Theophrastos · Bitkilerin Araştırılması
VIII. Kitap
8.1.11. Bölüm
Öteki otsu bitkiler hakkında söylenenler yeterli olsun. Şimdi, öncekilerde yaptığımız gibi, tahıl ve tahıla benzeyenler hakkında konuşalım; çünkü otsu bitkilerden geriye kalan bu idi.
Bunların en büyük iki cinsi vardır. Biri tahıllardır: buğday, arpa, tiphē, kaplıca ve buğdaya ya da arpaya benzeyen ötekiler. Öteki baklagillerdir: bakla, nohut, bezelye ve genel olarak "ospria" denenler. Bunların yanında üçüncü bir grup vardır: darı, kumdarı, susam ve genel olarak yaz ekiminde ekilen, ortak bir adı olmayanlar.
Περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων ποιωδῶν ἱκανῶς εἰρήσθω· περὶ δὲ σίτου καὶ τῶν σιτωδῶν λέγωμεν ὁμοίως τοῖς πρότερον· τοῦτο γὰρ κατάλοιπον ἦν τῶν ποιωδῶν. Δύο δὲ αὐτοῦ γένη τὰ μέγιστα τυγχάνει· τὰ μὲν γὰρ σιτώδη, οἷον πυροὶ κριθαὶ τίφαι ζειαὶ τὰ ἄλλα τὰ ὁμοιόπυρα ἢ ὁμοιόκριθα· τὰ δὲ χεδροπά, οἷον κύαμος ἐρέβινθος πισὸς καὶ ὅλως τὰ ὄσπρια προσαγορευόμενα· τρίτον δὲ παρ᾿ αὐτὰ κέγχρος ἔλυμος σήσαμον καὶ ἀπλῶς τὰ ἐν τοῖς θερινοῖς ἀρότοις ἀνώνυμα κοινῇ προσηγορίᾳ.
8.1.2Bunların oluşu tektir ve basittir: tohumdan biterler; nadiren ve az miktarda kökten bitenler müstesna. Çoğunun iki ekim mevsimi vardır. Birincisi ve başlıcası Ülker'in batışı sıralarındadır; Hesiodos da, hemen hemen çoğu kimse de buna uymuştur; bu yüzden bazıları ona "ekim" der. Öteki ise ilkbaharın başında, kış gün dönümünden sonradır. İkisi de aynı bitkiler için değildir: bazıları erken ekilmeyi sever, bazıları kışa dayanamadığı için geç ekilir; bazıları da her iki mevsime, hem kışa hem ilkbahara uygundur.
Ἔστι δὲ ἡ μὲν γένεσις αὐτῶν μία καὶ ἁπλῆ· φύεται γὰρ ἀπὸ σπέρματος, ἐὰν μή τι σπάνιον καὶ ὀλίγον ἀπὸ τῆς ῥίζης. ὧραι δὲ τοῦ σπόρου τῶν πλείστων δύο· πρώτη μὲν καὶ μάλιστα ἡ περὶ Πλειάδος δύσιν, ᾗ καὶ Ἡσίοδος ἠκολούθηκε καὶ σχεδὸν οἱ πλεῖστοι, δι᾿ ὃ καὶ καλοῦσί τινες αὐτὴν ἄροτον· ἄλλη δ᾿ ἀρχομένου τοῦ ἦρος μετὰ τὰς τροπὰς τοῦ χειμῶνος. οὐ τῶν αὐτῶν δὲ ἑκατέρα. τὰ μὲν γὰρ αὐτῶν φιλεῖ πρωισπορεῖσθαι, τὰ δὲ ὀψὲ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι φέρειν τοὺς χειμῶνας, τὰ δὲ πρὸς ἀμφοτέρας τὰς ὥρας οὐ κακῶς ἔχει, καὶ πρὸς χειμῶνα καὶ πρὸς ἔαρ.
8.1.3Erken ekilenler buğday ve arpadır; bunlardan arpa daha erken ekilir. Ayrıca kaplıca, tiphē, olyra ve buğdaya benzeyen başka ne varsa onlar; çünkü hepsinin ekim zamanı aşağı yukarı aynıdır. Baklagillerden ise denebilir ki en çok bakla ve ōkhros; bunlar zayıf oldukları için kök salarak kışı önceden karşılamak isterler. Acıbakla da erken ekilir; harmandan çıkar çıkmaz hemen toprağa atılması gerektiğini söylerler.
Πρωίσπορα μὲν οὖν ἐστι πυρὸς κριθή, καὶ τούτων ἡ κριθὴ πρωϊσπορώτερον· ἔτι δὲ ζειὰ τίφη ὀλύρα καὶ εἴ τι ἕτερον ὁμοιόπυρον· ἁπάντων γὰρ σχεδὸν ὁ αὐτὸς χρόνος τῆς σπορᾶς· τῶν δὲ χεδροπῶν μάλιστα ὡς εἰπεῖν κύαμος καὶ ὦχρος· ταῦτα γὰρ διὰ τὴν ἀσθένειαν προλαβεῖν τῇ ῥιζώσει βούλεται τοὺς χειμῶνας· πρωίσπορον δὲ καὶ ὁ θέρμος· ἀπὸ τῆς ἅλω γάρ φασι δεῖν καταβάλλειν εὐθύς.
8.1.4Geç ekilenler, bunların kendileri arasında cinsçe farklı olanlardır; örneğin bir buğday ve bir arpa cinsi; o sürede olgunlaştığı için ona "üç aylık" derler. Baklagillerden şunlar da geç ekilir: mercimek, aphakē, bezelye. Baklagillerden burçak ve nohut her iki mevsimde ekilir; bazıları ilk ekimleri kaçırırlarsa baklayı da geç ekerler. Kısacası, bazıları güçlü oldukları ve kışa dayanabildikleri için erken ekilir, bazıları da zayıf oldukları için, güzel havalarda büyümeye önceden başlasınlar diye. Bu iki mevsim böyledir. Üçüncüsü söylediğimiz yaz ekimidir; o zaman darı, kumdarı ve susam, ayrıca erysimon ve horminon ekilir. Her birinin zamanı bunlardır.
Ὀψίσπορα δὲ τούτων γε αὐτῶν ὅσα διαφέρει τοῖς γένεσιν, οἷον πυρῶν τέ τι γένος καὶ κριθῶν ὃ καλοῦσι τρίμηνον διὰ τὸ ἐν τοσούτῳ τελειοῦσθαι· καὶ τῶν χεδροπῶν τὰ τοιάδε, φακὸς ἀφάκη πισός. ἐν ἀμφοτέραις δὲ ταῖς ὥραις τῶν χεδροπῶν, καθάπερ ὄροβος ἐρέβινθος· οἱ δὲ καὶ τὸν κύαμον ὀψὲ σπείρουσιν, ἐὰν ὑστερήσωσι τῶν πρώτων ἀρότων. ἀπλῶς δὲ πρωϊσποροῦσι τὰ μὲν δι᾿ ἰσχὺν ὡς δυνάμενα φέρειν τοὺς χειμῶνας, τὰ δὲ δι᾿ ἀσθένειαν, ὅπως προλάβωσι ταῖς εὐδίαις τὴν αὔξησιν. δύο μὲν οὖν αὗται. τρίτη δὲ τῶν θερινῶν ἣν εἴπομεν, ἐν ᾗ κέγχρος σπείρεται καὶ μέλινος καὶ σήσαμον, ἔτι δ᾿ ἐρύσιμον καὶ ὅρμινον. χρόνοι μὲν οὖν ἑκάστων οὗτοι.
8.1.5Kimi daha çabuk, kimi daha yavaş sürgün verir. Arpa ve buğday çoğunlukla yedinci günde sürer, arpa daha önce davranır. Baklagiller, bakla dışında, dördüncü ya da beşinci günde sürer. Bakla ve tahılların bazıları ise daha uzun sürede sürer; bakla bazı yerlerde on beşinci, bazen de yirminci günde çıkar. Çünkü o, bütün bunların en zor biteni; hele ekildikten sonra fazla yağmur yağarsa büsbütün güç biter. İlkbahar ekiminde ekilenlerin mevsim yüzünden daha çabuk çıkıp çıkmadığı ise incelenmelidir.
Βλαστάνει δὲ τὸ μὲν θᾶττον τὸ δὲ βραδύτερον· καὶ κριθὴ μὲν καὶ πυρὸς ἑβδομαῖα μάλιστα· προτερεῖ δὲ ἡ κριθὴ μᾶλλον· τὰ δ᾿ ὄσπρια τεταρταῖα ἢ πεμπταῖα πλὴν κυάμων· κύαμος δὲ καὶ τῶν σιτωδῶν ἔνια πλείοσιν· ἐνιαχοῦ γὰρ καὶ πεντεκαιδεκαταῖος, ὁτὲ δὲ καὶ εἰκοσταῖος· δυσφυέστατον γὰρ τοῦτο πάντων, ἐὰν δὲ δὴ καὶ σπαρέντος ἐπὶ πλέον ὕδωρ ἐπιγένηται, καὶ παντελῶς. εἰ δὲ τῶν ἐν τοῖς ἠρινοῖς ἀρότοις θᾶττον ἡ ἔκφυσις διὰ τὴν ὥραν σκεπτέον.
8.1.6Bu sürgün vermeleri ve filizlenmeleri genel bir kural olarak almak gerekir. Çünkü bazen, bazı yerlerde daha az günde olur; örneğin Mısır'da: orada üçüncü ya da dördüncü günde çıktığını söylerler. Başka yerlerde ise söylenenden daha çok günde olur. Bu da akla aykırı değildir: toprak da hava da farklı olabilir, ekim daha erken ya da daha geç yapılmış olabilir, sonradan gelen hava da benzer olmayabilir. Gevşek ve hafif toprak, ılıman havada çabuk ve kolay filiz verir; yapışkan ve ağır toprak yavaş; konumu bakımından daha kurak olan toprak ise daha da yavaş.
Χρὴ δὲ τὰς ἀναβλαστήσεις καὶ τὰς διαφύσεις ταύτας ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν διαλαβεῖν· ἐνίοτε γὰρ ἐνιαχοῦ καὶ ἐν ἐλάττοσιν ἡμέραις, καθάπερ ἐν Αἰγύπτῳ · τριταίαν γάρ φασι καὶ τεταρταίαν ἀνατέλλειν· παρ᾿ ἄλλοις δὲ ἐν πλείοσι τῶν εἰρημένων, ὅπερ καὶ οὐκ ἄλογον, ὅταν καὶ χώρα καὶ ἀὴρ διαφέρῃ καὶ πρωϊαίτερον ἢ ὀψιαίτερον ἀρόσῃ καὶ τὰ ἐπιγινόμενα ἀνόμοια τυγχάνῃ. ἡ μὲν γὰρ μανὴ καὶ κούφη καὶ εὐκράτῳ ἀέρι ταχὺ καὶ ῥᾳδίως ἀναδίδωσιν, ἡ δὲ γλίσχρα καὶ βαρεῖα βραδέως, ἡ δὲ τοῖς τόποις αὐχμωδεστέρα βραδύτερον.
8.1.7Ayrıca kışlar, kuraklıklar, güzel havalar ve sonra yeniden yağmurlar gelirse; bunlarda da çok büyük farklar olur. Toprağın önceden işlenmiş ve gübrelenmiş olup olmaması da aynı şekilde fark yaratır. Nitekim her birinin erken ya da geç ekilmesi bakımından da yerler farklıdır. Yunanistan'da bile bazıları, ülkelerinin soğukluğu yüzünden her şeyi erken ekmeyi âdet edinmiştir; Phokisliler gibi; kış ekinleri körpe hâlde yakalamasın diye.
Ἔτι δὲ ἂν χειμῶνες ἐπιγένωνται καὶ αὐχμοὶ καὶ εὐδίαι καὶ πάλιν ὕδατα· καὶ γὰρ ἐν τούτοις πολὺ παραλλάττουσιν. ὡσαύτως δὲ καὶ ἐὰν ἡ γῆ προειργασμένη καὶ κόπρον ἔχουσα τυγχάνῃ, καὶ ἐὰν μηδὲν τούτων· ἐπεὶ καὶ περὶ τὸ πρωϊσπορεῖν ἕκαστα καὶ ὀψισπορεῖν αἱ χῶραι διαφέρουσιν. ἔνιοι δὲ καὶ περὶ τὴν Ἑλλάδα πάντα πρωϊσπορεῖν εἰώθασι διὰ ψυχρότητα τῆς χώρας. ὥσπερ οἱ Φωκεῖς, ὅπως ἂν οἱ χειμῶνες μὴ νήπια καταλαμβάνωσιν.
8.2.12. Bölüm
Bazıları kökü de yaprağı da aynı yerden salarak sürer, bazıları ise ikisini iki ayrı uçtan. Buğday, arpa, tiphē ve genel olarak bütün tahıllar, başakta nasıl durmuşlarsa ona göre iki uçtan sürer: kökü alttaki kalın uçtan, sürgünü üstteki uçtan. Ama kök ile sapın ikisi bir ve kesintisiz bir şey olur. Bakla ve öteki baklagiller böyle değildir; kökü ve sapı aynı yerden, yani tanenin kapçığa tutunduğu yerden çıkarırlar; burada belirgin bir başlangıç noktaları vardır. Bazılarında bu nokta erkeklik organına benzer görünür; bakla, nohut ve hele acıbaklada olduğu gibi. Kök buradan aşağı, yaprak ve sap da yukarı doğru gider.
Βλαστάνει δὲ τὰ μὲν ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὴν ῥίζαν ἀφιέντα καὶ τὸ φύλλον, τὰ δὲ ἑκάτερον ἐξ ἑκατέρου τοῦ ἄκρου. πυρὸς μὲν οὖν καὶ κριθὴ καὶ τίφη καὶ ὅλως ὅσα σιτώδη πάντα ἐξ ἑκατέρου ὥσπερ ἐν τῷ στάχυϊ πέφυκεν, ἀπὸ μὲν τοῦ κάτω τοῦ παχέος τὴν ῥίζαν ἀπὸ δὲ τοῦ ἄνω τὸν βλαστόν· ἓν δέ τι καὶ συνεχὲς γίνεται τὸ ἀμφοῖν τῆς τε ῥίζης καὶ τοῦ καυλοῦ. κύαμος δὲ καὶ τὰ ἄλλα χεδροπὰ οὐχ ὁμοίως, ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὴν ῥίζαν καὶ τὸν καυλόν, καθ᾿ ὃ καὶ ἡ πρόσφυσις αὐτῶν ἐστι πρὸς τὸν λοβόν, ἐν ᾧ καὶ ἔχουσιν οἷον ἀρχήν τινα φανεράν· ἐπ᾿ ἐνίων δὲ καὶ αἰδοιῶδες φαίνεται, καθάπερ ἐπὶ τῶν κυάμων καὶ τῶν ἐρεβίνθων καὶ μάλιστα τῶν θέρμων· ἐκ τούτου γὰρ ἡ μὲν ῥίζα κάτω τὸ δὲ φύλλον καὶ ὁ καυλὸς ἄνω χωρεῖ.
8.2.2Bu bakımdan aralarında bir fark vardır. Şu bakımdan ise benzerler: hepsi kökü kapçığa ya da başağa tutundukları yerden salar; bazı ağaç tohumlarında olduğu gibi tersinden değil; badem, ceviz, meşe palamudu ve benzerlerinde olduğu gibi. Hepsinde kök saptan biraz önce çıkar. Bazı ağaçlarda ise şöyle olur: sürgün önce tohumun içinde sürer, o büyüdükçe tohum ikiye ayrılır (çünkü bunların hepsi de bir bakıma iki parçalıdır; baklagillerin hepsi ise açıkça iki kapaklı ve bileşiktir), kök de hemen dışarı itilir. Tahıllarda ise tane tek parça olduğu için böyle olmaz, yalnız kök biraz önce davranır.
Ταύτῃ μὲν οὖν πη διαφέρει. τῇ δὲ ὁμοίως ἔχει τῷ πάντα κατὰ τὴν πρόσφυσιν τοῦ λοβοῦ καὶ τοῦ στάχυος ἀφιέναι τὴν ῥίζαν καὶ μὴ καθάπερ ἐν τοῖς δενδρικοῖς τισιν ἀνάπαλιν, οἷον ἀμυγδαλῇ καρύῳ βαλάνῳ τοῖς τοιούτοις. ἐν ἅπασι δὲ ἡ ῥίζα μικρῷ πρότερον ἐκφύεται τοῦ καυλοῦ· συμβαίνει δὲ ἔν γέ τισι τῶν δένδρων ὥστε τὸν μὲν βλαστὸν ἐν αὐτῷ τῷ σπέρματι βλαστάνειν πρῶτον, αὐξανομένου δὲ διΐστασθαι τὰ σπέρματα—πάντα γάρ πως καὶ ταῦτα διμερῆ, τὰ δὲ δὴ χεδροπὰ φανερῶς πάντα δίθυρα καὶ σύνθετα—τὴν δὲ ῥίζαν εὐθὺς ἔξω προωθεῖσθαι· ἐν δὲ τοῖς σιτηροῖς διὰ τὸ καθ᾿ ἓν αὐτὰ εἶναι τοῦτο μὲν οὐ συμβαίνει, προτερεῖ δὲ ἡ ῥίζα μικρόν.
