V. Kitap
5.1Roma devleti eski âdetler ve adamlar üzerinde durur.
Bu dizeyi bana Ennius, ister kısalığıyla ister doğruluğuyla, âdeta bir kehanet ağzından söylemiş gibi geliyor. Çünkü devletin ahlâkı böyle olmasaydı adamlar, bu adamlar başta bulunmasaydı da âdetler, bu kadar büyük ve bu kadar geniş, yaygın biçimde hükmeden bir devleti ne kurabilir ne de bu kadar uzun süre ayakta tutabilirdi. Bu yüzden bizim hatırladığımız zamandan önce hem atalardan gelen âdetin kendisi üstün adamları işbaşına getiriyordu, hem de seçkin adamlar eski âdeti ve ataların kurumlarını koruyorlardı. Oysa bizim çağımız devleti seçkin, ama eskilikten artık solmakta olan bir tablo gibi teslim almışken onu eski renkleriyle yenilemeyi ihmal etmekle kalmadı, hiç değilse suretini ve âdeta dış çizgilerini korumaya bile özen göstermedi. Ennius'un Roma devletinin üzerinde durduğunu söylediği o eski âdetlerden ne kaldı? Onların unutulup öylesine eskidiğini görüyoruz ki artık uygulanmamakla kalmıyor, bilinmiyorlar bile. Adamlardan ne söyleyeyim? Âdetlerin kendisi adam kıtlığından yok oldu; bu kadar büyük bir kötülüğün yalnız hesabını vermemiz değil, ölüm cezasıyla yargılanan sanıklar gibi bir bakıma savunmamızı yapmamız da gerekiyor. Çünkü devleti bir tesadüf yüzünden değil kendi kusurlarımız yüzünden sözde elimizde tutuyoruz, gerçekte ise çoktan kaybettik.
Moribus antiquis res stat Romana virisque, quem quidem ille versum vel brevitate vel veritate tamquam ex oraculo mihi quodam esse effatus videtur. Nam neque viri, nisi ita morata civitas fuisset, neque mores, nisi hi viri praefuissent, aut fundare aut tam diu tenere potuissent tantam et tam fuse lateque imperantem rem publicam. Itaque ante nostram memoriam et mos ipse patrius praestantes viros adhibebat, et veterem morem ac maiorum instituta retinebant excellentes viri. Nostra vero aetas cum rem publicam sicut picturam accepisset egregiam, sed iam evanescentem vetustate, non modo eam coloribus eisdem, quibus fuerat, renovare neglexit, sed ne id quidem curavit, ut formam saltem eius et extrema tamquam liniamenta servaret. Quid enim manet ex antiquis moribus, quibus ille dixit rem stare Romanam? quos ita oblivione obsoletos videmus, ut non modo non colantur, sed iam ignorentur. Nam de viris quid dicam? Mores enim ipsi interierunt virorum penuria, cuius tanti mali non modo reddenda ratio nobis, sed etiam tamquam reis capitis quodam modo dicenda causa est. Nostris enim vitiis, non casu aliquo, rem publicam verbo retinemus, re ipsa vero iam pridem amisimus.
5.3…hakkaniyeti açıklamaktan daha krala yakışır bir şey olmadığını; hukukun yorumu da buna dahildi, çünkü özel kişiler hukuku krallardan isterlerdi. Bu sebeplerle krala ait olan ve kralların emeği, zahmeti olmadan işlenen geniş ve verimli ekin tarlaları, bağ bahçeler ve otlaklar ayrılırdı ki hiçbir özel iş kaygısı onları halkların işlerinden alıkoymasın. Hiçbir özel kişi bir davanın yargıcı ya da hakemi değildi; her şey kralın yargısıyla sonuçlanırdı. Bana kalırsa Yunanistan krallarının bu eski âdetini en çok bizim Numa korudu. Çünkü ötekiler bu görevi de yerine getirmekle birlikte büyük ölçüde savaştılar ve savaş hukukunu gözettiler; Numa'nın o uzun barışı ise bu şehre hukukun ve dinin anası oldu. O, bildiğiniz gibi hâlâ var olan kanunların da yazarıydı; bu da gerçekten söz konusu ettiğimiz vatandaşa özgü bir şeydir…
nihil esse tam regale quam explanationem aequitatis, in qua iuris erat interpretatio, quod ius privati petere solebant a regibus, ob easque causas agri arvi et arbusti et pascui lati atque uberes definiebantur, qui essent regii colerenturque sine regum opera et labore, ut eos nulla privati negotii cura a populorum rebus abduceret. Nec vero quisquam privatus erat disceptator aut arbiter litis, sed omnia conficiebantur iudiciis regiis. Et mihi quidem videtur Numa noster maxime tenuisse hunc morem veterem Graeciae regum. Nam ceteri, etsi hoc quoque munere fungebantur, magnam tamen partem bella gesserunt et eorum iura coluerunt; illa autem diuturna pax Numae mater huic urbi iuris et religionis fuit, qui legum etiam scriptor fuisset, quas scitis extare, quod quidem huius civis proprium, de quo agimus
5.4…ama yine de iyi bir aile reisi için tarım, inşaat ve hesap işlerinde biraz tecrübe gerektiği gibi…
sed tamen ut bono patri familias colendi, aedificandi, ratiocinandi quidam usus opus est.
