız. Ama saf bir anlama kavramının (metafiziğin içerdiği türden bir kavramın) analizi, metafiziğe ait olmayan herhangi başka bir kavramın, hatta deneysel bir kavramın ayrıştırılmasından başka türlü işlemez (örneğin "Hava, esnekliği bilinen hiçbir soğukluk derecesiyle ortadan kalkmayan esnek bir akışkandır"). Bu yüzden kendine özgü olarak metafizik olan kavramdır, analitik yargı değil. Çünkü bu ilmin a priori bilgilerini üretmesinde özel ve kendine özgü bir yan vardır; bu üretim, ilmin bütün öteki anlama yetisi bilgileriyle paylaştığı şeyden ayırt edilmelidir. Örneğin "Şeylerde cevher olan her şey kalıcıdır" önermesi sentetik ve kendine özgü olarak metafizik bir önermedir.

Metafiziğin maddesini ve yapı gerecini oluşturan a priori kavramlar önce belli ilkelere göre toplanmışsa, bu kavramların ayrıştırılması büyük değer taşır. Bu ayrıştırma, metafiziğe ait yalnızca analitik önermeler içeren özel bir kısım olarak da (adeta philosophia definitiva, tarif eden felsefe) metafiziğin kendisini oluşturan bütün sentetik önermelerden ayrı olarak sunulabilir.

AA04.273

annehmen. Alsdann aber hätte er seine metaphysische Sätze keinesweges auf bloße Erfahrung gründen können, weil er sonst die Axiomen der reinen Mathematik ebenfalls der Erfahrung unterworfen haben würde, welches zu thun er viel zu einsehend war. Die gute Gesellschaft, worin Metaphysik alsdann zu stehen gekommen wäre, hätte sie wider die Gefahr einer schnöden Mißhandlung gesichert; denn die Streiche, welche der letztern zugedacht waren, hätten die erstere auch treffen müssen, welches aber seine Meinung nicht war, auch nicht sein konnte: und so wäre der scharfsinnige Mann in Betrachtungen gezogen worden, die denjenigen hätten ähnlich werden müssen, womit wir uns jetzt beschäftigen, die aber durch seinen unnachahmlich schönen Vortrag unendlich würden gewonnen haben. Eigentlich metaphysische Urtheile sind insgesammt synthetisch. Man muß zur Metaphysik gehörige von eigentlich metaphysischen Urtheilen unterscheiden. Unter jenen sind sehr viele analytisch, aber sie machen nur die Mittel zu metaphysischen Urtheilen aus, auf die der Zweck der Wissenschaft ganz und gar gerichtet ist, und die allemal synthetisch sind. Denn wenn Begriffe zur Metaphysik gehören, z. B. der von Substanz, so gehören die Urtheile, die aus der bloßen Zergliederung derselben entspringen, auch nothwendig zur Metaphysik, z. B. Substanz ist dasjenige, was nur als Subject existirt etc., und vermittelst mehrerer dergleichen analytischen Urtheile suchen wir der Definition der Begriffe nahe zu kommen. Da aber die Analysis eines reinen Verstandesbegriffs (dergleichen die Metaphysik enthält) nicht auf andere Art vor sich geht, als die Zergliederung jedes andern, auch empirischen Begriffs, der nicht in die Metaphysik gehört (z. B. Luft ist eine elastische Flüssigkeit, deren Elasticität durch keinen bekannten Grad der Kälte aufgehoben wird), so ist zwar der Begriff, aber nicht das analytische Urtheil eigenthümlich metaphysisch: denn diese Wissenschaft hat etwas Besonderes und ihr Eigenthümliches in der Erzeugung ihrer Erkenntnisse a priori, die also von dem, was sie mit allen andern Verstandeserkenntnissen gemein hat, muß unterschieden werden; so ist z. B. der Satz: alles, was in den Dingen Substanz ist, ist beharrlich, ein synthetischer und eigenthümlich metaphysischer Satz. Wenn man die Begriffe a priori, welche die Materie der Metaphysik und ihr Bauzeug ausmachen, zuvor nach gewissen Principien gesammlet hat, so ist die Zergliederung dieser Begriffe von großem Werthe; auch kann dieselbe als ein besonderer Theil (gleichsam als philosophia definitiva ), der lauter analytische, zur Metaphysik gehörige Sätze enthält, von allen

AA04.274Çünkü gerçekten de o ayrıştırmaların metafizikte, yani önce ayrıştırılan o kavramlardan üretilmesi gereken sentetik önermeler bakımından olmak dışında hiçbir yerde kayda değer bir yararı yoktur.

Demek ki bu paragrafın sonucu şudur: Metafizik aslında a priori sentetik önermelerle uğraşır ve yalnızca bunlar onun amacını oluşturur. Bu amaç için elbette kavramlarının birçok ayrıştırmasına, dolayısıyla analitik yargılara ihtiyaç duyar; ama bu sırada izlenen yol, kavramların yalnızca ayrıştırılarak açık hâle getirilmeye çalışıldığı her başka bilgi türündekinden farklı değildir. Oysa a priori bilginin hem görü hem kavramlar bakımından üretilmesi, sonunda da a priori sentetik önermelerin, hem de felsefî bilgide üretilmesi metafiziğin özsel içeriğini oluşturur.