8.2.3Arpa ve buğday tek yaprakla çıkar; bezelye, bakla ve nohut çok yaprakla. Baklagillerin hepsinin kökü odunsu ve tektir; bu kökten ince yan kökler de çıkar. Denebilir ki bunlar arasında kökü en derine inen nohuttur; bazen yanlara da kök salar. Buğday, arpa ve öteki tahıllar ise çok köklü ve ince köklüdür; bu yüzden kökleri keçe gibi birbirine girer. Bunların hepsi de çok dallı ve çok saplıdır. Hatta ikisi arasında bir tür karşıtlık vardır: baklagiller tek köklü oldukları hâlde, bakla dışında, yukarıda saplarından birçok yan dal verir; tahıllar ise çok köklüdür, birçok sürgün çıkarır, ama bu sürgünler yan dal vermez; meğer ki sitanias ve krithanias dedikleri gibi böyle bir buğday cinsi olsun.
Ἀναφύεται δὲ ἡ μὲν κριθὴ καὶ ὁ πυρὸς μονόφυλλα, ὁ δὲ πισὸς καὶ ὁ κύαμος καὶ ὁ ἐρέβινθος πολύφυλλα. ῥίζαν δὲ ἔχει τὰ μὲν χεδροπὰ πάντα ξυλώδη καὶ μίαν ἀπὸ δὲ ταύτης καὶ ἀποφύσεις λεπτάς. βαθυρριζότατον δὲ ὡς εἰπεῖν τούτων ὁ ἐρέβινθος, ἐνίοτε δὲ καὶ παρακαθίησιν· ἀλλ᾿ ὁ πυρὸς καὶ ἡ κριθὴ καὶ τὰ ἄλλα τὰ σιτώδη πολύρριζα καὶ λεπτόρριζα, δι᾿ ὃ καὶ ταρρώδη. καὶ πολύκλαδα καὶ πολύκαυλα πάντα τὰ τοιαῦτα. σχεδὸν δὲ καὶ ἐναντίωσίς τις ἑκατέρων ἐστί· τὰ μὲν γὰρ χεδροπὰ μονόρριζα ὄντα πολλὰς ἄνωθεν ἀπὸ τῶν καυλῶν ἀποφύσεις ἔχει πλὴν κυάμου· τὰ δὲ σιτηρὰ πολύρριζα πολλοὺς μὲν ἀνίησι βλαστούς, ἀπαράβλαστοι δὲ οὗτοι, πλὴν εἴ τι γένος πυρῶν τοιοῦτον, οὓς καλοῦσι σιτανίας καὶ κριθανίας.
8.2.4Kış boyunca tahıllar yeşil ot hâlinde kalır; mevsim gülümsemeye başlayınca ortadan bir sap salar ve boğum boğum olur. Bazılarında üçüncü boğumda, bazılarında dördüncü boğumda başak hemen belirir ama şişkinliğin içinde görünmez. (Bütün sapta bundan daha çok boğum olur.) Öyle ki başak, sapın oluşmasıyla neredeyse aynı zamanda, ondan biraz sonra teşekkül eder; ama kılıfın içinde önceden büyümeden görünmez; o zaman da gebelik şişkinlikten anlaşılır.
Τὸν μὲν οὖν χειμῶνα ἐν τῇ χλόῃ μένει τὰ σιτώδη, διαγελώσης δὲ τῆς ὥρας καυλὸν ἀφίησιν ἐκ τοῦ μέσου καὶ γονατοῦται. συμβαίνει δ᾿ εὐθὺς ἐν τῷ τρίτῳ γόνατι, τοῖς δὲ ἐν τῷ τετάρτῳ. καὶ τὸν στάχυν ἔχειν ἀλλ᾿ οὐ φανερὸν ἐν τῷ ὄγκῳ· —γίνεται δὲ ἐν τῷ ὅλῳ καλάμῳ πλείω τούτων· ὥστε σχεδὸν ἄμα τῷ καλαμοῦσθαι συνίστασθαι μικρὸν ὕστερον· ἀλλ᾿ οὐ πρότερον φανερὸς γίνεται πρὶν ἂν προαυξηθεὶς ἐν τῇ κάλυκι γένηται, τότε δὲ ἡ κύησις φανερὰ διὰ τὸν ὄγκον.
8.2.5Başak kılıftan çıkınca buğday da arpa da dört beş gün sonra hemen çiçek açar ve aşağı yukarı aynı sayıda gün çiçekte kalır; en uzun süreyi söyleyenler yedi günde çiçeğin döküldüğünü söyler. Baklagillerin çiçeklenmesi ise uzun sürer. Ötekilerden en uzun burçağın ve nohudunkidir; ama hepsinden en uzun, hem de çok büyük bir farkla, baklanınkidir: kırk gün çiçekte kaldığını söylerler. Yalnız kimisi bunu, çiçekler biri ötekinin ardından açtığı için söyler, çünkü kısım kısım çiçek açar; kimisi ise düz anlamıyla söyler. Başaklıların çiçeklenmesi bir anda, kapçıklıların ve bütün baklagillerinki ise kısım kısım olur: önce alttakiler çiçek açar, onlar dökülünce bitişiktekiler; çiçeklenme böylece hep yukarı doğru ilerler. Bu yüzden birçok burçak, alttakiler dökülmüşken üsttekiler henüz bütünüyle yeşilken yolunur.
Ἀπολυθεὶς δ᾿ εὐθὺς ἀνθεῖ μεθ᾿ ἡμέρας τέτταρας ἢ πέντε καὶ πυρὸς καὶ κριθὴ καὶ ἀνθεῖ σχεδὸν τὰς ἴσας, οἱ δὲ τὰς πλείστας λέγοντες ἐν ταῖς ἑπτά φασιν ἀπανθεῖν. ἀλλὰ τῶν χεδροπῶν χρόνιος ἡ ἄνθησις· χρονιωτάτη δὲ τῶν μὲν ἄλλων ὀρόβου καὶ ἐρεβίνθου, τούτων δ᾿ ἀπάντων τοῦ κυάμου καὶ ἐν μεγίστῃ διαφορᾷ· τετταράκοντα γὰρ ἡμερῶν ἀνθεῖν λέγουσι· πλὴν οἱ μὲν ἀεὶ παρανθοῦντος ἑτέρου καὶ ἑτέρου λέγουσι, κατὰ μέρος γὰρ ἀνθεῖν, οἱ δὲ ἀπλῶς. ἡ γὰρ ἄνθησις τῶν μὲν σταχυηρῶν ἀθρόως τῶν δὲ ἐλλοβωδῶν καὶ χεδροπῶν πάντων κατὰ μέρος· πρῶτα γὰρ ἀνθεῖ τὰ κάτω, καὶ ὅταν ταῦτα ἀπανθήσῃ τὰ ἐχόμενα, καὶ οὕτως αἰεὶ βαδίζει πρὸς τὰ ἄνω. δι᾿ ὃ πολλὰ τῶν ὀρόβων τίλλεται τὰ μὲν κάτω κατερρυηκότα τὰ δ᾿ ἄνω χλωρὰ πάμπαν.
8.2.6Çiçek döküldükten sonra buğday ve arpa çoğunlukla kırkıncı günde dolgunlaşır ve olgunlaşır; tiphē ve benzerleri de aşağı yukarı öyle. Baklanın da kırkıncı günde olgunlaştığını söylerler; öyle ki eşit sürede hem çiçekte kalır hem olgunlaşır. Ötekiler daha az sürede olgunlaşır; en kısa sürede de nohut; bazılarının dediği gibi ekimden itibaren toplam kırk günde olgunlaşıyorsa. Her hâlükârda hepsinden çabuk olgunlaştığı açıktır. Darının, susamın, kumdarının ve genel olarak yaz ekinlerinin aşağı yukarı kırk gün aldığı herkesçe kabul edilir; bazıları daha az da dendiğini söyler.
Μετὰ δὲ τὴν ἀπάνθησιν ἁδρύνονται καὶ τελειοῦνται πυρὸς μὲν καὶ κριθὴ τετταρακοσταῖα μάλιστα· παραπλησίως δὲ καὶ τίφη καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα. τετταρακοσταῖον δέ φασι καὶ τὸν κύαμον, ὥστε ἐν ἴσαις ἀνθεῖν καὶ τελειοῦσθαι· τὰ δ᾿ ἄλλα ἐν ἐλάττοσιν· ἐλαχίσταις δὲ ὁ ἐρέβινθος, εἴπερ ἀπὸ τῆς σπορᾶς ἐν τετταράκοντα τελειοῦται ταῖς ἀπάσαις ὥσπερ τινές φασιν· ἐπεὶ τό γ᾿ ὅλον ὅτι τάχιστα φανερόν. οἱ δὲ κέγχροι καὶ τὰ σήσαμα καὶ οἱ μέλινοι καὶ ὅλως τὰ θερινὰ σχεδὸν ὁμολογεῖται τὰς τετταράκονθ᾿ ἡμέρας λαμβάνειν· οἱ δέ φασι καὶ ἐλάττους.
8.2.7Olgunlaşma bakımından yer yerden, hava havadan farklıdır. Bazı yerler ürünü daha kısa sürede verir gibi görünür; başkaları da, en açık biçimde de Mısır. Orada arpa altıncı ayda, buğday yedincide biçilir. Yunanistan'da ise arpa yedinci ayda, çoğu yerde sekizincide biçilir; buğday daha da fazla sürer. Gerçi Mısır'da da ürünün tamamı böyle değildir, yalnız ilk ürün olarak sunulacak kadarı; çünkü bazı tapınakların ihtiyacı için altıncı ayda yeni arpa unu getirilir, o da Memphis'in yukarısındaki yerlerden.
Διαφέρει δὲ καὶ πρὸς τὴν τελείωσιν χώρα τε χώρας καὶ ἀὴρ ἀέρος· ἐν ἐλάττοσι γὰρ ἔνιαι δοκοῦσιν ἐκφέρειν, ὥσπερ ἄλλαι τε καὶ μάλιστα ἐπιδήλως Αἴγυπτος· ἐκεῖ γὰρ κριθαὶ μὲν ἐν ἑξαμήνῳ πυροὶ δὲ ἐν τῷ ἑβδόμῳ θερίζονται· περὶ δὲ τὴν Ἑλλάδα κριθαὶ μὲν ἐν τῷ ἑβδόμῳ παρὰ δὲ τοῖς πλείστοις ὀγδόῳ, πυροὶ δὲ ἔτι προσεπιλαμβάνουσιν. οὐ μὴν οὐδὲ ἐκεῖ τό γε πᾶν πλῆθος οὕτως, ἀλλ᾿ ὅσον εἰς ἀπαρχήν· κομίζεται γὰρ πρὸς ἱερῶν τινῶν χρείαν ἄλφιτα νέα τῷ ἕκτῳ μηνὶ καὶ ταῦτα ἐκ τῶν ἄνω τόπων ὑπὲρ Μέμφιν.
8.2.8Sicilya'da, Messene topraklarında Mylai denen yerde de geç ekilenlerin çabuk olgunlaştığı söylenir. Baklagillerin ekimi altı ay sürermiş; en son eken, ilk ekenlerle birlikte biçermiş. Toprak da son derece iyiymiş; öyle ki otuz katı ürün verirmiş; harikulade otlakları ve ormanları da varmış. Melos'ta daha da şaşırtıcı bir şey anlatırlar: orada ekinleri ekildikten otuz ya da kırk gün sonra biçerlermiş; bu yüzden "insan bir demet görene kadar ekmeye devam etmeli" dermişler. Orada baklagiller ne böyle yetişirmiş ne de çok olurmuş. Toprak şaşılacak derecede besin verirmiş; tahıla ve zeytine elverişli, iyi bir toprakmış, bağa ise orta derecede elverişliymiş.
Λέγεται δὲ καὶ ἐν Σικελίᾳ τῆς Μεσσηνίας ἐν ταῖς καλουμέναις Μύλαις ταχεῖάν τινα γίνεσθαι τὴν τελείωσιν τῶν ὀψίων· τὸν τῶν ὀσπρίων μὲν γὰρ σπορητὸν ἓξ μῆνας, τὸν δὲ τῷ ὑστάτῳ σπείραντα θερίζειν ἅμα τοῖς πρώτοις· ἀγαθὴν δὲ διαφερόντως εἶναι τὴν χώραν, ὥστε τριακοντάχοα ποιεῖν, ἔχειν δὲ καὶ νομὰς θαυμαστὰς καὶ ὕλην. ἐν Μήλῳ δέ τι θαυμασιώτερον λέγουσιν· ἐν γὰρ τριάκοντα ἢ τετταράκοντα ἡμέραις σπαρέντα θερίζουσι, δι᾿ ὃ καὶ λέγειν αὐτοὺς ὅτι μέχρι τούτου δεῖ σπείρειν ἕως ἂν ἴδῃ τις δράγμα· γίνεσθαι δὲ οὔτε ὄσπρια τοιαῦτα οὔτε πολλὰ παρ᾿ αὐτοῖς. δεινὴν δέ τινα διαδοῦναι τὴν χώραν τροφήν· καὶ γὰρ εἶναι σιτοφόρον μὲν καὶ ἐλαιοφόρον ἀγαθὴν ἀμπελοφόρον δὲ μετρίαν.
8.2.9Bunu da aşan ve hepsinden şaşırtıcı olan şey, Rodoslulara ait Khalkia adasında olandır. Orada öyle erkenci ve verimli bir yer bulunduğunu söylerler ki arpayı ötekilerle birlikte ekip biçtikten sonra yeniden ekerler, sonra da ötekilerin geri kalanıyla birlikte biçerler. Doğruysa bu, farkların en büyüğüdür. Çünkü başka bir yere taşınınca farklılaşmaları daha az garip olur; Kilikya'dan Kapadokya'ya ve genel olarak Toros'un ötesine taşınanlar için söyledikleri gibi; çünkü bu yerler arasındaki uzaklık açıktır.
Ὑπερβάλλον δ᾿ ἔτι τούτου καὶ πάντων θαυμασιώτερον τὸ περὶ Χαλκίαν τὴν νῆσον τὴν Ῥοδίων γινόμενον· ἐκεῖ γάρ φασιν εἶναί τινα τόπον πρώϊον οὕτω καὶ εὔφορον ὡς σπαρεισῶν κριθῶν ἅμα ταῖς ἄλλαις θερίσαντες ταύτας σπείρουσιν εἶτα πάλιν, εἶτα θερίζουσιν ἅμα τοῖς λοιποῖς· μεγίστη μὲν οὖν, εἴπερ ἀληθής, αὕτη διαφορά. τὸ γὰρ εἰς ἑτέραν χώραν μετενεχθέντα διαφέρειν, ὥσπερ ἐκ Κιλικίας φασὶν εἰς Καππαδοκίαν καὶ ὅλως τὴν ἐπέκεινα τοῦ Ταύρου, ἧττον ἄτοπον· φανερὰ γὰρ ἡ τῶν τόπων διάστασις.
8.2.10Ama ötekiler bir kez ürün verirken aynı toprağın, hem de onlara bitişik ve aynı toprak olduğu hâlde, iki kez ürün vermesi son derece şaşırtıcıdır. Bu, farkların en büyüğüdür.
Öteki yerlerde ise, zaman bakımından denebilir ki büyük bir aralık yoktur, hatta hiç yoktur. Atina'daki ürünler, mevsim bakımından Hellespontos dolaylarındakilerden en çok otuz gün, ya da pek fazla olmayan bir süre önce davranır. Ekim de daha önce yapılıyorsa bu yalnız mevsimin kayması olur; aynı zamanda yapılıyorsa, sürenin daha uzun olduğu açıktır.
Τὸ δὲ τὴν αὐτὴν διφορεῖν, ἐν ᾧπερ γε ἅπαξ αἱ ἄλλαι, σύνορον οὖσαν καὶ μίαν θαυμασιώτατον· αὕτη μὲν οὖν ἐν μεγίστῃ διαφορᾷ. Τὰ δὲ κατὰ τὰς ἄλλας χώρας οὐ πολλὴν ἢ οὐδεμίαν ὡς εἰπεῖν τοῦ γε χρόνου λαμβάνει διάστασιν· προτερεῖ γὰρ ταῖς ὥραις τὰ Ἀθήνῃσι τῶν περὶ Ἑλλήσποντον ἡμέραις τριάκοντα μάλιστα ἢ οὐ πολλῷ πλείοσιν· εἰ μὲν οὖν καὶ ὁ σπορητὸς πρότερον, μετάθεσις ἂν εἴη τῆς ὥρας· εἰ δ᾿ ἅμα, δῆλον ὅτι πλείων ἂν ὁ χρόνος.
8.2.11Bazıları birbirine çok yakın olsa da yerler de küçük olmayan farklar yaratır. Salamis'teki ürünler Attika'nın öteki yerlerindekilerden çok önce davranır; genel olarak deniz kıyısındaki yerler hem bu ürünlerde hem öteki ürünlerde böyledir; Peloponnesos'un Akte denen bölgesi ve Megara topraklarındaki Phalykos gibi. Ama orada toprağın ince ve gevşek olması da katkıda bulunur. Oluş ve olgunlaşmayla ilgili durum böyledir.
Οὐ μικρὰν δὲ ποιοῦσι διαφοράν οὐδὲ οἱ τόποι, καίπερ ἔνιοι συνεγγὺς ὄντες· τὰ γὰρ ἐν Σαλαμῖνι προτερεῖ πολὺ τῶν ἄλλων τῶν ἐν τῇ Ἀττικῇ καὶ ὅλως τὰ ἐπιθαλάττια καὶ εἰς ταῦτα καὶ εἰς τοὺς ἄλλους καρπούς, ὡς τὰ περὶ τὴν Ἀκτὴν καλουμένην τῆς Πελοποννήσου καὶ τὰ ἐν Φαλύκῳ τῆς Μεγαρίδος· πλὴν ἐνταῦθά γε συμβάλλεται καὶ τὸ λεπτόγεων εἶναι καὶ ψαφαρὰν τὴν χώραν. καὶ τὰ μὲν περὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν τελείωσιν οὕτως ἔχει.