5.5…kökleri ve tohumları tanımak sana ağır gelir mi?
Mummius: Hiç; yeter ki iş görülsün.
Scipio: Bu uğraşın kâhyanın işi olduğunu mu düşünüyorsun?
Mummius: Hiç değil; çünkü tarım çoğu zaman emek eksikliğinden aksar.
Scipio: Öyleyse kâhya tarlanın tabiatını, vekilharç da yazıyı bilir, ama ikisi de bilmenin zevkinden yapmanın faydasına döner; aynı şekilde bizim bu yöneticimiz de hukuku ve kanunları öğrenmeye elbette emek vermiş, onların kaynaklarını hiç değilse iyice görmüş olsun; ama devleti âdeta idare edebilmek ve onda bir bakıma kâhyalık edebilmek için fetva vermek, okumak, yazmakla kendini engellemesin. En yüksek hukuku —onsuz kimse adil olamaz— pek iyi bilsin, medenî hukukta da bilgisiz olmasın; ama bunu dümencinin yıldızları, hekimin tabiat ilmini bildiği gibi bilsin: İkisi de bunları kendi sanatı için kullanır, ama kendi görevinden alıkonmaz. Bu adam şunu da görecek…
radicum seminumque cognoscere num te offendet? M. Nihil, si modo opus extabit. S. Num id studium censes esse vilici? M. Minime; quippe cum agri culturam saepissime opera deficiat. S. Ergo, ut vilicus naturam agri novit, dispensator litteras scit, uterque autem se a scientiae delectatione ad efficiendi utilitatem refert, sic noster hic rector studuerit sane iuri et legibus cognoscendis, fontis quidem earum utique perspexerit, sed se responsitando et lectitando et scriptitando ne impediat, ut quasi dispensare rem publicam et in ea quodam modo vilicare possit, summi iuris peritissimus, sine quo iustus esse nemo potest, civilis non inperitus, sed ita, ut astrorum gubernator, physicorum medicus; uterque enim illis ad artem suam utitur, sed se a suo munere non inpedit. Illud autem videbit hic vir
5.6…en iyilerin övgü ve şeref aradığı, adsızlıktan ve şerefsizlikten kaçtığı devletlerde. Onları kanunlarla konmuş korku ve cezadan çok, tabiatın insana haksız bir kınanmadan değil de haklı bir kınanmadan âdeta bir korku olarak verdiği utanma duygusu yıldırır. Devletlerin o yöneticisi bu duyguyu kanaatlerle güçlendirmiş, kurumlar ve terbiyeyle olgunlaştırmıştır ki utanma, vatandaşları suçtan korkudan daha az alıkoymasın. Bunlar övgüyle ilgili şeylerdir ve daha geniş, daha bol anlatılabilirdi.
civitatibus, in quibus expetunt laudem optumi et decus, ignominiam fugiunt ac dedecus. Nec vero tam metu poenaque terrentur, quae est constituta legibus, quam verecundia, quam natura homini dedit quasi quendam vituperationis non iniustae timorem. Hanc ille rector rerum publicarum auxit opinionibus perfecitque institutis et disciplinis, ut pudor civis non minus a delictis arceret quam metus. Atque haec quidem ad laudem pertinent, quae dici latius uberiusque potuerunt.