Bize hiçbir şey öğretmeyen dogmatizmden ve aynı zamanda bize hiçbir yerde hiçbir şey, izin verilmiş bir bilgisizliğin huzurunu bile vaat etmeyen septisizmden bıkmış; ihtiyaç duyduğumuz bilginin önemiyle harekete geçmiş ve uzun deneyim yüzünden sahip olduğumuzu sandığımız ya da bize saf akıl adı altında kendini sunan her bilgiye karşı güvensizleşmiş olarak, geriye yalnızca bir eleştirel soru kalıyor; gelecekteki tutumumuzu ona verilecek cevaba göre düzenleyebiliriz: Metafizik genel olarak mümkün müdür? Ama bu soru, gerçek bir metafiziğin belli iddialarına karşı septik itirazlarla (çünkü şimdilik hiçbirini geçerli saymıyoruz) değil, böyle bir ilmin henüz yalnızca problematik olan kavramından yola çıkılarak cevaplanmalıdır.

Saf Aklın Eleştirisi'nde bu soruya sentetik yoldan yaklaştım; yani saf aklın kendisinde araştırdım ve bu kaynağın kendisinde hem unsurları hem de saf kullanımının yasalarını ilkelere göre belirlemeye çalıştım. Bu çalışma zordur ve kararlı bir okurun, temele aklın kendisi dışında verilmiş hiçbir şey koymayan, dolayısıyla herhangi bir olguya dayanmadan bilgiyi kökensel tohumlarından geliştirmeye çalışan bir sistemin içine adım adım düşünerek girmesini gerektirir. Prolegomena ise ön alıştırmalar olmalıdır; bir ilmi mümkünse gerçekliğe kavuşturmak için ne yapılması gerektiğini, o ilmi kendisi sunmaktan çok göstermelidir. Demek ki güvenilir olarak zaten bilinen bir şeye dayanmalıdır: Oradan güvenle yola çıkılıp henüz bilinmeyen kaynaklara yükselinebilir; bu kaynakların keşfi de bize yalnızca bildiğimiz şeyi açıklamakla kalmayacak, aynı zamanda hepsi aynı kaynaklardan doğan birçok bilginin kapsamını da gözler önüne serecektir. Öyleyse Prolegomena'nın, özellikle de gelecekteki bir metafiziğe hazırlaması gerekenlerin yöntemli işleyişi analitik olacaktır.

AA04.274

synthetischen Sätzen, die die Metaphysik selbst ausmachen, abgesondert vorgetragen werden. Denn in der That haben jene Zergliederungen nirgend anders einen beträchtlichen Nutzen, als in der Metaphysik, d. i. in Absicht auf die synthetischen Sätze, die aus jenen zuerst zergliederten Begriffen sollen erzeugt werden. Der Schluß dieses Paragraphs ist also: daß Metaphysik es eigentlich mit synthetischen Sätzen a priori zu thun habe, und diese allein ihren Zweck ausmachen, zu welchem sie zwar allerdings mancher Zergliederungen ihrer Begriffe, mithin analytischer Urtheile bedarf, wobei aber das Verfahren nicht anders ist, als in jeder andern Erkenntnißart, wo man seine Begriffe durch Zergliederung blos deutlich zu machen sucht. Allein die Erzeugung der Erkenntniß a priori sowohl der Anschauung als Begriffen nach, endlich auch synthetischer Sätze a priori und zwar im philosophischen Erkenntnisse machen den wesentlichen Inhalt der Metaphysik aus. Überdrüssig also des Dogmatismus, der uns nichts lehrt, und zugleich des Scepticismus, der uns gar überall nichts verspricht, auch nicht einmal den Ruhestand einer erlaubten Unwissenheit, aufgefordert durch die Wichtigkeit der Erkenntniß, deren wir bedürfen, und mißtrauisch durch lange Erfahrung in Ansehung jeder, die wir zu besitzen glauben, oder die sich uns unter dem Titel der reinen Vernunft anbietet, bleibt uns nur noch eine kritische Frage übrig, nach deren Beantwortung wir unser künftiges Betragen einrichten können: Ist überall Metaphysik möglich? Aber diese Frage muß nicht durch sceptische Einwürfe gegen gewisse Behauptungen einer wirklichen Metaphysik (denn wir lassen jetzt noch keine gelten), sondern aus dem nur noch problematischen Begriffe einer solchen Wissenschaft beantwortet werden. In der Kritik der reinen Vernunft bin ich in Absicht auf diese Frage synthetisch zu Werke gegangen, nämlich so, daß ich in der reinen Vernunft selbst forschte und in dieser Quelle selbst die Elemente sowohl, als auch die Gesetze ihres reinen Gebrauchs nach Prinzipien zu bestimmen suchte. Diese Arbeit ist schwer und erfordert einen entschlossenen Leser, sich nach und nach in ein System hinein zu denken, was noch nichts als gegeben zum Grunde legt außer die Vernunft selbst und also, ohne sich auf irgend ein Factum zu stützen, die Erkenntniß aus ihren ursprünglichen Keimen zu entwickeln sucht. Prolegomena sollen dagegen Vorübungen sein; sie sollen mehr anzeigen, was man zu thun habe, um eine Wissenschaft wo möglich zur Wirklichkeit zu bringen, als sie selbst vortragen. Sie

Neyse ki metafiziğin bir ilim olarak gerçekten var olduğunu kabul edemesek de, belli bir saf a priori sentetik bilginin gerçekten var olduğunu ve verilmiş olduğunu güvenle söyleyebiliriz: saf matematik ve saf tabiat ilmi. Çünkü ikisi de kısmen salt akılla apodiktik olarak kesin olan, kısmen de deneyimden gelen genel uyuşmayla ve yine de deneyimden bağımsız olarak her yerde kabul edilen önermeler içerir. Demek ki hiç değilse tartışılmayan bazı a priori sentetik bilgilere sahibiz ve bunların mümkün olup olmadığını (çünkü gerçektirler) değil, yalnızca nasıl mümkün olduğunu sormalıyız; ki verilmiş olanların imkânının ilkesinden bütün ötekilerin imkânını da türetebilelim.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…