8.3.13. Bölüm
Ayırdığımız cinsler, yani tahıllar, baklagiller ve yaz ekinleri, bütün olarak cinsçe birbirinden farklıdır; her cinsin içinde de aynı cinsten olanlar birbirinden farklıdır. Tahılların yaprağı kamışa benzer. Baklagillerin kimisinin yaprağı yuvarlaktır, bakla ve neredeyse çoğu gibi; kimisininki daha uzuncadır, bezelye, lathyros, ōkhros ve benzerleri gibi. Kimisi liflidir, kimisi ise damarsız ve lifsizdir. Susam ve erysimon bunların yanında daha kendine hastır.
Διαφέρει δὲ καθ᾿ ὅλα τὰ γένη τὰ διῃρημένα τῶν γενῶν, οἷον σῖτος χεδροπὰ τὰ θερινά, καὶ καθ᾿ ἕκαστον γένος τὰ ὁμογενῆ. τὰ μὲν γὰρ σιτώδη τὸ φύλλον ἔχει καλάμου, τῶν δὲ χεδροπῶν τὰ μὲν περιφερές, οἷον ὁ κύαμος καὶ σχεδὸν τὰ πλεῖστα, τὰ δὲ προμηκέστερον, οἷον ὁ πισὸς καὶ ὁ λάθυρος καὶ ὁ ὦχρος καὶ τὰ τοιαῦτα. καὶ τὰ μὲν ἰνώδη τὰ δ᾿ ἄφλεβα καὶ ἄϊνα. τὸ δὲ σήσαμον καὶ τὸ ἐρύσιμον ἰδιώτερα παρὰ ταῦτα.
8.3.2Sap da kimisinde boğumlu ve oyuktur; bu yüzden ona "kamış" denir. Baklanın sapı oyuktur; öteki baklagillerinki daha odunsudur, en odunsusu da nohudunkidir. Yaz ekinlerinden darının ve kumdarının sapı kamışa benzer; susamın ve erysimon'unki daha çok kargıya benzer. Bazılarının sapı diktir; buğday, arpa ve genel olarak tahıllar ve yaz ekinleri gibi. Bazılarınınki daha çok yana yatar; nohut, burçak, mercimek gibi. Bazılarınınki de yerde sürünür; ōkhros, bezelye, lathyros gibi. Börülce ise yanına uzun sırıklar dikilirse onlara tırmanır ve meyve verir; dikilmezse cılız kalır ve pas hastalığına tutulur. Baklagillerden sapı dik olan yalnız, ya da en çok, baklanınkidir.
Πάλιν ὁ καυλὸς τῶν μὲν γονατώδης καὶ κοῖλος, δι᾿ ὃ καὶ καλεῖται κάλαμος· ὁ δὲ τοῦ κυάμου κοῖλος, τῶν δ᾿ ἄλλων χεδροπῶν ξυλωδέστερος, ξυλωδέστατος δὲ ὁ ἐρέβινθος· τῶν δὲ θερινῶν κέγχρου μὲν καὶ μελίνου καλαμώδης, σησάμου δὲ καὶ ἐρυσίμου ναρθηκώδης μᾶλλον. καὶ τὰ μέν ἐστιν ὀρθόκαυλα, καθάπερ πυρὸς καὶ κριθὴ καὶ ὅλως τὰ σιτώδη καὶ θερινά, τὰ δὲ πλαγιόκαυλα μᾶλλον, οἷον ἐρέβινθος ὄροβος φακός, τὰ δ᾿ ἐπιγειόκαυλα, καθάπερ ὦχρος πισὸς λάθυρος· ὁ δὲ δόλιχος, ἐὰν παρακαταπήξῃ τις ξύλα μακρά. ἀναβαίνει καὶ γίνεται κάρπιμος, εἰ δὲ μή, φαῦλος καὶ ἐρυσιβώδης· μόνος δ᾿ ἡ μάλιστα τῶν χεδροπῶν ὀρθόκαυλος ὁ κύαμος.
8.3.3Çiçeklerin de hem tabiatça hem yerleşim bakımından farkı vardır. Bunları neredeyse genel bahislerde ayırdık: bazıları tüylüdür, tahılın ve bütün başaklıların çiçeği gibi; bazıları yaprak gibidir, baklagillerinki gibi; bunların çoğunun çiçeği de kesiktir, çünkü pek çoğunun çiçeği kesik çiçektir. Darının ve kumdarının çiçeği de tüylüdür; susamın ve erysimon'unki yaprak gibidir. Ayrıca bazılarında çiçek meyvenin kendisinin çevresindedir; tahıllarda ve darıya benzeyenlerde başağın çevresinde olduğu gibi. Baklagillerde ise meyve bir bakıma çiçeğin kendisinden ya da en azından aynı başlangıçtan oluşur. Çiçeklenme bakımından da kimi bir anda, kimi kısım kısım çiçek açar; bunlara benzeyen öteki farklar da vardır.
Ἔχει δὲ καὶ τὰ ἄνθη διαφορὰν καὶ τῇ φύσει καὶ τῇ θέσει, περὶ ὧν σχεδὸν ἐν τοῖς καθ᾿ ὅλου διείλομεν, ὅτι τὰ μὲν χνοώδη, καθάπερ σίτου καὶ παντὸς τοῦ σταχυώδους· τὰ δὲ φυλλώδη, καθάπερ τῶν χεδροπῶν, καὶ τῶν πλείστων κολοβά· τὰ γὰρ πολλὰ κολοβανθῆ· χνοῶδες δὲ καὶ τὸ τοῦ κέγχρου καὶ μελίνου· τοῦ δὲ σησάμου καὶ τοῦ ἐρυσίμου φυλλῶδες. καὶ ὅτι δὴ τὰ μὲν ἔχει περὶ αὐτὸν τὸν καρπόν, οἷον τὰ σιτώδη καὶ κεγχρώδη περὶ τὸν στάχυν· τὰ δὲ χεδροπὰ ἐξ αὐτοῦ πως τοῦ ἄνθους ἢ ἀπό γε τῆς αὐτῆς ἀρχῆς γίνεται. καὶ τὴν ἄνθησιν, ὅτι τὰ μὲν ἀθρόαν τὰ δὲ κατὰ μέρος ποιεῖται· καὶ τἆλλα δὲ τὰ παραπλήσια τούτοις.
8.3.4Meyveler bakımından da durum benzerdir: kimisinde başak, baklagillerde kapçık, darıya benzeyenlerde salkım vardır; kamışın dağınık püskülüne de salkım denir. Genel olarak kimisinin tohumu bir kap içinde, kimisininki bir zar içinde, kimisininki çıplaktır. Ayrıca kimisi meyvesini uçta, kimisi yanda taşır; bu inceleme konusuna giren başka ne varsa onlar da böyledir.
Genel olarak baklagiller daha bol meyve verir ve ürünleri daha bereketlidir; yaz ekinlerinden darı ve susam ise daha da bereketlidir. Baklagillerin kendileri arasında da en bereketlisi mercimektir.
Ὁμοίως δὲ καὶ τὰ κατὰ τοὺς καρπούς, ὅτι τὰ μὲν ἔχει στάχυν, τὰ δὲ χεδροπὰ λοβόν, τὰ δὲ κεγχρώδη φόβην· ἡ δὲ καλαμώδης ἀπόχυσις φόβη. τὸ δ᾿ ὅλον ἐναγγειόσπερμα, τὰ δὲ ἐνυμενόσπερμα, τὰ δὲ γυμνόσπερμα· καὶ ἔτι τὰ μὲν ἀκρόκαρπα, τὰ δὲ πλαγιόκαρπα, καὶ ὅσα δὴ ἄλλα ταύτης ἔχεται τῆς θεωρίας. Ὅλως δὲ πολυκαρπότερα καὶ πολυχούστερα τὰ χεδροπά, τούτων δ᾿ ἔτι μᾶλλον τὰ θερινὰ κέγχρος καὶ σήσαμον, αὐτῶν δὲ τῶν χεδροπῶν μάλιστα φακός.
8.3.5Kabaca söylersek, tohumu küçük olanlar daha bereketlidir; tıpkı sebzeler arasında, hepsi bol tohumlu olduğu hâlde, kimyonun en bereketli olması gibi. Kışa ve genel olarak havanın etkilerine karşı tahıllar daha güçlüdür; besleyicilik bakımından ise baklagiller. Ama belki bu bakımdan bizim için durum ötekilerin tersidir.
ἀπλῶς δὲ τὰ μικροσπερμότερα μᾶλλον ὡς εἰπεῖν, ὥσπερ καὶ τῶν λαχανωδῶν κύμινον ἀπάντων ὄντων πολυσπέρμων. ἰσχυρότερα δὲ πρὸς μὲν τὸν χειμῶνα καὶ ὅλως τὰ τοῦ ἀέρος τὰ σιτηρά, πρὸς δὲ τὴν τροφὴν τὰ χεδροπά. τάχα δὲ τοῦτό γε ἡμῖν τοῖς ἄλλοις ἀνάπαλιν.
8.4.14. Bölüm
Cinsler bütün olarak böyle farklara sahiptir. Aynı cinsten olanların farkı ise açıktır ki parçalarının eşitsizliğindedir. Örneğin tahıllardan buğdayın yaprağı arpanınkinden daha dar, sapı daha düz, daha sık dokulu, daha yapışkan ve daha zor kırılır. Aynı zamanda buğday tanesi birçok zar içindedir, arpanınki ise çıplaktır; çünkü tohumu en çıplak olan arpadır. Tiphē, olyra ve bu türden olanların hepsi çok kabukludur; denebilir ki hepsinden çok da yulaf. Buğdayın sapı arpanınkinden daha yüksektir; buğdayın başağı da yapraktan daha uzakta durur.
Buğday samanı da arpa samanına göre kendine hastır: daha özlü ve daha yumuşaktır. Arpa buğdaydan şu bakımdan da farklıdır:
Τὰ μὲν οὖν ὅλα γένη τοιαύτας ἔχει διαφοράς· τὰ δὲ ὁμογενῆ δῆλον ὅτι κατὰ τὴν τῶν μερῶν ἀνωμαλίαν, οἷον τῶν σιτωδῶν πυρὸς κριθῆς στενοφυλλότερον καὶ λειοκαυλότερον καὶ πυκνότερον καὶ γλισχρότερον ἔχει τὸν καυλὸν καὶ δυσθλαστότερον· ἄμα δὲ καὶ ὁ μὲν ἐν χιτῶσι πολλοῖς ἡ δὲ γυμνόν· μάλιστα γὰρ δὴ γυμνοσπέρματον ἡ κριθή. πολύλοπον δὲ καὶ ἡ τίφη καὶ ἡ ὀλύρα καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα καὶ μάλιστα πάντων ὡς εἰπεῖν ὁ βρόμος. ἔστι δὲ καὶ ὑψηλότερος ὁ κάλαμος τοῦ πυροῦ ἢ τῆς κριθῆς, καὶ τὸν στάχυν ἀπηρτημένον ἔχει τοῦ φύλλου μᾶλλον ὁ πυρὸς. Ἴδιον δὲ καὶ τὸ ἄχυρον τοῦ κριθίνου τὸ πύρινον· ἐγχυλότερον γὰρ καὶ μαλακώτερον. διαφέρει δὲ ἡ κριθὴ καὶ τούτῳ τῶν πυρῶν·
8.4.2arpanın taneleri sıra sıra dizilir, buğdayınki ise sırasızdır ve her yandan düzgündür.
Cinsin bütünüyle öteki cins arasındaki farklar bunlar gibidir. Bunların her birinin, yani buğdayın ve arpanın da yine birçok cinsi vardır; bunlar meyvelerinin kendisi, başakları, öteki biçimleri, ayrıca etkileri ve maruz kaldıkları şeyler bakımından farklıdır. Arpaların kimi iki sıralı, kimi üç sıralı, kimi dört ve beş sıralıdır; en çok altı sıralı olur, çünkü böyle bir cins de vardır. Genel olarak sırası çok olanların taneleri daha sık dizilir. Hint arpası için söylediğimiz gibi, yan sürgün vermesi de büyük bir farktır. Bazılarında başaklar büyük, taneleri daha seyrek; bazılarında daha küçük ve taneleri daha sıktır. Bazılarında başak yapraktan çok uzakta, bazılarında az uzaktadır; "Akhilleus arpası" denenlerde olduğu gibi. Arpa tanelerinin kendileri de kimi daha yuvarlak ve küçük, kimi daha uzunca ve büyüktür ve başakta daha seyrek durur. Ayrıca kimi beyaz, kimi kara ve mora çalar; bunlar daha çok un verir gibi görünür, kışa, rüzgârlara ve genel olarak havaya karşı da beyazlardan daha dayanıklıdır.
ἡ μὲν γὰρ στοιχειώδης, ὁ δὲ πυρὸς ἄστοιχος καὶ πανταχόθεν ὁμαλής τις. Τῷ μὲν οὖν ὅλῳ γένει πρὸς γένος τοιαῦταί τινές εἰσι διαφοραί. καθ᾿ ἑκάτερον δὲ τούτων πάλιν, οἷον πυρῶν καὶ κριθῶν, πολλὰ γένη καὶ τοῖς καρποῖς αὐτοῖς διαφέροντα καὶ τοῖς στάχυσι καὶ ταῖς ἄλλαις μορφαῖς καὶ ἔτι ταῖς δυνάμεσι καὶ τοῖς πάθεσι. τῶν μὲν κριθῶν αἱ μέν εἰσι δίστοιχοι αἱ δὲ τρίστοιχοι αἱ δὲ τετράστοιχοι καὶ πεντάστοιχοι· πλεῖστον δ᾿ ἑξάστοιχον, καὶ γὰρ τοιοῦτό τι γένος ἐστί. πυκνότεραι δὲ ἀεὶ κατὰ τὴν θέσιν ὡς ἐπὶ πᾶν αἱ πολυστοιχότεραι. διαφορὰ δὲ μεγάλη καὶ τὸ παραβλαστητικὴν εἶναι, καθάπερ εἴπομεν τὴν Ἰνδικήν. καὶ οἱ στάχυες δὲ τῶν μὲν μεγάλοι καὶ μανότεροι ταῖς κριθαῖς τῶν δὲ ἐλάττους καὶ πυκνότεροι, καὶ ἀπέχοντες δὲ τοῦ φύλλου τῶν μὲν πολὺ τῶν δὲ μικρόν, ὥσπερ τῶν Ἀχιλλείων καλουμένων. καὶ αὐτῶν δὲ τῶν κριθῶν αἱ μὲν στρογγυλότεραι καὶ ἐλάττους αἱ δὲ προμηκέστεραι καὶ μείζους καὶ μανότεραι κατὰ τὸν στάχυν. ἔτι δὲ αἱ μὲν λευκαί, αἱ δὲ μέλαιναι καὶ ἐπιπορφυρίζουσαι, αἵπερ καὶ πολυάλφιτοι δοκοῦσιν εἶναι καὶ πρὸς τοὺς χειμῶνας δὲ καὶ τὰ πνεύματα καὶ ὅλως τὸν ἀέρα τῶν λευκῶν ἰσχυρότεραι.
8.4.3Buğdayların da birçok cinsi vardır; bunlar adlarını doğrudan geldikleri yerlerden alır: Libya, Pontos, Trakya, Asur, Mısır ve Sicilya buğdayları gibi. Renk, büyüklük, görünüş ve kendine has özellikler bakımından farkları vardır; etkileri bakımından da, en çok da besin olarak etkileri bakımından. Bazıları adlarını başka şeylerden alır: kankhrydias, strengys, İskenderiye buğdayı gibi. Bunların hepsinin farklarını söylenenler içinde aramak gerekir. Şu türden farkları alırsak bunlar hiç de az uygun olmaz: kimi erkenci, kimi geççidir; kimi iyi gelişir ve bol ürün verir, kimi ⟨küçük kalır⟩ ve az ürün verir; kimi büyük başaklı, kimi küçük başaklıdır. Kimi kılıfında uzun süre, kimi kısa süre kalır; Libya buğdayı gibi. Kiminin sapı ince, kimininki kalındır; Libya buğdayının sapı böyledir, kankhrydias'ınki de kalındır. Ayrıca kiminin zarı az, kimininki çoktur; Trakya buğdayı gibi. Kimi tek saplı, kimi çok saplıdır; daha çok ya da daha az olarak.