5.7Hayat ve yaşama pratiği için ise şu düzen kurulmuştur: meşru evlilikler, meşru çocuklar, ev tanrılarının (Penates) ve aile Lar'larının kutsal yerleri; böylece herkes hem ortak hem de kendi nimetlerinden yararlansın; iyi bir devlet olmadan iyi yaşanamasın, iyi kurulmuş bir devletten daha mesut bir şey olmasın. Bu yüzden bana hep pek şaşırtıcı gelir: Bu kadar büyük bir öğre…
Ad vitam autem usumque vivendi ea discripta ratio est iustis nuptiis, legitimis liberis, sanctis penatium deorum Larumque familiarium sedibus, ut omnes et communibus commodis et suis uterentur, nec bene vivi sine bona re publica posset nec esse quicquam civitate bene constituta beatius. Quocirca permirum mihi videri solet, quae sit tanta doc
5.8Dümenciye iyi bir yolculuk, hekime sağlık, komutana zafer nasıl amaç olarak konmuşsa, devletin bu yöneticisine de vatandaşların mutlu hayatı amaç olarak konmuştur: güçle sağlam, servetle zengin, şanla büyük, faziletle ahlâken güzel bir hayat. Çünkü insanlar arasındaki bu en büyük ve en iyi işi onun tamamlamasını istiyorum.
Sizin kitaplarınızın da halkın isteğinden çok faydasını gözeten vatan yöneticisini övmesi ne oldu?
Ut enim gubernatori cursus secundus, medico salus, imperatori victoria, sic huic moderatori rei publicae beata civium vita proposita est, ut opibus firma, copiis locuples, gloria ampla, virtute honesta sit; huius enim operis maximi inter homines atque optimi illum esse perfectorem volo. Et ubi est, quod et vestrae litterae illum laudant patriae rectorem, qui populi utilitati magis consulat quam voluntati?
5.9…şanla beslenmesi gerektiğini; atalarının şan arzusuyla birçok şaşırtıcı ve parlak iş yaptığını.
…devletin önde gelen adamının şanla beslenmesi gerektiğini ve önde gelene herkes tarafından şeref gösterildiği sürece devletin ayakta kalacağını.
O zaman, yabani bir tabiat onu fazla atılganlıkla bilmem nereye [sürüklemeseydi], büyük bir adamın yaradılışını fazilet, emek ve çalışkanlıkla korurdu.
…cesaret denen fazilet; onda ruh büyüklüğü, ölümü ve acıyı büyük ölçüde hor görmek vardır.
alendum esse gloria maiores suos multa mira atque praeclara gloriae cupiditate fecisse. principem civitatis gloria esse alendum, et tam diu stare rem publicam, quam diu ab omnibus honor principi exhiberetur. Tum virtute, labore, industria tueretur summi viri indolem, nisi nimis animose ferox natura illum nescio quo quae virtus fortitudo vocatur, in qua est magnitudo animi, mortis dolorisque magna contemptio.
5.10Marcellus atılgan ve savaşçı, Maximus tedbirli ve ağırdan alan biri olarak.
…bütün dünyayı kapsayan…
…yaşlılığının sıkıntılarına sizin ailelerinizi ortak edebileceği için.
Marcellus ut acer et pugnax, Maximus ut consideratus et lentus. orbi terrarum comprehensos quod molestiis senectutis suae vestras familias impertire posset.
5.11…Lakonyalı Menelaos'ta tatlı dilli bir hoşluk bulunduğu gibi… konuşurken kısa söylemeyi gözetsin.
Devlette hiçbir şey oy kadar, yargı kararı kadar bozulmamış olmamalıyken, bunları parayla bozanın neden cezaya layık olduğunu, belagatle bozanın ise neden üstelik övgü de aldığını anlamıyorum. Bana kalırsa yargıcı sözle bozan, rüşvetle bozandan daha çok kötülük yapar; çünkü utanma duygusu olan birini kimse parayla bozamaz, ama sözle bozabilir.
Scipio bunları söyleyince Mummius pek onayladı; çünkü ⟦?⟧ hatiplere karşı bir kinle dolmuştu…
…o zaman en iyi tarlaya parlak tohumlar saçılmış olurdu.
ut Menelao Laconi quaedam fuit suaviloquens iucunditas breviloquentiam in dicendo colat. Cumque nihil tam incorruptum esse debeat in re publica quam suffragium, quam sententia, non intellego, cur, qui ea pecunia corruperit, poena dignus sit, qui eloquentia, laudem etiam ferat. Mihi quidem hoc plus mali facere videtur, qui oratione, quam qui pretio iudicem corrumpit, quod pecunia corrumpere pudentem nemo potest, dicendo potest. Quae cum Scipio dixisset, admodum probans Mummius; erat enim odio †quorum rhetorum inbutus tum in optimam segetem praeclara essent sparsa semina.