Πολλὰ δὲ γένη καὶ τῶν πυρῶν ἐστιν εὐθὺς ἀπὸ τῶν χωρῶν ἔχοντα τὰς ἐπωνυμίας, οἷον Λιβυκοὶ Ποντικοὶ Θρᾷκες Ἀσσύριοι Αἰγύπτιοι Σικελοί. διαφορὰς δὲ καὶ ταῖς χροιαῖς καὶ τοῖς μεγέθεσι καὶ τοῖς εἴδεσι καὶ ταῖς ἰδιότησιν ἔχουσι καὶ ἐν ταῖς δυνάμεσι ταῖς τε ἄλλαις καὶ μάλιστα ταῖς πρὸς τὴν σίτησιν. τινὲς καὶ ἀπ᾿ ἄλλων τὰς προσηγορίας, οἷον καγχρυδίας στλεγγὺς Ἀλεξάνδρειος· ὧν ἁπάντων ἐν τοῖς εἰρημένοις τὰς διαφορὰς ληπτέον. οὐχ ἥκιστα δ᾿ οἰκεῖαι εἴ τις λαμβάνοι τὰς τοιαύτας· οἷόν εἰσιν οἱ μὲν πρώϊοι οἱ δὲ ὄψιοι, καὶ εὐαυξεῖς καὶ πολύχοι οἱ δὲ ⟨μικροὶ⟩ καὶ ὀλιγόχοι, καὶ μεγαλοστάχυες οἱ δὲ μικροστάχυες. καὶ οἱ μὲν ἐν κάλυκι πολὺν χρόνον οἱ δ᾿ ὀλίγον ἔνοντες, ὥσπερ ὁ Λιβυκός. καὶ κάλαμον οἱ μὲν λεπτὸν οἱ δὲ παχύν· καὶ τοῦτο ὁ Λιβυκὸς ἔχει, παχὺν δὲ καὶ ὁ καγχρυδίας. ἔτι δὲ χιτῶνας οἱ μὲν ὀλίγους οἱ δὲ πολλούς, ὥσπερ ὁ Θρᾴκιος. καὶ ὁ μὲν μονοκάλαμος ὁ δὲ πολυκάλαμος, καὶ μᾶλλον δὲ καὶ ἧττον.
8.4.4Bunlara ya da etkiler bakımından önceden söylenenlere benzeyen başka bir fark varsa o da böyledir. Çünkü bu türden farklar, farkların en tabiî olanları gibi görünebilir. Bunlar arasında üç aylıkların, iki aylıkların ve daha az günde olgunlaşan bir cins varsa onun durumu da vardır. Ainos dolaylarında böyle bir cins olduğunu söylerler: ekimden kırk gün sonra dolgunlaşıp olgunluğa erermiş. Üç aylık buğday gibi hafif değil, güçlü ve ağırmış; bu yüzden onu kölelere verirlermiş, çünkü kepeği de çok değilmiş. Bu, en seyrek bulunan ve en çabuk olgunlaşan buğdaydır. Sicilya'dan Akhaia'ya getirilmiş iki aylık buğdaylar da vardır; bunlar az ürün verir, az sürgün çıkarır, yendiklerinde hafif ve lezzetlidir. Euboia dolaylarında, en çok da Karystos topraklarında da başka buğdaylar vardır. Üç aylıklar ise çoktur ve her yerde bulunur; bunlar hafiftir, az ürün verir, sürerken tek sap çıkarır ve genel olarak zayıftır.
Ὁμοίως δὲ καὶ εἴ τι παραπλήσιον τούτοις ἢ τοῖς πρότερον εἰρημένοις κατὰ τὰς δυνάμεις. αἱ γὰρ τοιαῦται φυσικώταται δόξαιεν ἂν εἶναι τῶν διαφορῶν. ἐν αἷς καὶ τὸ τῶν τριμήνων καὶ τὸ τῶν διμήνων καὶ εἴ τι γένος ἐν ἐλάττοσιν ἡμέραις τελειοῦται, καθάπερ φασὶν εἶναι περὶ τὴν Αἰνείαν, οἳ τετταράκοντα ἡμέραις ἀπὸ τῆς σπορᾶς ἁδρύνονται καὶ τέλος ἴσχουσιν· εἶναι δ᾿ ἰσχυρὸν τοῦτον καὶ βαρὺν οὐχ ὥσπερ τὸν τρίμηνον κοῦφον, δι᾿ ὃ καὶ τοῖς οἰκέταις παρέχειν, καὶ γὰρ οὐδὲ πίτυρον ἔχειν πολύ. σπανιώτατος μὲν οὖν καὶ τάχιστος εἰς τελείωσιν οὗτος. εἰσὶ δὲ καὶ δίμηνοί τινες οἵπερ καὶ ἐκ Σικελίας ἐκομίσθησαν εἰς Ἀχαίαν· ὀλιγοχόοι δὲ καὶ ὀλιγογόνοι καὶ κοῦφοι κατὰ τὴν προσφορὰν καὶ ἡδεῖς. καὶ ἄλλοι δέ τινες οἱ περὶ Εὔβοιαν εἰσὶ καὶ μάλιστα ἐν τῇ Καρυστίᾳ. τρίμηνοι δὲ πολλοὶ καὶ πανταχοῦ κοῦφοι οὗτοι καὶ ὀλιγοχόοι καὶ μονοκάλαμοι κατὰ τὴν ἔκφυσιν καὶ τὸ ὅλον ἀσθενεῖς.
8.4.5Kabaca söylersek, en hafif buğday Pontos buğdayıdır. Yunanistan'a gelenler arasında Sicilya buğdayı daha ağırdır; Boiotia buğdayı ise ondan da ağırdır. Buna kanıt olarak şunu söylerler: atletler Boiotia'da üç yarım khoinix'i güçlükle tüketirken Atina'ya geldiklerinde beş yarım khoinix'i kolayca tüketirler. Lakonia buğdayı da hafiftir. Bunların sebebi yerlerde ve havadadır. Nitekim Asya'da, Baktra'dan pek uzak olmayan bir yerde buğdayın o kadar iri olduğunu söylerler ki zeytin çekirdeği büyüklüğüne ulaşırmış; Pissata denen yerde de o kadar güçlüymüş ki biri fazla yerse çatlarmış; Makedonyalılardan da birçoğunun başına bu gelmiş. Pontos buğdaylarında olan şey ise gariptir ve üç aylıkların hafifliğiyle bağdaşmaz: bunların sert olanları ilkbaharda, yumuşak olanları kışın ekilir; yumuşak olan ise hafiflik bakımından çok farklıdır. [Görünüşe göre bütün tahılı da iki ekimde ekerler: biri kış, biri ilkbahar ekimi; ilkbaharda baklagilleri de toprağa atarlar.]
Bazı buğdaylar delice otundan temizdir; Pontos ve Mısır buğdayları gibi. Sicilya buğdayı da oldukça temizdir; en çok da Akragas buğdayı delicesizdir.
Sicilya buğdayına has bir şey de "kara buğday" denen ottur; bu zararsızdır, delice gibi ağırlık yapmaz ve baş ağrıtmaz. Ama söylendiği gibi bu türden şeyleri yerlere, payına düştüğü ölçüde de cinslere bağlamak gerekir.
κουφότατος μὲν οὖν ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν πυρὸς ὁ Ποντικός· βαρύτερος δὲ τῶν εἰς τὴν Ἑλλάδα παραγινομένων ὁ Σικελός· τούτου δ᾿ ἔτι βαρύτερος ὁ Βοιωτός· σημεῖον δὲ λέγουσιν ὅτι οἱ μὲν ἀθληταὶ ἐν τῇ Βοιωτίᾳ τρί᾿ ἡμιχοίνικα μόλις ἀναλίσκουσιν, Ἀθήναζε δὲ ὅταν ἔλθωσι πένθ᾿ ἡμιχοίνικα ῥᾳδίως. κοῦφος δὲ καὶ ὁ ἐν τῇ Λακωνικῇ. τούτων μὲν οὖν ἔν τε ταῖς χώραις καὶ τῷ ἀέρι τὸ αἴτιον· ἐπεὶ καὶ περὶ τὴν Ἀσίαν οὐ πόρρω Βάκτρων ἐν μέν τινι τόπῳ οὕτως ἁδρὸν εἶναί φασι τὸν σῖτον ὥστε πυρῆνος ἐλαίας μέγεθος λαμβάνειν, ἐν δὲ τοῖς Πισσάτοις καλουμένοις οὕτως ἰσχυρὸν ὥστ᾿ εἴ τις πλεῖον προσενέγκοιτο διαρρήγνυσθαι, καὶ τῶν Μακεδόνων καὶ πολλοὺς τοῦτο παθεῖν. ἄτοπον δὲ καὶ ἀνομολογούμενον πρὸς τὴν τῶν τριμήνων κουφότητα τὸ περὶ τοὺς Ποντικοὺς συμβαῖνον· εἰσὶ γὰρ οἱ μὲν σκληροὶ ἠρινοὶ οἱ δὲ μαλακοὶ χειμερινοί· πολὺ γὰρ διαφέρει τῇ κουφότητι ὁ μαλακός. [ὁμοίως δὲ καὶ δύο ἀρότους ὡς ἔοικε παντὸς τοῦ σίτου ποιοῦνται, τὸν μὲν χειμερινὸν τὸν δὲ ἠρινόν, ἐν ᾧ καὶ τὰ ὄσπρια καταβάλλουσιν]. Εἰσὶ δὲ καὶ οἱ μὲν καθαροὶ αἰρῶν, ὥσπερ ὁ Ποντικὸς καὶ ὁ Αἰγύπτιος· καθαρὸς δὲ ἐπιεικῶς καὶ ὁ Σικελὸς καὶ μάλιστα ὁ Ἀκραγαντῖνος οὐκ αἰρώδης. Ὁ δὲ Σικελὸς ἴδιον ἔχει τὸ μελάμπυρον καλούμενον, ὅ ἐστιν ἀβλαβὲς καὶ οὐχ ὥσπερ ἡ αἶρα βαρὺ καὶ κεφαλαλγές. ἀλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα, καθάπερ ἐλέχθη, ταῖς χώραις ἀναθετέον καὶ ὅσον ἐπιβάλλει τοῖς γένεσιν.
8.5.15. Bölüm
Baklagillerde bu türden farkları aynı ölçüde kavramak mümkün değildir; ya onları aynı titizlikle incelemedikleri için, ya da bunlar daha tek biçimli oldukları için. Nohut, mercimek ve biraz da bakla ile burçak dışında, renk ve tat farkının elverdiği kadarıyla, ötekilerden türler ayırt etmezler. Nohutlar ise büyüklük, tat, renk ve biçim bakımından farklıdır: koç nohudu, burçak nohudu ve ikisinin arasındakiler gibi. Hepsinde beyazlar daha tatlıdır: burçak, mercimek, nohut, bakla ve susamda da; çünkü beyaz susam da vardır.
Ἐν δὲ τοῖς ὀσπρίοις οὐχ ὁμοίως ἐστὶ λαβεῖν τὰς τοιαύτας διαφοράς, εἴτ᾿ οὖν διὰ τὸ μὴ ἐξετάζειν ὁμοίως εἴτε καὶ διὰ τὸ μονοειδέστερα τυγχάνειν· ἔξω γὰρ ἐρεβίνθου καὶ φακοῦ καὶ ἐπ᾿ ὀλίγου κυάμου καὶ ὀρόβου, καθ᾿ ὅσον ἡ τῶν χρωμάτων καὶ τῶν χυλῶν διαφορά, τῶν γ᾿ ἄλλων οὐ ποιοῦσιν ἰδέας. οἱ δὲ ἐρέβινθοι καὶ τοῖς μεγέθεσι καὶ τοῖς χυλοῖς καὶ τοῖς χρώμασι καὶ ταῖς μορφαῖς διαφέρουσιν, οἷον κριοὶ ὀροβιαῖοι οἱ ἀνὰ μέσον. ἐπὶ πᾶσι δὲ τὰ λευκὰ γλυκύτερα· καὶ γὰρ ὁ ὄροβος καὶ φακὸς καὶ ἐρέβινθος καὶ κύαμος καὶ σήσαμον· ἔστι γὰρ καὶ σήσαμον λευκόν.
8.5.2Ama farkları daha çok şu gibi şeylerde aramak gerekir: bunların hepsi kapçıklı olduğundan, bazılarının kapçığında bölme yoktur, taneler âdeta birbirine değer; burçak, bezelye ve neredeyse çoğunda olduğu gibi. Bazılarınınki bölmelidir; acıbakla gibi, daha da çok ve kendine has biçimde susam gibi. Kiminin kapçığı uzun, kimininki yuvarlaktır; nohut gibi. Tohumların sayısı da bununla orantılıdır: küçük kapçıklarda tohum daha azdır, nohudun ve mercimeğin kapçığında olduğu gibi.
Ἀλλὰ μᾶλλον ἐν τοῖς τοιοῖσδε ποιεῖν ἐστι τὰς διαφορὰς οἷον, ἐπεὶ πάντα ταῦτ᾿ ἔλλοβα, τὰ μὲν αὐτῶν ἀδιάφρακτα καὶ ὥσπερ συμψαύοντα τυγχάνει, καθάπερ ὄροβος πισὸς καὶ σχεδὸν τὰ πλεῖστα, τὰ δὲ διαπεφραγμένα, καθάπερ θέρμος, ἔτι δὲ μᾶλλον καὶ ἰδίως τὸ σήσαμον. καὶ τὰ μὲν μακρόλοβα τὰ δὲ καὶ στρογγυλόλοβα, καθάπερ ὁ ἐρέβινθος. ἀνὰ λόγον δ᾿ ἀκολουθεῖ καὶ τὰ πλήθη τῶν σπερμάτων· ἐλάττω γὰρ ἐν τοῖς μικροῖς, ὥσπερ ἔν τε τῷ τῶν ἐρεβίνθων καὶ ἐν τῷ τῶν φακῶν.
8.5.3Bu türden farklar belki tahıllarda başaklar ve meyvelerin kendisi hakkında söylediklerimize de benzer. Çünkü kapçık denen şeyler de neredeyse tohumlara uyar: kimisi yassıcadır, mercimeğin ve aphakē'ninki gibi; kimisi daha silindir biçimlidir, burçağın ve bezelyeninki gibi; çünkü ikisinin tohumları da biçimce böyledir. Ama bu türden farklardan her bitkide pek çok bulunabilir; bunların kimi hepsinde ortaktır, kimi cinse hastır.
Καὶ παραπλήσιαι δὲ ἴσως αἱ τοιαῦται καὶ ἃς ἐπὶ τῶν σιτηρῶν ἐλέγομεν περὶ τῶν σταχύων καὶ αὐτῶν τῶν καρπῶν· ἐπεὶ καὶ οἱ καλούμενοι λοβοὶ σχεδὸν ἀκόλουθοι τοῖς σπέρμασίν εἰσιν, οἱ μὲν ἐπιπλατεῖς, ὥσπερ οἱ τοῦ φακοῦ καὶ τῆς ἀφάκης, οἱ δὲ κυλινδρώδεις μᾶλλον, ὡς οἱ τοῦ ὀρόβου καὶ τοῦ πισοῦ· τὰ γὰρ σπέρματα ἑκατέρων τοιαῦτα τοῖς σχήμασι· ἀλλὰ τὰς μὲν τοιαύτας διαφορὰς πολλὰς ἄν τις εὕροι καθ᾿ ἕκαστον, ὧν αἱ μὲν κοιναὶ πᾶσιν αἱ δὲ ἴδιαι κατὰ γένος.
8.5.4Hepsinin kapçığa tutunduğu ve bir tür başlangıç noktası taşıdığı ise gözle görülür. Bu nokta kiminde çıkıntılıdır, bakla ve nohutta olduğu gibi; kiminde oyuktur, acıbakla ve başka bazılarında olduğu gibi; kiminde de böyle belirgin değildir, daha küçüktür ve yalnız âdeta iz bırakır. Ekildiğinde de, söylendiği gibi, buradan sürgün verir ve kök salar. Başlangıçta, olgunlaşıncaya kadar, kendileri de kapçığa bağlı olarak beslenirler. Bu da hem şimdi hem önceden söylenenlerden açıktır. Farklarla ilgili olanlar hakkında bu kadarı yeter.
Ὅτι δὲ πάντα προσπέφυκε τοῖς λοβοῖς καὶ ἔχει καθάπερ ἀρχήν τινα, τὰ μὲν προέχουσαν. ὥσπερ ὁ κύαμος καὶ ὁ ἐρέβινθος, τὰ δὲ καὶ ἔγκοιλον, ὥσπερ θέρμος καὶ ἄλλ᾿ ἄττα, τὰ δὲ οὕτω μὲν οὐ φανερὰν ἐλάττω δὲ καὶ ὥσπερ ἀποσημαίνουσαν μόνον, δῆλον μὲν ἀπὸ τῆς ὄψεως· ἐξ ἧς καὶ ὅταν σπαρῇ βλαστάνει καὶ ῥιζοῦται, καθάπερ ἐλέχθη, κατ᾿ ἀρχὰς δὲ καὶ αὐτὰ τρέφεται προσηρτημένα τῷ λοβῷ, μέχρι οὗ ἂν τελειωθῇ· φανερὸν δέ ἐστι καὶ ἐκ τῶν νῦν καὶ ἐκ τῶν προειρημένων. περὶ μὲν οὖν τῶν κατὰ τὰς διαφορὰς ἅλις.
8.6.16. Bölüm
Hepsini en çok mevsiminde yapılan ekimlerde ekmek faydalıdır. Ama bazıları kuru toprağa da tohum atar, hele buğday ve arpayı; çünkü bunlar kendi başlarına en çok yetinebilenlerdir; tabii toprak kuşlara ya da başka hayvanlara açık değilse. Genel olarak ilk ekimin daha iyi olduğu düşünülür; en kötüsü ise yarı ıslak toprağa yapılan ekimdir: tohumlar bozulur, sütleşir, aynı zamanda çok ot da biter. Ekimden sonra yağmur yağması hepsine faydalıdır; yalnız bu, sürmesi zor olanları daha da güç sürer kılar; bakla ve yaz ekinlerinden susam, kimyon ve erysimon böyle görünür.
Σπείρειν δὲ ξυμφέρει πάντα μάλιστα μὲν ἐν τοῖς ὡραίοις ἀρότοις· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν ξηρᾷ τινες καταβάλλουσι καὶ οὐχ ἥκιστα πυροὺς καὶ κριθὰς ὡς μάλιστα αὐταρκεῖν δυνάμενα, ὅπου μὴ ὄρνισιν ἢ ἄλλοις θηρίοις ἐπισινὴς ἡ χώρα. δοκεῖ γὰρ ὡς ἐπὶ πᾶν ὁ πρῶτος ἄροτος ἀμείνων εἶναι, χείριστος δὲ σπόρος ἐν ταῖς ἡμιβρόχοις· ἀπόλλυται γὰρ καὶ ἐκγαλακτοῦται τὰ σπέρματα, καὶ ἅμα ξυμβαίνει πόαν ἀναφύεσθαι πολλήν. μετὰ δὲ τὴν σπορὰν ὕδωρ ἐπιγίνεσθαι πᾶσι ξυμφέρει. πλὴν ὅσα δυσβλαστῆ γίνεται μᾶλλον, ὥσπερ ὅ τε κύαμος δοκεῖ καὶ τῶν θερινῶν σήσαμον καὶ κύμινον καὶ ἐρύσιμον.
8.6.2Sık ya da seyrek ekmede de toprağa bakmak gerekir; çünkü yağlı ve iyi toprak, kumlu ve ince topraktan daha çok kaldırabilir. Gerçi aynı toprağın bazen daha çok, bazen daha az tohum kabul ettiği de söylenir; daha çok kabul etmesini de iyiye yormazlar, çünkü "toprak hemen acıkıyor" derler. Bu söz belki fazla saftır. Ama tohumlara ve özellikle yerlerin kendisine bakan, toprağın zeminiyle birlikte rüzgârlara ve güneşe göre konumunu da yeniden inceleyen biri, farkları daha yerinde kavrar.
Πυκνοσπορεῖν δὲ καὶ μανοσπορεῖν καὶ πρὸς τὰς χώρας βλέποντα χρή· πλεῖον γὰρ ἡ πίειρα καὶ ἀγαθὴ δύναται φέρειν τῆς ὑφάμμου τε καὶ λεπτῆς. καίτοι λέγεταί τις λόγος ὡς ὁτὲ μὲν πλέον ὁτὲ δὲ ἔλαττον ἡ αὐτὴ δέχεται χώρα· καὶ οἰωνίζονται τὸ πλέον ὡς οὐκ ἀγαθόν, πεινῆν γὰρ εὐθύς φασι τὴν γῆν· οὗτος μὲν οὖν ἴσως εὐηθέστερος λόγος. εἰ δέ τις πρὸς τὰ σπέρματα θεωροίη καὶ μάλιστά γε πρὸς αὐτοὺς τοὺς τόπους ἅμα τῷ ἐδάφει καὶ τὴν θέσιν ἀναθεωρῶν τήν γε πρὸς τὰ πνεύματα καὶ τὸν ἥλιον, οἰκειότερον ἂν λαμβάνοι τὰς διαφοράς.
8.6.3Gübreleme de ekim gibi toprağa göre ayarlanır. Kışın nadasa bırakılan toprak ilkbaharda bırakılandan daha iyidir. Bazı yerlerde derin sürmek faydalı değildir; Suriye'de olduğu gibi; bu yüzden orada küçük sabanlar kullanırlar. Başka yerlerde toprağı fazla işlemek zarar verir; Sicilya'da olduğu gibi; bu yüzden görünüşe göre yabancıların çoğu orada yanılır. Her şey toprağa göredir.
Ἀνὰ λόγον δὲ ἔχει καὶ ἡ κόπρισις τοῖς σπόροις πρὸς τὰς χώρας· νειὸς δ᾿ ἀμείνων ἡ χειμέριος τῆς ἐαρινῆς. ἐνιαχοῦ δὲ οὐ ξυμφέρειν βαθεῖαν ἀροτριᾶν, ὥσπερ καὶ ἐν Συρίᾳ, δι᾿ ὃ μικροῖς ἀρότροις χρῶνται. παρ᾿ ἄλλοις δὲ τὸ λίαν ἐξεργάζεσθαι βλάπτει, καθάπερ ἐν Σικελίᾳ, δι᾿ ὃ καὶ τῶν ξένων ὡς ἔοικε πολλοὶ διαμαρτάνουσι. πάντα μὲν οὖν πρὸς τὰς χώρας.
8.6.4Hangi tohumun hangi toprağa uygun olduğunu da ayırırlar. Kışın soğuk ve ıslak olan topraklara arpadan çok buğday ekmeyi öğütlerler; işlenmemiş ve uzun aralıklarla sürülen topraklara da genel olarak baklagillerden çok tahıl; çünkü bu topraklar da arpadan çok buğday verir. Buğday aşırı yağmura da arpadan daha iyi dayanır ve gübresiz topraklarda daha çok ürün verir. Aynı şekilde buğdayların kendi aralarında da hangisinin hangi toprağa uygun olduğu ayırt edilir: iyi ve yağlı toprağa, gevşek ve ince toprağa ve ötekilere de aynı şekilde.
Διαιροῦσι δὲ καὶ τὰ σπέρματα ποίᾳ ποῖον πρόσφορον· ἐν γὰρ ταῖς χειμεριναῖς πυρὸν μᾶλλον ἢ κριθήν, καὶ ὅλως σῖτον ἢ χεδροπὰ κελεύουσιν ἐν ταῖς χέρσοις καὶ διὰ χρόνου κινουμέναις· καὶ γὰρ αὗται πυρὸν φέρουσι μᾶλλον ἢ κριθήν. δέχεται δὲ καὶ ἐπομβρίαν μᾶλλον πυρὸς τῆς κριθῆς, καὶ ἐν τοῖς ἀκόπροις φέρει μᾶλλον. ὡσαύτως δὲ καὶ αὐτῶν τῶν πυρῶν ποῖος τῇ ποίᾳ πρόσφορος, οἷον ἀγαθῇ καὶ πιείρᾳ καὶ ψαφαρᾷ καὶ λεπτῇ ταῖς ἄλλαις ὁμοίως.
8.6.5Yeşil ot hâlindeyken ve başağa gebeyken bol yağmur hepsine faydalıdır. Çiçekteyken ise buğdaya, arpaya ve tahıllara zarar verir, çünkü onları mahveder. Baklagillere ise, nohut dışında, zarar vermez. Nohut ise üstündeki tuzlu madde yıkanınca çürüyüp mahvolur ve tırtıllara yem olur. Kara ve kızıl nohut beyazından daha dayanıklıdır. Söylediklerine göre sulak yerlerde onu geç ekmek faydalıdır. Bakla ise çiçekteyken ıslanmayı çok sever; bu yüzden de, söylediğimiz gibi, uzun süre çiçekte kaldığı için onu geç ekmek istemezler. Çiçek döküldükten sonra pek az suya ihtiyaç duyar, çünkü olgunlaşması yakındır. Ama tahıllar dolgunlaştıktan sonra yağmur onlara zarar verir gibi görünür; arpaya da buğdaydan çok.
Ὕδωρ δὲ ὅταν μὲν χλοηφορήσῃ καὶ κυήσῃ πλεῖον ἅπασι ξυμφέρει· ἀνθοῦσι δὲ πυροῖς μὲν καὶ κριθαῖς καὶ τοῖς σιτώδεσι βλαβερόν· ἀπόλλυσι γάρ· ὀσπρίοις δ᾿ ἀβλαβὲς πλὴν ἐρεβίνθων· οὗτοι γὰρ ἀποκλυσθείσης τῆς ἅλμης ἀπόλλυνται σφακελίζοντες καὶ ὑπὸ καμπῶν κατεσθιόμενοι· ἰσχυρότερος δὲ ὁ μέλας ἐρέβινθος καὶ ὁ πυρρὸς τοῦ λευκοῦ· συμφέρει δέ, φασίν, ἐν τοῖς ἐφύδροις τόποις ὀψὲ σπείρειν αὐτόν. κύαμος δὲ ἀνθῶν μάλιστα φιλεῖ βρέχεσθαι, δι᾿ ὃ καὶ οὐκ ἐθέλουσιν ὀψισπορεῖν, ὥσπερ εἴπομεν, ὅτι πολὺν ἀνθεῖ· μετὰ δὲ τὴν ἀπάνθησιν ὀλίγου πάμπαν ὕδατος δεῖται· σύνεγγυς γὰρ ἡ τελείωσις. ἀλλ᾿ ὅταν ἁδρυνθῇ καὶ βλάπτειν δοκεῖ τὰ σιτώδη καὶ κριθὴν δὲ πυροῦ μᾶλλον.
8.6.6Mısır'da, Babil'de ve Baktra'da, yağmurun seyrek yağdığı yerlerde, ekini baştan sona çiyler besler; Kyrene ve Euesperides dolaylarındaki yerler de böyledir. Kabaca söylersek, hepsine en yerinde gelen ilkbahar yağmurlarıdır; bu yüzden Sicilya'da da tahıl boldur, çünkü orada ilkbaharda çok ve yumuşak yağmur yağar, kışın ise az. İnce toprak az az ama sık yağmur ister; yağlı toprak ise hem bolluğu hem susuzluğu kaldırabilir. (Toprağın susuzluğuna karşı deniz rüzgârları ve meltemler faydalı görünür; daha önce de söylendiği gibi, başka yerlerde başka bu türden şeyler.) Ama genel olarak tahıla kuraklık aşırı yağmurdan daha faydalıdır;
Ἐν Αἰγύπτῳ δὲ καὶ Βαβυλῶνι καὶ Βάκτροις, ὅπου μὴ ὕεται ἡ χώρα σπανίως, αἱ δρόσοι τὸ ὅλον ἐκτρέφουσιν. ἔτι καὶ οἱ περὶ Κυρήνην καὶ Εὐεσπερίδας τόποι. καιριώτατα δὲ πᾶσιν ὡς ἀπλῶς εἰπεῖν τὰ ἠρινά· δι᾿ ὃ καὶ ἡ Σικελία πολύσιτος· πολλὰ γὰρ τοῦ ἦρος καὶ μαλακὰ γίνεται, τοῦ δὲ χειμῶνος ὀλίγα. ζητεῖ δὲ ἡ μὲν λεπτόγεως πολλὰ κατὰ μικρόν· ἡ δὲ πίειρα καὶ πλῆθος μὲν ἐνεγκεῖν δύναται καὶ ἀϋδρίαν— πρὸς δὲ τὴν χώρας ἀϋδρίαν πόντια πνεύματα καὶ αὖραι δοκοῦσι ξυμφέρειν, ἄλλα δὲ παρ᾿ ἄλλοις τοιαῦτα, καθάπερ καὶ πρότερον εἴρηται,— ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν δὲ μᾶλλον αὐχμὸς ἢ ἐπομβρία ξυμφέρει τῷ σίτῳ·
8.6.7çünkü yağmurlar başka bakımlardan da zararlıdır, çoğu zaman tohumların kendisini mahveder; mahvetmese bile o kadar çok ot bitirir ki ekin boğulur ve beslenemez.
οἱ γὰρ ὄμβροι καὶ ἄλλως ἐναντίοι καὶ πολλάκις αὐτὰ τὰ σπέρματα διαφθείρουσιν, εἰ δὲ μὴ πλῆθός γε ποιοῦσι βοτάνης, ὥστε καταπνίγεσθαι καὶ ἀτροφεῖν.
8.7.17. Bölüm
Öteki tohumlardan hiçbiri bozulunca başka bir şeye dönüşecek tabiatta değildir; ama buğdayın ve arpanın delice otuna dönüştüğünü söylerler, en çok da buğdayın. Bunun aşırı yağmurlu yıllarda, en çok da bol sulu ve yağışlı yerlerde olduğunu söylerler. Bazıları deliceyi öteki otlar gibi bir ilkbahar otu saymaya çalışır; ama öyle olmadığı şuradan bellidir: delice kış başlar başlamaz bitmiş olarak görünür. Ayrıca birçok bakımdan farklıdır: yaprağı dar, tüylü ve yağlıdır; bunlar arasında ona en has olanı da yağlılığıdır. Çünkü tüylülük aigilōps'un yapraklarında da vardır; ama aigilōps'ta bu ancak ilkbaharda görünür hâle gelir. Bu [dönüşme] bunlara, bir de ketene hastır; çünkü deliceye ketenden de dönüştüğünü söylerler.
Τῶν μὲν οὖν ἄλλων σπερμάτων οὐδὲν εἰς ἄλλο πέφυκε μεταβάλλειν φθειρόμενον, πυρὸν δὲ καὶ κριθὴν εἰς αἶράν φασι καὶ μᾶλλον τὸν πυρόν, γίνεσθαι δὲ τοῦτ᾿ ἐν ταῖς ἐπομβρίαις καὶ μάλιστα ἐν τοῖς εὐύδροις καὶ ὀμβρώδεσι χωρίοις. ὅτι δ᾿ οὐκ ἔστιν ἠρινὸν ἡ αἶρα καθάπερ ἡ ἄλλη πόα, πειρῶνται γάρ τινες τοῦτο λέγειν, ἐκεῖθεν δῆλον· εὐθὺς γὰρ τοῦ χειμῶνος φανερὰ γίνεται πεφυκυῖα· καὶ διαφέρει πολλοῖς· ἔχει γὰρ τὸ φύλλον στενὸν καὶ δασὺ καὶ λιπαρόν, καὶ τούτων ἰδιώτατον τὸ λιπαρόν· ἡ γὰρ δασύτης καὶ τοῖς τοῦ αἰγίλωπος ὑπάρχει, ἀλλ᾿ ἐκφανὴς γίνεται ἐπὶ τοῖς τοῦ αἰγίλωπος τοῦ ἦρος. τοῦτο μὲν οὖν ἴδιον τούτων, καὶ ἔτι τοῦ λίνου· καὶ γὰρ ἐκ τούτου φασὶ γίνεσθαι τὴν αἶραν.
8.7.2Nohudun öteki baklagillere göre kendine has yanları şunlardır: çiçeklenmesi hakkında söylenen; en güçlü ve en odunsu olduğu hâlde meyvesini en çabuk olgunlaştırması; ürün verirken toprağı hiç de nadasa elverişli bırakmaması. Otları ise yok eder, en çok ve en çabuk da demirdikenini. Genel olarak her toprak onu yetiştiremez; kara ve yağlı bir toprak gerekir. Ötekiler arasında en iyi nadası baklalar bırakır; sık ekilseler ve çok ürün verseler bile.
Τοῦ δὲ ἐρεβίνθου πρὸς τὰ ἄλλα χεδροπὰ τό τε περὶ τὴν ἄνθησιν λεχθὲν καὶ τὸ τάχιστα τελειοκαρπεῖν ἰσχυρότατον ὂν καὶ ξυλωδέστατον, καὶ τὸ ὅλον μὴ ποιεῖν νειὸν καρπιζόμενον· τὴν δὲ πόαν ἐξαπόλλυσι καὶ μάλιστα δὲ καὶ τάχιστα τὸν τρίβολον. ὅλως δὲ οὐδὲ ἡ τυχοῦσα δύναται φέρειν αὐτόν, ἀλλὰ μελάγγειόν τινα δεῖ καὶ πίειραν εἶναι. τῶν δὲ ἄλλων ἡ ἀρίστη νειὸς ἀπὸ τῶν κυάμων καίπερ πυκνοσπορουμένων καὶ πολὺν καρπὸν φερόντων.
8.7.3Yaz ekiminde ekilenlerin hemen hepsi [su ister]; onlara gökten gelen sudan çok akarsu suyunun faydalı olduğunu da söylerler. Kumdarı ve darı daha az su ister; çünkü fazla su alırlarsa yapraklarını dökerler. Darı daha güçlüdür; kumdarı ise daha tatlı ve daha zayıftır. Susamı yeşilken hiçbir hayvan yemez, acıbaklayı da. Erysimon'u ve horminon'u da yememeleri gerekip gerekmediği incelenmeli; bunlar da acıdır. Erysimon susama benzer ve yağlıdır; horminon kimyona benzer ve karadır; susamla birlikte ekilir. Bunlar hakkında inceleme yapmak gerekir.
Τὰ δὲ ἐν τοῖς θερινοῖς ἀρότοις ὀλίγου δεῖ πάντα, φασὶ δὲ καὶ τὰ ναματιαῖα συμφέρειν μᾶλλον αὐτοῖς τῶν ἐκ διός, μέλινοι δὲ καὶ κέγχροι ἐλάττους ὕδατος· ἐὰν γὰρ ἔχωσι πλεῖον φυλλοβολοῦσιν. ἰσχυρότερον δὲ ὁ κέγχρος· οἱ δὲ μέλινοι γλυκύτεροι καὶ ἀσθενέστεροι. σήσαμον δὲ οὐδὲν ἐσθίει χλωρὸν οὐδὲ θέρμον. εἰ δὲ μηδ᾿ ἐρύσιμον μηδὲ ὅρμινον σκεπτέον· καὶ ταῦτα πικρά. ἔστι δὲ τὸ μὲν ἐρύσιμον ὅμοιον σησάμῳ καὶ λῖπος ἔχει· τὸ δὲ ὅρμινον κυμινῶδες μέλαν· σπείρεται δὲ ἅμα καὶ τὸ σήσαμον. περὶ μὲν οὖν τούτων σκεπτέον.
8.7.4İyi topraklarda ekin fazla yapraklanmasın diye ekini otlatırlar ve ucunu biçerler; Tesalya'da olduğu gibi. Kaç kez otlatırlarsa otlatsınlar meyve hiç değişmez; ama bir kez bile ucunu biçerlerse buğday bozulur, uzun ve dolgun olmayan bir tane olur; buna kamakias derler. Yeniden ekildiğinde de eski hâline dönmez. Tesalyalılar bunun nadiren olduğunu söylerler. Babil'de ise daima ve âdeta kurala bağlı olarak ekinin ucunu iki kez biçerler, üçüncü kez de koyunları salarlar; ancak böyle sap verir, yoksa fazla yapraklanır. İyi işlemeyenler elli katı ürün alır, özenle işleyenler yüz katı. İşleme de suyun mümkün olduğu kadar uzun süre toprakta kalmasıdır; böylece bol mil oluşur. Çünkü yağlı ve sıkı olan toprağı gevşek hâle getirmek gerekir. Mısır'daki gibi ⟦ağaç⟧ ve ot yetiştirmez. Toprağın böyle meziyetleri vardır.
Ἐν δὲ ταῖς ἀγαθαῖς χώραις πρὸς τὸ μὴ φυλλομανεῖν ἐπινέμουσι καὶ ἐπικείρουσι τὸν σῖτον, ὥσπερ καὶ ἐν Θετταλίᾳ. συμβαίνει δ᾿ ἂν μὲν ἐπινέμωσιν ὁποσακισοῦν μηδὲν ἀλλοιοῦσθαι τὸν καρπόν, ἂν δὲ ἐπικείρωσιν ἅπαξ μόνον ἐξίστασθαι τὸν πυρὸν καὶ γίνεσθαι μακρὸν καὶ οὐχ ἁδρόν, ὃν καλοῦσι καμακίαν, καὶ οὐκ ἀποκαθίστασθαι πάλιν σπειρόμενον· τοῦτο μὲν οὖν ὡς παύροις συμβαῖνον Θετταλοὶ λέγουσιν. ἐν Βαβυλῶνι δὲ ἀεὶ καὶ ὥσπερ τεταγμένως ἐπικείρουσι μὲν δίς, τὸ δὲ τρίτον τὰ πρόβατα ἐπαφιᾶσιν· οὕτω γὰρ φύει τὸν καυλόν, εἰ δὲ μὴ φυλλομανεῖ· γίνεται δὲ μὴ καλῶς ἐργασαμένοις πεντηκονταχόα, τοῖς δὲ ἐπιμελῶς ἑκατοντάχοα. ἡ δὲ ἐργασία τὸ ὡς πλεῖστον χρόνον ἐμμένειν τὸ ὕδωρ, ὅπως ἰλὺν ποιήσῃ πολλήν· πίειραν γὰρ οὖσαν καὶ πυκνὴν τὴν γῆν δεῖ ποιῆσαι μανήν. ⟦ὕ⟧λην δὲ οὐ φέρει καὶ πόαν ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα χώρας ἀρετῆς.
8.7.5Buğday ve arpa birçok yerde ertesi yıl köklerden de biter. Hayvan yemi için biçilenlerden de aynı yıl biter, çünkü başka bir sap yandan sürer. Kış ayazında donup kalsa da aynı şey olur: yağmurlar gelince yandan sürgün verir; ama böylelerinden çıkan başak eksik ve küçüktür. Ezilip çiğnenen ekinlerden de, öyle ki denebilir ki ortada hiçbir şey görünmez, örneğin bir ordu geçtiğinde, ertesi yıl sürgün çıkar; bunların da başakları küçüktür, bunlara "kuzular" derler. Baklagillerden hiçbiri böyle bir şey yapamaz, ya da aynı ölçüde yapamaz. Sürgün vermenin yolları bu kadardır.
Φύεται δὲ καὶ ἀπὸ ῥιζῶν πυρὸς καὶ κριθὴ πολλαχοῦ τῷ ὑστέρῳ ἔτει· αὐτοετὴς δὲ καὶ ἀπὸ τῶν εἰς κράστιν κειρομένων ἑτέρου καλάμου παραβλαστάνοντος. ὡσαύτως δὲ κἂν ὑπὸ χειμῶνος ἐκπαγῇ· παραβλαστάνει γὰρ ὑδάτων ἐπιγινομένων· ὁ δὲ στάχυς ἀτελὴς καὶ μικρὸς ἀπὸ τῶν τοιούτων. βλαστάνουσι δὲ τῷ ὑστέρῳ ἔτει καὶ ἀπὸ τῶν καταπονουμένων καὶ συμπατουμένων, ὥστε μηδὲν εἶναι δῆλον ὡς εἰπεῖν, οἷον ὅταν διέλθῃ στρατόπεδον, καὶ οἱ στάχυες μικροὶ καὶ τούτων, οὓς καλοῦσιν ἄρνας· τῶν δὲ χεδροπῶν οὐδὲν δύναται τοιοῦτον ποιεῖν ἢ οὐχ ὁμοίως. καὶ αἱ βλαστήσεις τοσαυταχῶς.
8.7.6Büyümeye ve beslenmeye en büyük katkıyı havanın mizacı ve genel olarak yılın gidişatı yapar. Yağmurlar, güzel havalar ve kışlar zamanında gelirse her şey bereketli olur ve bol meyve verir; tuzlu ve ince topraklarda bile. Bu yüzden "Ürünü tarla değil, yıl verir" diye bir atasözü söylerler; hiç de yanlış değil.
Yerler de büyük ölçüde farklıdır; yalnız yağlı ya da ince, yağışlı ya da kurak oluşları bakımından değil, çevrelerindeki hava ve rüzgârlar bakımından da. Bazı yerler ince ve kötü toprakları olduğu hâlde, deniz rüzgârlarına iyi bir konumda bulundukları için ürünlerini olgunlaştırır.
Πρὸς αὔξησιν δὲ καὶ τροφὴν μέγιστα μὲν ἡ τοῦ ἀέρος κρᾶσις συμβάλλεται, καὶ ὅλως ἡ τοῦ ἔτους κατάστασις· εὐκαίρων γὰρ ὑδάτων καὶ εὐδιῶν καὶ χειμώνων γινομένων ἅπαντα εὔφορα καὶ πολύκαρπα, κἂν ἐν ἁλμώδεσι καὶ λεπτογείοις ᾖ· δι᾿ ὃ καὶ παροιμιαζόμενοι λέγουσιν οὐ κακῶς ὅτι “ ἔτος φέρει οὐχὶ ἄρουρα.” Μέγα δὲ καὶ αἱ χῶραι διαφέρουσιν οὐ μόνον τῷ πίειραι καὶ λεπταὶ καὶ ἔπομβροι καὶ αὐχμώδεις ἀλλὰ καὶ τῷ ἀέρι τῷ περιέχοντι καὶ τοῖς πνεύμασιν· ἔνιαι γὰρ οὖσαι λεπταὶ καὶ φαῦλαι τελεσφοροῦσι διὰ τὸ πρὸς τὰ πνεύματα τὰ πόντια κεῖσθαι καλῶς.
8.7.7Sık sık söylendiği gibi, başka yerler için başka rüzgârlar böyledir: bazıları için batı rüzgârları, bazıları için kuzey rüzgârları, bazıları için güney rüzgârları.
İşleme, en çok da ekim için yapılan işleme de küçük olmayan bir katkıda bulunur; çünkü iyice işlenmiş toprak kolayca ürün verir. Gübre de ısıtıp [toprağı] pişirmeye yardım ettiği için büyük fayda sağlar: gübrelenen ekinler gübrelenmeyenlerden yirmi gün kadar önde gider. Ama her şeye faydalı değildir. Yalnız tahılla ilgili ürünlere değil ötekilere de yararlıdır, eğreltiotu müstesna; söylediklerine göre üstüne atılan gübre eğreltiotunu mahvedermiş. Koyunlar üstünde yattığında da eğreltiotu yok olur; bazılarının dediğine göre Med yoncası da gübre ve idrar yüzünden yok olur.
ἄλλα δὲ ἄλλαις τοιαῦτα, καθάπερ πολλάκις εἴρηται· ταῖς μὲν γὰρ τὰ ζεφυρικὰ ταῖς δὲ τὰ βόρεια ταῖς δὲ τὰ νότια. Συμβάλλεται δὲ καὶ οὐ μικρὰ ἡ ἐργασία καὶ μάλισθ᾿ ἡ τοῦ σπόρου· κατεργασθεῖσα γὰρ ῥᾳδίως ἐκφέρει. καὶ ἡ κόπρος δὲ μεγάλα βοηθεῖ τῷ διαθερμαίνειν καὶ συμπέττειν· προτρέχει γὰρ τὰ κοπριζόμενα τῶν ἀκόπρων καὶ εἴκοσιν ἡμέραις· ἅπασι δὲ οὐ ξυμφέρει· καὶ χρήσιμος οὐ μόνον τοῖς περὶ τὸν σῖτον ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις πλὴν πτερίδος, ταύτην δὲ φθείρειν φασὶν ἐπιβαλλομένην. ἀπόλλυται δὲ ἡ πτερὶς καὶ ἐπικοιμωμένων τῶν προβάτων, ὡς δέ τινες λέγουσι καὶ ἡ Μηδικὴ διὰ τὴν κόπρον καὶ τὸ οὖρον.
8.8.18. Bölüm
Tohumların her biri toprağın tabiatına da uyar; genel olarak cinsler cinse uyar, aynı cinsten olanlar arasında da böyle bir uyum vardır; bunları ayırmaya çalışırlar. Yabancı tohumlar çoğunlukla üç yılda yerli tohumlara dönüşür. Değişikliği sıcak yerlerden biraz daha az sıcak yerlere, soğuk yerlerden de buna göre orantılı olarak yapmak faydalıdır. Kışı sert yerlerden getirilen tohumlar erkenci yerlerde geç başaklanır; bu yüzden geç bir yağmur kurtarmazsa kuraklıktan mahvolur. Bu sebeple, söylediklerine göre, benzer bir yerden gelmedikçe yabancı tohumları yerlilerle karıştırmaktan sakınmak gerekir; çünkü bunlar ekim ve gelişme bakımından o toprağa uymaz, öyle ki başka bir işleme de isterler. [Dikkate alınacak olan] toprağın farkları, tohumların kuvvetleri ve her birinin mevsimleridir.
Τῶν δὲ σπερμάτων ἕκαστα καὶ πρὸς τὴν τῆς χώρας φύσιν ἁρμόττει, καὶ ὅλως γένη πρὸς γένος καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς ὁμογενέσιν, ἃ δὴ πειρῶνται διαιρεῖν. μεταβάλλει δὲ τὰ ξενικὰ τῶν σπερμάτων μάλιστα μὲν ἐν τρισὶν ἔτεσιν εἰς τὰ ἐπιχώρια. συμφέρει δὲ ἐκ τῶν ἀλεεινῶν εἰς τὰ μικρὸν ἦττον ἀλεεινὰ καὶ ἐκ τῶν ψυχεινῶν ἀνὰ λόγον ποιεῖσθαι τὴν μεταβολήν. τὰ δ᾿ ἐκ τῶν δυσχειμερινῶν ἐν τοῖς πρωίοις ὀψὲ ἀποχεῖται, ὥστ᾿ ἀπ᾿ αὐχμοῦ φθείρεται, ἐὰν μὴ ὄψιον ὕδωρ σώσῃ. διὰ τοῦτο καὶ εὐλαβητέον φασὶ τὸ μίσγειν τὰ ξενικὰ τοῖς ἐπιχωρίοις ἐὰν μὴ ἐξ ὁμοίας, ὅτι ἀσύμφωνα τῇ χώρᾳ κατὰ τὸν σπόρον καὶ κατὰ τὴν γένεσιν, ὥστε καὶ ἐργασίας ἑτέρας δεῖται· τάς τε τῆς γῆς διαφορὰς καὶ τὰς τῶν σπερμάτων δυνάμεις καὶ ἔτι τὰς ἑκάστων ὥρας.
8.8.2Bolluk yılı olunca tohumlar da daha çok verim verir. Örneğin Atina'da arpa en çok arpa ununu verir, çünkü orası arpaya en elverişli topraktır; bu da arpanın en çok yetiştiği zaman değil, [havanın] belli bir mizaca ulaştığı zaman olur. Phokis'te, Elateia dolaylarında buğday bir buçuk katı un verir; Kilikya'nın Soloi şehrinde hem buğday hem arpa böyledir; başka yerlerde de, her toprağın elverişli olduğu ürüne göre başka ürünler böyledir. Tohumlar hem işleme hem toprak yüzünden daha iyi ya da daha kötü olur. Çünkü ağaçlar gibi yabanileşir ve evcilleşirler; genel olarak yer değiştirdiklerinde değişirler; tıpkı bazı ağaçların hemen kötüye doğru dönmesi gibi.
Ὅταν δὲ εὐετηρία γένηται, καὶ πολυνοστότερα τὰ σπέρματα γίνεται. Ἀθήνῃσι γοῦν αἱ κριθαὶ τὰ πλεῖστα ποιοῦσιν ἄλφιτα· κριθοφόρος γὰρ ἀρίστη· τοῦτο δ᾿ οὐχ ὅταν πλεῖσται γένωνται ἀλλ᾿ ὅταν λάβῃ τινὰ κρᾶσιν. ἐν δὲ τῇ Φωκίδι περὶ Ἐλάτειαν οἱ πυροὶ ποιοῦσιν ἡμιόλια τὰ ἄλευρα, καὶ ἐν Σόλοις τῆς Κιλικίας καὶ οἱ πυροὶ καὶ αἱ κριθαί· καὶ παρ᾿ ἄλλοις ἄλλα πρὸς ἅπερ εὐφυὴς ἑκάστη. βελτίω μὲν οὖν καὶ χείρω τὰ σπέρματα καὶ διὰ τὴν ἐργασίαν καὶ διὰ τὴν γῆν γίνεται· καὶ γὰρ ἀπαγριοῦται καὶ ἡμεροῦται, καθάπερ τὰ δένδρα· καὶ ὅλως μεταβάλλει τὴν χώραν, ὥσπερ τινὰ τῶν δένδρων εὐθὺς ἕστηκε πρὸς τὸ χεῖρον.
8.8.3Daha önceki bahislerde söylediğimiz gibi, tiphē ve kaplıcadan başka hiçbir şey bütün bir cins olarak başka bir cinse dönüşecek tabiatta değildir. Delice de buğday ve arpa bozulunca onlardan çıkar; ya da öyle değilse bile en çok buğday tarlalarında biter; Pontos'un kara buğdayı ve soğancık tohumu da böyledir; başka şeyler de başka tohumların arasında biter. Nitekim aigilōps daha çok arpanın arasında görünür; mercimeğin arasında sert ve pürüzlü arakos, aphakē'nin arasında da görünüşü baltaya benzeyen pelekinos. Neredeyse her birinin yanında beslenen ve onunla karışan bir şey vardır; ister yerler yüzünden, ki bu akla aykırı değildir, ister başka bir sebepten.
Γένος δ᾿ ὅλον ἐξαλλάττειν εἰς ἕτερον οὐδὲν ἄλλο πέφυκε πλὴν τίφη καὶ ζειά, καθάπερ εἴπομεν ἐν τοῖς πρώτοις λόγοις, καὶ ἡ αἶρα δ᾿ ἐκ τῶν πυρῶν καὶ κριθῶν διαφθειρομένων· ἢ εἰ μὴ τοῦτο ἀλλὰ φιλεῖ γε μάλιστα ἐν τοῖς πυροῖς γίνεσθαι, καθάπερ καὶ ὁ μελάμπυρος ὁ Ποντικὸς καὶ τὸ τῶν βολβῶν σπέρμα, καὶ ἄλλα δὲ ἐν ἄλλοις τῶν σπερμάτων· ἐπεὶ καὶ ὁ αἰγίλωψ δοκεῖ μᾶλλον ἐν ταῖς κριθαῖς, ἐν δὲ τοῖς φακοῖς ἄρακος τὸ τραχὺ καὶ σκληρόν, ἐν δὲ ταῖς ἀφάκαις ὁ πελεκῖνος ὅμοιον τῇ ὄψει τῷ πελέκει· σχεδὸν δὲ καθ᾿ ἕκαστόν ἐστι τὸ συνεκτρεφόμενον καὶ συναναμιγνύμενον εἴτε διὰ τὰς χώρας, ὅπερ οὐκ ἄλογον, εἴτε δι᾿ ἄλλην τινὰ αἰτίαν.
8.8.4Bazıları açıkça birçok bitkide ortaktır; ama bazılarının arasında en çok geliştikleri için onlara hasmış gibi görünürler: burçak boğanı burçağa, yapışkanotu mercimeğe has görünür. Ama burçak boğanı burçağa, zayıf olduğu için en çok galebe çalar; yapışkanotu ise en çok mercimeğin arasında iyi beslenir. Bir bakıma o da burçak boğanının yaptığına benzer bir şey yapar: [bitkiye] atılır ve onu sanki dokunaçlarla bütünüyle sarar. Böylece boğar; [burçak boğanı] adını da buradan almıştır.
ἔνια δὲ καὶ φανερῶς ἐστι κοινὰ πλειόνων, ἀλλὰ διὰ τὸ μάλιστα ἔν τισιν εὐθενεῖν ἴδια τούτων φαίνεται, καθάπερ ἡ ὀροβάγχη τῶν ὀρόβων καὶ ἡ ἀπαρίνη τῶν φακῶν· ἀλλὰ ἡ μὲν μάλιστα ἐπικρατεῖ τῶν ὀρόβων διὰ τὴν ἀσθένειαν· ἡ δὲ ἀπαρίνη μάλιστα ἐν τοῖς φακοῖς εὐτροφεῖ· τρόπον δέ τινα καὶ παραπλήσιόν ἐστι τῇ ὀροβάγχῃ ἐπιβάλλειν καὶ κατέχειν ὅλον ὥσπερ πλεκτάναις· ἀποπνίγει γὰρ οὕτως, ὅθεν καὶ τοὔνομα εἴληφε.
8.8.5Kimyonun ve boukeras'ın kökünden hemen dibinde biten, haimodōron denen bitki ise daha çok onlara hastır. Haimodōron tek saplıdır ve [sapı bakımından] onlara pek benzemez değildir, yalnız çok daha kısadır; üst ucunda baş gibi bir şey, altında da yuvarlakça bir kök vardır. Boukeras'tan başka hiçbir şeyi kurutmaz. Bunlar yağlı değil ince topraklarda biter; Euboia'da Lelantos ovasında bitmez de Kanethos dolaylarında ve böyle başka bir yer varsa orada biter. Bunlar birçok bitkide ortak olduğu hâlde, söylenenlerin arasında onlar zayıf olduğu için daha çok galebe çalar.
Τὸ δ᾿ ὑποφυόμενον εὐθὺς ἐκ τῆς ῥίζης τῷ κυμίνῳ καὶ τῷ βουκέρῳ τὸ αἱμόδωρον καλούμενον μᾶλλον ἰδίᾳ. ἔστι δὲ τὸ αἱμόδωρον μονόκαυλον οὐκ ἀπεμφερές [τῷ καυλῷ], πλὴν βραχύτερόν τε πολύ, καὶ ἄνωθέν τι κεφαλῶδες ἔχει ῥίζαν δὲ ὑποστρόγγυλον· οὐθὲν δὲ ἕτερον ἀφαυαίνεται παρὰ τὸ βούκερας. γίνεται δὲ ταῦτα ἐν ταῖς λεπταῖς οὐκ ἐν ταῖς πιείραις, ὥσπερ καὶ τῆς Εὐβοίας ἐν τῷ Ληλάντῳ μὲν οὐ γίνεται περὶ δὲ τὸν Κάνηθον καὶ εἴ τις ἄλλος τοιοῦτος τόπος. ταῦτα μὲν οὖν κοινὰ πλειόνων ὄντα κατισχύει μᾶλλον ἐν τοῖς εἰρημένοις διὰ τὴν ἀσθένειαν.
8.8.6"Kolay pişen" ve "zor pişen" sözleri yalnız baklagiller için kullanılır; ama tahıllarda da buna benzer, hatta aynı bir şeyin olması akla aykırı değildir; yalnız kullanımları aynı olmadığı için o kadar göze çarpmaz. Nitekim baklagillerin de hepsi için aynı ölçüde değil, en çok bakla ve mercimek için söylenir; ya bunlar bu duruma en çok maruz kaldıkları için, ya da kullanımları yüzünden göze çarptıkları için. Her hâlükârda bu birkaç yoldan olur. Birçok yerde, her zaman kolay pişen ürün veren yerler, başka yerlerde de her zaman zor pişen ürün veren yerler vardır. Genel olarak ince topraklı yerler daha çok kolay pişen ürün verir;
Τὸ δὲ τέραμον καὶ ἀτέραμον λέγεται μὲν ἐπὶ τῶν ὀσπρίων μόνον, οὐκ ἄλογον δὲ καὶ ἐπὶ τῶν σιτωδῶν παραπλήσιον ἢ καὶ ταὐτό τι συμβαίνειν, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ τὴν αὐτὴν εἶναι χρείαν οὐχ ὁμοίως ἐμφανές· ἐπεὶ οὐδ᾿ ἐπὶ τούτων ἀπάντων ὁμοίως ἀλλὰ μάλιστα ἐπὶ τῶν κυάμων λέγεται καὶ φακῶν, εἴτ᾿ οὖν καὶ μάλιστα πασχόντων εἴτε καὶ διὰ τὴν χρείαν φαινομένων. γίνεται γοῦν πλεοναχῶς· πολλαχοῦ γὰρ τόποι τινές εἰσιν οἳ αἰεὶ φέρουσι τεράμονα καὶ ἄλλοι πάλιν ἀτεράμονα· τὸ δὲ ὡς ἐπὶ πᾶν οἱ λεπτόγεω μᾶλλον τεράμονα·
8.8.7havanın belli bir hâli de böyle bir değişikliğe yol açar. Bunun kanıtı şudur: aynı tarlalar, aynı şekilde işlendikleri hâlde, bazen kolay pişen, ⟨bazen zor pişen⟩ ürün verir. Philippoi dolaylarında bakla savrulurken orada esen yerel rüzgâra yakalanırsa kolay pişerken zor pişer hâle gelir. Bunlar şunu gösterir: aynı yerlerden bazıları, birçok durumda, birbirine bitişik, aynı konumda ve toprak bakımından hiçbir farkı olmadığı hâlde, biri kolay pişen, öteki zor pişen ürün verir; bazen aralarını yalnız bir saban izi ayırır.
καὶ ἀέρος κατάστασίς τις ποιεῖ τὴν τοιαύτην παραλλαγήν· σημεῖον δὲ ὅτι ταὐτὰ χωρία καὶ ὁμοίως ἐργασθέντα φέρει ποτὲ μὲν τεράμονα ⟨ποτὲ δὲ ἀτεράμονα.⟩ περὶ Φιλίππους δὲ ὁ κύαμος λικμώμενος, ἐὰν ὑπὸ πνεύματος ἐγχωρίου ληφθῇ, τεράμων ὢν ἀτεράμων γίνεται. ταῦτα μὲν οὖν μηνύει διότι πολλαχῶς τῶν αὐτῶν χωρίων ἔνια σύνορα καὶ ὁμοίως καθήμενα καὶ οὐδεμίαν ἔχοντα κατὰ τὴν γῆν διαφορὰν τὸ μὲν τεράμονα τὸ δ᾿ ἀτεράμονα φέρει, καὶ ἐνίοτε μόνον αὔλακος διοριζούσης.
8.9.19. Bölüm
Toprağı en çok buğday tüketir, sonra arpa; bu yüzden buğday iyi toprak ister, arpa ise daha gevşek topraklarda da ürün verebilir. Baklagillerden toprağı en çok nohut tüketir, toprakta en kısa süre kaldığı hâlde. Bakla ise, söylendiği gibi, toprağa başka bakımlardan da ağır gelmez, ayrıca gevşekliği ve kolay çürümesi yüzünden toprağı gübreler gibi görünür. Bu yüzden Makedonya ve Tesalya dolaylarındakiler bakla çiçek açınca tarlaları altüst ederek sürerler.
Καρπίζεται τὴν γῆν μάλιστα πυρὸς εἶτα κριθή, δι᾿ ὃ καὶ ὁ μὲν ἀγαθὴν ζητεῖ χώραν ἡ δὲ κριθὴ δύναται καὶ ἐν ταῖς ψαφαρωτέραις ἐκφέρειν· τῶν δὲ χεδροπῶν μάλιστα ἐρέβινθος καίπερ ἐλάχιστον χρόνον ἐν τῇ γῇ μένων, ὁ δὲ κύαμος, ὥσπερ ἐλέχθη, καὶ ἄλλως οὐ βαρὺ καὶ ἔτι κοπρίζειν δοκεῖ τὴν γῆν διὰ μανότητα καὶ εὐσηψίαν· δι᾿ ὃ καὶ οἱ περὶ Μακεδονίαν καὶ Θετταλίαν ὅταν ἀνθῶσιν ἀνατρέπουσι τὰς ἀρούρας.
8.9.2Buğdaya ve arpaya benzeyenlerden, yani kaplıca, tiphē, olyra, yulaf ve aigilōps arasında en güçlüsü ve toprağı en çok tüketeni kaplıcadır; çünkü çok köklü, derin köklü ve çok saplıdır. Ama tanesi çok hafiftir ve bütün hayvanlar onu sever. Ötekilerden [sonra gelen] yulaftır; çünkü o da çok köklü ve çok saplıdır. Olyra bunlardan daha yumuşak ve daha zayıftır. Tiphē hepsinin en hafifidir; çünkü tek saplı ⟨ve ince saplıdır⟩; bu yüzden kaplıca gibi yağlı ve iyi toprak değil, ince toprak ister. Bunlardan ikisi, ⟨kaplıca ve tiphē⟩, buğdaya en çok benzeyenlerdir; aigilōps ve yulaf ise âdeta yabani ve evcilleşmemiş şeylerdir.
Τῶν δὲ ὁμοιοπύρων καὶ ὁμοιοκρίθων, οἷον ζειᾶς τίφης ὀλύρας βρόμου αἰγίλωπος, ἰσχυρότατον καὶ μάλιστα καρπιζόμενον ἡ ζειά· καὶ γὰρ πολύρριζον καὶ βαθύρριζον καὶ πολυκάλαμον· ὁ δὲ καρπὸς κουφότατος καὶ προσφιλὴς πᾶσι τοῖς ζώοις. τῶν δὲ ἄλλων ὁ βρόμος· πολύρριζος γὰρ καὶ οὗτος καὶ πολυκάλαμος. ἡ δὲ ὀλύρα μαλακώτερον καὶ ἀσθενέστερον τούτων. ἡ δὲ τίφη πάντων κουφότατον· καὶ γὰρ καὶ μονοκάλαμον ⟨καὶ λεπτοκάλαμον,⟩ δι᾿ ὃ καὶ χώραν ζητεῖ λεπτήν, οὐχ ὥσπερ ἡ ζειὰ πίειραν καὶ ἀγαθήν. ἔστι δὲ δύο ταῦτα καὶ ὁμοιότατα τοῖς πυροῖς ἥ τε ⟨ζειὰ καὶ ἡ τίφη,⟩ ὁ δ᾿ αἰγίλωψ καὶ ὁ βρόμος ὥσπερ ἄγρι᾿ ἄττα καὶ ἀνήμερα.
8.9.3Aigilōps da toprağı çok tüketir; çok köklü ve çok saplıdır. Delice ise büsbütün yabanileşmiştir. Yaz ekiminde ekilenlerden susam toprağa en zararlısı ve onu en çok tüketeni gibi görünür; oysa darının sapı daha çok, daha kalın, kökü de daha çoktur. Toprak için hafif olanlar ile bizim beslenmemiz için hafif olanlar farklıdır. Bazıları bu iki bakımdan zıttır; baklagiller ve darı gibi. Söylendiği gibi bizim için olanlarla öteki hayvanlar için olanlar da farklıdır. Bunlar hakkında bu kadarı yeter.
Ἐπικαρπίζεται δὲ σφόδρα καὶ ὁ αἰγίλωψ τὴν γῆν, καί ἐστι πολύρριζον καὶ πολυκάλαμον· ἡ δὲ αἶρα παντελῶς ἀπηγριωμένον. τῶν δὲ ἐν τοῖς θερινοῖς ἀρότοις τὸ σήσαμον δοκεῖ χαλεπώτατον εἶναι τῇ γῇ καὶ μάλιστα καρπίζεσθαι· καίτοι πολυκαλαμώτερον καὶ παχυκαλαμώτερον καὶ πολυρριζότερον κέγχρος. διαφέρει δὲ τά τε πρὸς τὴν γῆν κοῦφα καὶ τὰ πρὸς τὴν ἡμετέραν τροφήν. ἔνια γὰρ ἐναντίως, ὥσπερ τὰ χεδροπὰ καὶ οἱ κέγχροι· καὶ τὰ πρὸς ἡμᾶς δέ, ὥσπερ ἐλέχθη, καὶ τἆλλα ζῶα. καὶ περὶ μὲν τούτων ἅλις.
8.10.110. Bölüm
Tohumların hastalıklarından bazıları hepsinde ortaktır, pas gibi; bazıları bazılarına hastır, nohudun çürümesi gibi; tırtıllara ve pirelere, bazılarının da başka küçük hayvanlara yem olması da böyledir. Bazıları kimyon gibi uyuz olur ve tuzlanır. Onların kendisinden değil dışarıdan gelerek üstlerinde oluşan hayvanlar ise aynı ölçüde zarar vermez. Buğdayda kantaron böceği, burçakta phalangion oluşur; başkalarında başka hayvanlar.
Νοσήματα δὲ τῶν σπερμάτων τὰ μὲν κοινὰ πάντων ἐστίν, οἷον ἡ ἐρυσίβη, τὰ δ᾿ ἴδιά τινων, οἷον ὁ σφακελισμὸς τοῦ ἐρεβίνθου, καὶ τὸ ὑπὸ καμπῶν κατεσθίεσθαι καὶ ὑπὸ ψυλλῶν, τινὰ δὲ καὶ ὑπ᾿ ἄλλων θηριδίων. ἔνια δὲ καὶ ψωριᾷ καὶ ἁλμᾷ, καθάπερ καὶ τὸ κύμινον. τὰ δ᾿ ἐπιγινόμενα ζῶα μὴ ἐξ αὐτῶν ἀλλ᾿ ἐκ τῶν ἔξωθεν οὐχ ὁμοίως βλάπτει. ἐπιγίνεται γὰρ ἡ μὲν κανθαρὶς ἐν τοῖς πυροῖς, τὸ δὲ φαλάγγιον ἐν ὀρόβοις, ἄλλα δ᾿ ἐν ἄλλοις.
8.10.2Kabaca söylersek, tahıllar baklagillerden daha çok pas hastalığına tutulur; bunların kendi arasında da arpa buğdaydan daha çok. Arpaların da bazısı ötekilerden daha çok tutulur; denebilir ki en çok da Akhilleus arpası. Yerlerin konumu ve tabiatı da az fark yaratmaz: rüzgâra açık ve yüksek yerler pas hastalığına tutulmaz ya da daha az tutulur; çukur ve rüzgârsız yerler ise tutulur. Pas en çok dolunay zamanlarında ortaya çıkar.
Ἐρυσιβᾷ δ᾿ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τὰ σιτώδη μᾶλλον τῶν ὀσπρίων· αὐτῶν δὲ τούτων κριθὴ μᾶλλον ἢ πυρός· καὶ τῶν κριθῶν ἕτεραι ἑτέρων, μάλιστα δ᾿ ὡς εἰπεῖν ἡ Ἀχιλληΐς. διαφέρει δὲ καὶ ἡ τῶν χωρίων θέσις καὶ ἡ φύσις οὐ μικρόν· τὰ γὰρ προσήνεμα καὶ μετέωρα οὐκ ἐρυσιβᾷ ἢ ἧττον, ἀλλὰ τὰ ἔγκοιλα καὶ ἄπνοα· γίνεται δὲ ἡ ἐρυσίβη πανσελήνοις μάλιστα.
8.10.3Buğday da arpa da çiçekteyken ya da çiçeği yeni dökülüp zayıfken rüzgâra yakalanırsa mahvolur. Bu arpada daha çok olur; çoğu zaman dolgunlaşmaya başlamışken bile, rüzgârlar şiddetli olur ve uzun sürerse; çünkü onu kurutup büzer. Bazıları buna "rüzgâr vurması" der. Bulutsuz göğün güneşi de ikisini, arpadan çok da buğdayı mahveder; öyle ki başak boş olduğu hâlde bu gözle bile anlaşılmaz.
ἀπόλλυται δὲ καὶ ὑπὸ τῶν πνευμάτων καὶ πυρὸς καὶ κριθή, ὅταν ἢ ἀνθοῦντα ληφθῇ ἢ ἄρτι ἀπηνθηκότα καὶ ἀσθενῆ· μᾶλλον δὲ κριθή, πολλάκις δ᾿ ἤδη ἐν τῷ ἁδρύνεσθαι οὖσα, ἐὰν μεγάλα καὶ πλείω χρόνον ἐπιγένηται· ξηραίνει γὰρ καὶ ἀφαυαίνει, ὃ καλοῦσί τινες ἐξανεμοῦσθαι. διαπόλλυσι δὲ καὶ ἥλιος ὁ ἐκνέφελος ἄμφω καὶ μᾶλλον πυρὸν ἢ κριθήν, ὥστε μηδ᾿ ἐπίδηλον εἶναι τὸν στάχυν τῇ ὄψει ὄντα κενόν.
8.10.4Buğdayı kurtlar da mahveder. Bazı kurtlar buğday biter bitmez köklerini yer; bazıları da kuraklık yüzünden başak çıkamadığı zaman ortaya çıkar. O zaman içinde oluşan kurt, başağı saran sapı yer; başağa kadar yer, sonra besini tüketince kendisi de ölür. Sapı bütünüyle yerse buğday tamamen mahvolur; sapın bir yanını yer ve başak buna rağmen zorla çıkarsa, başağın o yanı kurur, öteki yanı sağlam kalır. Buğdayda bu her yerde olmaz, örneğin Tesalya'da olmaz; ama bazı yerlerde olur; Libya'da ve Euboia'da Lelantos ovasında olduğu gibi.
Τὸν δὲ πυρὸν ἀπολλύουσι καὶ οἱ σκώληκες οἱ μὲν εὐθὺς κατεσθίοντες φυόμενοι τὰς ῥίζας, οἱ δὲ ὅταν αὐχμῶντες ἀποχυθῆναι μὴ δύνωνται· τότε γὰρ ἐγγινόμενος ὁ σκώληξ ἐσθίει τὸν ἀποπηνιζόμενον κάλαμον· ἐσθίει δὲ ἄχρι τοῦ στάχυος, εἶτ᾿ ἐξαναλώσας ἀπόλλυται· καὶ ἐὰν μὲν ὅλον ἐκφάγῃ τελέως αὐτὸς ὁ πυρός, ἐὰν δὲ ἐπὶ θάτερον τοῦ καλάμου καὶ ἐκβιάσηται τὴν ἀπόχυσιν, τοῦτο μὲν αὖον τοῦ στάχυος θάτερον δὲ ὑγιές. γίνεται δὲ οὐ πανταχοῦ τὸ περὶ τοὺς πυρούς, οἷον ἐν Θετταλίᾳ, ἀλλὰ κατὰ χώρας τινάς, ὥσπερ ἐν τῇ Λιβύῃ καὶ τῆς Εὐβοίας ἐν τῷ Ληλάντῳ.
8.10.5Ōkhros'ta, lathyros'ta ve bezelyede de ıslandıktan sonra sıcak günler gelirse kurtlar oluşur; nohutta tırtıllar oluştuğu gibi. Bunların hepsi, hem yeşil hem kuru meyvelerde, besinlerini tüketince ölür; örneğin ips'ler, baklada ve başka ürünlerde oluşan kurtlar da böyledir; ağaçlarda ve keresteler için söylendiği gibi; yalnız "boynuzlular" denenler müstesna. Bütün bunlar bakımından yerlerin büyük ölçüde farklı olması akla aykırı değildir; çünkü hava daha baştan sıcak ya da soğuk, nemli ya da kuru oluşuyla farklıdır, bu hayvanları doğuran da oydu. Bu yüzden oluştukları âdet olan yerlerde bile her zaman oluşmazlar.
Σκώληκες δὲ γίνονται καὶ ἐν τοῖς ὤχροις καὶ τοῖς λαθύροις καὶ τοῖς πισοῖς, ὅταν ὑγρανθῶσι καὶ θερμημερίαι γένωνται, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς ἐρεβίνθοις αἱ κάμπαι. πάντα δὲ ἐξαναλώσαντα τὰς τροφὰς ἀπόλλυται καὶ ἐν τοῖς χλωροῖς καὶ ἐν τοῖς ξηροῖς καρποῖς, οἷον οἵ τε ἶπες καὶ οἱ ἐν τοῖς κυάμοις ἐγγινόμενοι καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς δένδρεσι καὶ ἐν τοῖς ξύλοις ἐλέχθη, πλὴν τῶν κεραστῶν καλουμένων. πρὸς ἅπαντα δὴ ταῦτα μεγάλα διαφέρουσιν αἱ χῶραι οὐκ ἀλόγως· ὁ γὰρ ἀὴρ εὐθὺς διάφορος τῷ θερμὸς ἢ ψυχρὸς εἶναι ἢ ὑγρὸς ἢ ξηρός· οὗτος δ᾿ ἦν ὁ γονεύων· δι᾿ ὃ καὶ ἐν οἷς εἰώθασι γίνεσθαι οὐκ ἀεὶ γίνονται.
8.11.111. Bölüm
Tohumların filizlenme kuvvetiyle saklanma kuvveti aynı değildir. Bazıları en çabuk filizlenip olgunlaşır ve en iyi saklanır; kumdarı ve darı gibi. Bazıları iyi filizlenir ama çabuk çürür; bakla gibi, kolay pişeni daha da çok. Aphakē ve börülce de çabuk çürür. Arpa buğdaydan çabuk çürür; tozlu tahıl ve sıvalı ya da sıvasız odalarda saklanan tahıl da çabuk çürür.
Τῶν δὲ σπερμάτων οὐχ ἡ αὐτὴ δύναμίς ἐστιν εἴς τε τὴν βλάστησιν καὶ εἰς θησαυρισμόν. ἔνια μὲν γὰρ βλαστάνει καὶ τελειοῦται τάχιστα καὶ θησαυρίζεται κράτιστα, καθάπερ ἔλυμος καὶ κέγχρος· ἔνια δὲ βλαστάνει μὲν εὖ ταχέως δὲ σήπεται, καθάπερ ὁ κύαμος καὶ μᾶλλον ὁ τεράμων· ταχὺ δ᾿ ἡ ἀφάκη καὶ ὁ δόλιχος· κριθὴ δὲ πυροῦ θᾶττον δὲ καὶ ὁ κονιορτώδης σῖτος καὶ ὁ ἐν οἰκήμασι κονιατοῖς ἢ ἀκονιάτοις.
8.11.2Söylendiği gibi, bozulan tohumlarda kendilerine has hayvanlar oluşur; nohut müstesna, çünkü canlı doğurmayan yalnız odur. Çürüyen tohumların hepsinde kurt olur; böcek yiyen tohumlarda ise her birine has bir böcek. Hepsinden en uzun dayananlar nohut ve burçaktır; acıbakla bunlardan da uzun dayanır; ama o âdeta yabani bir bitki gibidir.
Γίνεται δὴ φθειρομένοις σπέρμασιν ἴδια ζῶα, καθάπερ ἐλέχθη, πλὴν ἐρεβίνθου· μόνος γὰρ οὗτος οὐ ζωογονεῖ. καὶ σηπομένοις μὲν πᾶσι σκώληξ κοπτομένοις δὲ καθ᾿ ἕκαστον ἴδιον. πάντων δὲ μάλιστα διαμένουσιν ἐρέβινθος καὶ ὄροβος, τούτων δ᾿ ἔτι μᾶλλον ὁ θέρμος· ἀλλ᾿ ἔοικέ γ᾿ οὗτος ὥσπερ ἀγρίῳ.
8.11.3Görünüşe göre tohumların böceklenip böceklenmemesi bakımından yer yerden, hava havadan farklıdır. Örneğin İon denizi kıyısındaki Apollonia'da baklanın hiç böceklenmediğini söylerler; bu yüzden onu saklamak için ayırırlarmış. Kyzikos dolaylarında da daha uzun süre dayanır. Dayanıklılık için ürünü kuru biçmek de çok önemlidir; çünkü nem daha az olur. Ama baklagilleri daha özlüyken biçerler, daha çok ve daha kolay toplayabilmek için; çünkü çabuk dökülür ve kuruyunca ufalanırlar. Buğdayı ve bir arpa cinsini de, büsbütün kurumamışken arpa ununa daha elverişli oldukları için, öyle biçerler.
Διαφέρει δὲ ὡς ἔοικε χώρα χώρας καὶ ἀὴρ ἀέρος εἰς τὸ κόπτεσθαι καὶ μὴ τὰ σπέρματα· ἐν Ἀπολλωνίᾳ γοῦν τῇ περὶ τὸν Ἰόνιον οὐκ ἐσθίεσθαί φασιν ὅλως κύαμον, δι᾿ ὃ καὶ εἰς θησαυρισμὸν ἀποτίθεσθαι· διαμένει δὲ καὶ περὶ Κυζικὸν ἐπὶ πλείω. μέγα δὲ πρὸς διαμονὴν καὶ τὸ ξηρὰ θερίζειν· ἐλάττων γὰρ ἡ ὑγρότης· θερίζουσι δ᾿ ἐγχυλότερα τὰ μὲν χεδροπὰ πρὸς τὸ μᾶλλον καὶ ῥᾷον συλλέξαι, ταχὺ γὰρ καταρρεῖ καὶ αὐανθέντα θρύπτεται, τοὺς δὲ πυροὺς καὶ γένος τι κριθῶν διὰ τὸ βελτίους εἰς τὰ ἄλφιτα γίνεσθαι μὴ ἀπεξηραμμένας.
8.11.4Bu yüzden buğdayı da arpayı da yığın hâlinde üst üste koyarlar; yığında eti azalmaktan çok dolgunlaşır gibi görünür. Yağmur yemiş hâlde biçilen tahıl böceklenmez. Biçilmeden bırakılırsa en uzun dayanan buğdaydır, ondan da çok acıbakla; acıbaklayı yağmur yağmadan biçmezler bile, çünkü biçilirken taneleri fırlar ve tohum kaybolur.
Δι᾿ ὃ καὶ εἰς θώμους συντιθέασι καὶ πυροὺς καὶ κριθάς, καὶ δοκοῦσιν ἁδρύνεσθαι ἐν θώμῳ μᾶλλον ἢ λιποσαρκεῖν. οὐκ ἐσθίεται δὲ σῖτος, ὅταν ὑσθεὶς θερισθῇ· ἀθέριστος δὲ μάλιστα διαμένει ὁ πυρός, ἔτι δὲ μᾶλλον ὁ θέρμος· οὐδὲ γὰρ θερίζουσι τοῦτον πρότερον ἢ ὕδωρ γενέσθαι, διὰ τὸ ἐκπηδᾶν θεριζόμενον καὶ ἀπόλλυσθαι τὸ σπέρμα.
8.11.5Filizlenme ve bütün olarak ekim için en iyi tohumların bir yıllık olanlar olduğu düşünülür; iki ve üç yıllıklar daha kötüdür; daha uzun süre saklananlar ise neredeyse kısırdır, ama besin olarak yeterlidir. Çünkü her birinin üreme için belirlenmiş bir ömrü vardır. Gerçi bu kuvvetler de saklandıkları yerlere göre değişir. Örneğin Kapadokya'da Petra denen bir yerde tohumların kırk yıl verimli kalıp ekime elverişli olduğunu, besin olarak da altmış ya da yetmiş yıl dayandığını söylerler; çünkü orada tohumlar hiç böceklenmezmiş, giysiler ve öteki eşyalar ise güve yermiş.
Πρὸς ἔκφυσιν δὲ καὶ τὴν ὅλην σπορὰν ἄριστα δοκεῖ τὰ ἑνάενα· τὰ δὲ δίενα χείρω καὶ τὰ τρίενα, τὰ δ᾿ ὑπερτείνοντα σχεδὸν ἄγονα, πρὸς δὲ τὴν σίτησιν ἀρκοῦντα. βίος γάρ ἐστιν ἑκάστοις ὡρισμένος εἰς γονήν. καίτοι καὶ ταύταις παραλλάττει ταῖς δυνάμεσι διὰ τοὺς τόπους ἐν οἷς ἂν θησαυρίζωνται. τῆς γοῦν Καππαδοκίας ἐν χωρίῳ τινὶ τῷ καλουμένῳ Πέτρᾳ καὶ τετταράκοντα ἔτη διαμένειν φασὶ γόνιμα καὶ χρήσιμα πρὸς σπόρον, εἰς δὲ τὴν σίτησιν ἑξήκοντα ἢ ἑβδομήκοντα· τὸ γὰρ ὅλον οὐ κόπτεσθαι· τὰ δὲ ἱμάτια καὶ τὴν ἄλλην γάζαν κόπτεσθαι.
8.11.6Çünkü o yer hem yüksektir hem havadardır, doğudan, batıdan ve güneyden daima meltem alır. Medya'da ve öteki yüksek yerlerde de saklanan tohumların uzun süre dayandığını söylerler. Nohudun, acıbaklanın, burçağın, darının ve bu türden olanların ise bunlardan çok daha uzun dayandığı açıktır; Yunanistan'ın yerlerinde de olduğu gibi. Ama söylendiği gibi bunlar yerlere has özelliklerdir.
τὸ γὰρ χώριον ἄλλως τε ὑψηλὸν εἶναι καὶ εὔπνουν καὶ ἔναυρον αἰεὶ καὶ ἀπ᾿ ἀνατολῆς ἔχουσι καὶ δύσεως καὶ μεσημβρίας. φασὶ δὲ καὶ ἐν Μηδείᾳ καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς ὑψηλαῖς χώραις διαμένειν θησαυριζόμενα πολὺν χρόνον. ἐρέβινθον δὲ δὴ καὶ θέρμον καὶ ὄροβον καὶ κέγχρον καὶ τὰ τοιαῦτα δῆλον ὅτι πολλῷ πλείω τούτων, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς περὶ τὴν Ἑλλάδα τόποις. ἀλλὰ ταῦτα μέν, ὥσπερ εἴρηται, τῶν τόπων ἴδια.
8.11.7Bazı yerlerde, üstüne serpilince buğdayı koruyan bir toprak da var gibi görünür; Euboia'da Olynthos'taki ve Kerinthos'taki toprak gibi. Bu toprak buğdayı besin olarak daha kötü, ama görünüşte daha dolgun yapar. Bir medimnos'a bir khoinix serperler.
Ateşe tutulan tohumların hepsi bozulur ve filiz vermez hâle gelir. Gerçi Babil dolaylarında arpanın ve buğdayın harman yerinde, kavrulan şeyler gibi sıçradığını söylerler; ama açıktır ki ısıda bir fark vardır, ya da sıçrama yalnızca ısınmadan olur. Bu türden şeyler, deyim yerindeyse, hepsinde ya da çoğunda ortak gibi görünebilir.
Δοκεῖ δὲ καὶ γῆ τις εἶναι παρά τισιν ἣ διαπαττομένη συντηρεῖ τὸν πυρόν, ὥσπερ ἥ τε ἐν Ὀλύνθῳ καὶ ἐν Κηρίνθῳ τῆς Εὐβοίας· ποιεῖ δὲ χείρω μὲν εἰς τὴν σίτησιν ἁδρότερον δὲ τῇ προσόψει· παραπάττουσι δὲ χοίνικα εἰς τὸν μέδιμνον. Πυρωθέντα πάντα τὰ σπέρματα ἀπόλλυται καὶ ἀβλαστῆ γίνεται· καίτοι περί γε Βαβυλῶνά φασι τὰς κριθὰς καὶ τοὺς πυροὺς ἐπὶ τῆς ἅλω πηδᾶν, ὥσπερ τὰ φρυγόμενα· ἀλλὰ δῆλον ὅτι διαφορά τίς ἐστι τῆς θερμότητος, ἢ ἁπλῶς πως θερμασίᾳ γίνεται [καὶ] ἡ πήδησις. καὶ τὰ μὲν τοιαῦτα σχεδὸν ὡσπερεὶ κοινὰ δόξειεν ἂν εἶναι πάντων ἢ τῶν πλείστων.
8.11.8Âdeta yabani sayılanların bazılarının da oluş ve filizlenme bakımından kendine has bir özelliği vardır; acıbakla ve aigilōps gibi. Acıbakla çok güçlü olduğu hâlde, söylendiği gibi, harmandan çıkar çıkmaz toprağa atılmazsa kötü biter. Genel olarak toprağın altına gömülmek istemez; bu yüzden onu saban altına alarak ekmezler. Çoğu zaman bir çalılığa ya da bir otun üstüne düşse bile onu iterek kökünü toprağa ulaştırır ve filiz verir. Kumlu ve daha çok kötü toprak ister; genel olarak iyice işlenmiş toprakta bitmek istemez.
Ἔνια δὲ ἔχει τινὰ ἰδιότητα καὶ τῶν δοκούντων ὥσπερ ἀγρίων εἶναι καὶ κατὰ τὴν γένεσιν καὶ τὴν ἔκφυσιν, ὥσπερ ὁ θέρμος καὶ ὁ αἰγίλωψ· ὁ μὲν γὰρ θέρμος καίπερ ἰσχυρότατος ὢν ὅμως, ἐὰν μὴ εὐθὺς ἀπὸ τῆς ἅλω καταβληθῇ, κακοφυὴς γίνεται. καθάπερ ἐλέχθη, καὶ τὸ ὅλον δὲ οὐκ ἐθέλει κρύπτεσθαι τῇ γῇ, δι᾿ ὃ καὶ οὐχ ὑπαροῦντες σπείρουσι· πολλάκις δὲ κἂν εἰς ὕλην ἢ βοτάνην τινὰ πέσῃ, διωσάμενος ταύτην συνάπτει τὴν ῥίζαν τῇ γῇ καὶ βλαστάνει. χώραν δὲ ὕφαμμον ζητεῖ καὶ φαύλην μᾶλλον, τὸ δὲ ὅλον οὐκ ἐθέλει φύεσθαι ἐν διειργασμένῃ.
8.11.9Aigilōps ise tersinedir: işlenmiş toprakta daha güzel biter. Bazı yerlerde önceden hiç bitmezken toprak işlenince biter ve çoğalır; genel olarak iyi toprağı sever. Öteki tahıl tohumlarına göre ona has olduğu söylenen bir şey de [başakçığındaki] iki tohumdan her birinin bir yıl arayla filizlenmesidir. Bu yüzden onu büsbütün yok etmek isteyenler (çünkü tabiatça yok edilmesi zor bir bitkidir) tarlaları iki yıl ekmeden bırakırlar, filiz verince de koyunları birçok kez salarlar, otlanıp tükeninceye kadar; böylece tamamen yok olur. Bu, aynı zamanda sırayla filizlendiğine de tanıklık eder.
Ὁ δὲ αἰγίλωψ ἀνάπαλιν· ἐν γὰρ τῇ γεωργουμένῃ κάλλιον· καὶ ἐνιαχοῦ δὲ πρότερον ἀβλαστὴς ὢν ἐὰν γεωργηθῇ βλαστάνει καὶ γίνεται πολύς, καὶ ὅλως δὲ φιλεῖ χώραν ἀγαθήν. ἴδιον δὲ αὐτοῦ λέγεται πρὸς τὰ ἄλλα τὰ σιτώδη σπέρματα καὶ ἡ παρ᾿ ἐνιαυτὸν βλάστησις ἑκατέρου τῶν σπερμάτων. δι᾿ ὃ καὶ οἱ βουλόμενοι τελέως φθεῖραι, δύσφθαρτον γὰρ δὴ φύσει τυγχάνει, τὰς ἀρούρας ἀνιᾶσιν ἀσπόρους ἐπὶ δύο ἔτη, καὶ ὅταν ἀναβλαστήσῃ τὰ πρόβατα ἐπαφιᾶσι πολλάκις, ἕως ἂν ἐκνεμηθῶσι, καὶ αὕτη γίνεται φθορὰ παντελής· ἅμα δὲ τοῦτο μαρτυρεῖ καὶ τὴν παρὰ μέρος βλάστησιν.